Skip to main content

Full text of "Vrbis Romae topographia. Nvper ab ipso avctore nonnvllis erroribvs svblatis emendata. Addita etiam interpretatione Nominum, quae unica Litera, uel Syllaba in antiquis titulis scripta inueniuntur. Cui etiam ab eodem adiectae svnt qvam-breuissimae obseruationes de praenomine, nomine, & cognomine. De quibus etsi multi multa scriptsere, nemo tamen hactenus rei ueritatem attigisse videtur"

See other formats


i 



DUKE 

UNIVERSITY 

LIBRARY 



Treasure "Rgom 



Digitized by the Internet Archive 
in 2013 



http://archive.org/details/vrbisromaetopogr01marl 



VRBIS ROMAE TOPOGRAPHIA 

NVTER ABIPSO AVCTORE NONNVLLIS ERRO; 

RIBVS SVBLATIS EMENDATA, 

Additaetiam intcr^retatiov.c Ncminum , qua unica 
Litera } uelSyUaba inantiquis titulis 
fcrif)ta inueniuntur . 

CVI ETIAM AB EODEM ADIECTAE SVNT QJ A M; 

brcuisfimz cvfcruaucnes de Yr<cnomine } Nomine > &- Ccgnominc. 

De duibus etfi multi multafcnpflre,nemo 

tamen haltcnus rei ucntatem 

attigiffe \idetur « 



R O M A 




INSTAVRATA 



INGRATO NIHIL DETERIVS 



Cuvi Pnuilcgio Yauh .III. Tcnt, MrfX. 




DE PRAENOMINE, NOMINE, ET COGNOMINE, 

B- MARLIANO AVCTORE . 

V M i« hominum appeUatiombus fcriptores antiqui vffnt aliquando folo prce-~ 

nomtne,uel nomine f nel ccgnomtne,ac intcrdu horum altero cum ipfo prcenomtne, 

' fcepeq; cognomen genttlicto nomim prcepofuerint,et ex hutufmodi uocum uarieta* 

te maximam de his , non modo inter grammaticos ,fed etiam mter dotfwres uiros 

contenticnem ortam cffe animaduertertmus , eos'q,,qui noflro tempore Confulum 

chronclcgias fcrtptttarunt ,loco prcenomims genalicio , aut ccgnomtnc ahquando 

perpcram ufos cffe : ad omne dubtum, omnemqi errorem tcUendum opercepreciu 

mefallurumfum arbitratusfnonnuUas,quafregulasJcu obferuationes } quas ex 

uarijs infcripttonibus laptdibwi fcalptts , & prcefirttm ex ys, qutbus m EoroWomano nuper repeftis ,magiz 

tfratuum normna perpetuaferie conttnentur ,obferuauimus ,in mcdiii adduceremus.Ex quibus unumquodqi 

horum dtfcerni,actnfinitipropemodum errores apud uarios aufiorcs emendari poterunt . Sedpnufquam 

ad eas explicandas accedamus ,uidendu eff,quift ordo ipfus prcenominis ,nominis ,atq; cognomtms,et utrum 

agnomen inuematur , ac qucedam alia ad totam rem expltcanda non inuttlia. mterimq; hoc utar exemplo, 

P. CORNELIVS SClPIO AFRICANVS AEMILIANVS. Inhoc exemplo omijfis longis uerbo; 

rum anfralitbus ,ir ijs quce h Vlut. in utta Cotiolani,ir CMarij perperam traduntur,affero } Vublium effe 

pr<enomen,Corneltum nomen, quod eratfamiliceproprium , qucd ir genttlictum appellatur, ccetera ommci 

effe cognomtna . Qvod tta effe patet ex ordtne eorum,quos dtxt, magisfratuum . Nam prcenomtn, prtmum 

obtinens locum,umca tttera, ucl duabus,aut adfummum tribus frre femper fcnbitur : poft ipfumfequitur 

nomen gentiltcium . ir quta td commune e~i cuiusq; familtce ,aducttur folum patris, et aui prcenomen, mox 

fily ccgnomcn, ut T- MANLIVS. T. F.T. N. TORQVATVS . Quod autem nomen , quodgenttlictu 

appcUan dtximus t po~f prcenomen fequatur ,Cic ad Atticumfc teffatur. De Eutychdegratum, qui uetere 

prcenomine nouo nomineT. erit Cceciltus. Quibus uerbis Cic. o~fendttfbigratumeffe,quod Atticusftt 

um prcenomen,atq; auunculi nomen feruo Eutychidi impofuertt,atqi T. Ccectltum appellant. 1« quaferui 

appdlatione animaduertendum es~f,Eutychidem in cognomen finffe uerfum, Quemadmodum cttam tnfra de 

Ccectlio Statto dicemus. Ef de Q^_. Eabto Dwnyfo tnter nomtna libertinoru apud arcum Septimij Imp. rez 

pertahcc excmplu legitur. Q^FABIVS DIONYSIVS. Quod aut nonfitaliudnomcnpropriumfami 

Uce ,altud genttlicium appdlatu, tum ex ijs, quce dtcla funt fatis conffat,tu ctia ex uerbis Cornelij Nepotis, 

qui iw uita Vomponij Atttci tnquit. Sicfamtliarum ortginemfubtexuit, utex eoclaroru uiroru prepagtnes 

posfmus cognofcere. Yectt hoc idem feparatim in altjs libris,ut M.Brutt rogatu \unia familiam kfitrpe ad 

hanc cetatem ordtne cnumerauertt.Brutum } de quo memimt Corneltus y cognomen cffe patet hoc exemplo ex 

ditlts magtfiratuu tnfcrtpttombus fumpto.C. IVNlVS.C. F. C. N.BRVTVS.Cwm igitur poff prcenome 

lunius familtce nomcnfequatur , deinde Brutus cognomen,fateri oportet \uniu effe nomen,quod proprtum 

dtcitur. proprtum dtco non untus uinjei totiusfamilice. M. etiam Antomus ad Cicfcribens hoctdem inz 

nuit,cum inqutt.Vatere obfecro tepro rep. uiden gesfffefmultatem cu V. Clodtupatre eius,non contemp 

feris hanc familid. uidelicet Clodtoru. De agnomtne uero mthi plane con~fat,nullum apud idoneos autlores 

tnueniri . Quod .n. atunt Cic fecundo de inuentione dixtffe. Nomen autem cu dtctmus cognomcn quoq;,et 

agnomen intclligatur oportet. id uocabulu agnomen,nonfuiffe a Cic fcriptum ,eius reifatis efficax arguz 

mentum e~l. quod multi manu fcripti libri id no habent,neqi alibi apud tpfum Cicneqi apud altos probates 

aullores tnuenitur. etus prceterea uocis fgntficatum,ut rcch ncnuUt ammaduerterunt,potius,gentdiao no 

mini,qMm cognomtni,utm uerbi intuentibus ,conuemre uidetur. utft,agnomcn quafex eadcm agnatione. 

\pfe cttam Ctc.nonfemeldtxit Scipionem cognomento Afncanum: quod posl Scipioms cognomen ci indttu 

fint,quodq; ex islorum optnione agnomentum ,non cognomentum dtct oportebat. Macrobius ttem in noflrci 

fent:ntiamfc inqutt. Non altterdicli Scipiones t nif quod Corneltus, qut patrem luminibus carenlem pro 

baculo regebat ,Scipto Cognominatus, nomen cx cognomtne dedit.Nec mtrumfex cognominibus natafunt 

nomtna,cum contra,ir cognomtna ex proprijsfnt tracla ncmintbus , ut ab Aemilto Aemtltanus . Gellius 

item ait,Catom Cenforio natucffefltum cognomento Solcnu-.num : quod ih fitit k Solomo patre matrts da, 

tum. Appellabatur tgitur M. Vorcius Cato Solonianrius . Hts exemplis conrtat Aemiltanum, Afncanum } 



fM^tsV 



SoIonknumnonagnominafedcognommaappeUari . Qtn autem uolunt Africanum effeagnomen,dkant 
qu<efo,Aemilknus demde quo uocabulo nommabitur? Qupd autem Macrobius ait,ex nomtnibus cognomi « 
na deduci,inteU\gendum idfieri, cum quis per adoptwncm in alienam tranftfamiikm,ir propnumfit uei 
lutappeUatiuum,ut Otlauius Otlauknus. htnc legmus inferie Confulum duosfratresfmul Coss.faiffe. 

exemplum fubieci . 
L. MANLIVS. L.F. L. N. ADInVS. FVLVIAN. Q^ FVLVIVS. Q^. F.M. N.FLACCVS 

HEI. FRATRES. GERMANL FVERE . 
Fuluius enim h L.Manlio adoptatus yeiinens nomengzntilkium,Yulutanus cognominatus efi,\n atienamq; 
familiam clim tranfiffetjotuit cum Q^ Vuluiofratre Confulatum obtinere . Tropria aut nomina nonfo i 
lum,ut ait Macrobius,ex cognominibusfred etkm ex prccnomiritbus \n us finitis ficri y tes~i\morii6 'efi Sexrius 
nomen famxlicc h Sexto dedutlum, et Quintlius & Quinto , Titius a Tito, Marcius h Marco , Tosiumius h 
Tos~iumo,Aulius ab Aulo.Qutbus interponiturl utgentilkiorum nominum regula feruetur , & alterum 
ab altero difcematur. lam uero ad eas, quasfupra diximus ,obferv.ationes tranfeamus. € Trcenomina apud 
prifccsXVheffeinueriio.lX. inius,irVU.inusdefnentk. Eahcecfunt. 
AP. Appius. N. Numerius. A. Aulus. Q^ QjiintuSi 

C. Caius. T. Tublius. CN. Cneus. SEX. Sextus. 

L. Lucius. SER. Seruius. D. Decimus. T. Titus. 

M>. Manius. ST. Spurius. M. Marcus. 

TI. Tiberius. 

TI. infamtlia Coruncariiorum ) Corneliorum,Claudioru,V\Uiorum,£r Semproriiorum in omriibusfere cot 
dicibus pcrfolum T perperam fcnptum inuenttur . Sed quoddiximus prcenomina XVI- tantum effe, de ijs 
prcenorrrinibus inteUigas uelm, qwe infrequentiori ufu erant. Nam Agnppa^Ccefo^Vopifcusyolufusfoz 
fiumus ,Vibius ,Opner,V olero licet prcenomir.a quandoq; uideantur ,tamen aut fingulark funt ,aut non ante 
Imperatorum cetatem in vfu erant. Vibius in monumentis antiquit modo prccnomen,modo uero gentilicium 
inuemtur. Mamercum autem Ofcum faiffe prccaomen , ir TaUii Sabinum, autlorejl Sex. Tom.ldem ait, 
Qjx\ntiporem,Marciporemfi feruiliaeffe nomina hprccnomiriibus dominorum dedutla, Numamq; Tompi 
lium, atq; TuUium Hosiiltum binomina. Sed quod Numeriusft prxnomen, afferit Var.fecundo analogix 
ubi ait effe Marcum,ir Numer\um,at Marcam, ir Numerkm non ejfe . Sex.Tom. \nnu\t Numeriumfat 
milice Vabwrum peculiare prccnomcn faiffe . Sic eriim inquit. Numenus prccnomen nunquam antea faiffe 
in patrina familia diatur, quamuis Fabius,qui unus pofifex et trecentos ab Etrufcis interfrticsfupcrfirit, 
induCtus magriitudine diuitiarum uxorem duxit Otaalij,ut tum dicebatur filkm t ea conditione ,ut qui prk 
mus natus effet^rcenomme aui materm Numenus appeUaretur.lnuenio tamen Numerium ,primamq; huz 
ius r.ominis literam etkm in alijsfamilijs prccnomen effe. lllius exemplum etf apuddc.fecundo ad Attiz 
cum ubi inquit. Numerium Numesitum Ubenter accepi m amkitkm i huius \nfer\e Confulum hmufmodi. 
L.SEXTIVS, SEX.F. N. N. SEXTlN. LATERAN. ubianprius N proNumeriofit pofitum,\n me 
diorehnquo. Quod Manius itemftprccnomen Var. quhito de hngua larina osiendithis uerbis. Comentaz 
numindkat ueius inquifttionis M. Sergij Manij filij Quaesioris. Qupd prcenomen aMarco diflinguitur 
folct aposirophe, hoc modo M>. Ef Maniumfgmficare ex eo conijcimus } quod apud GeJliu, et dc. de Sen. 
Manius Curvj Dcntati prcenomen omnibusfuis literisfcriptumjn eiusdem Curif triumphc, hoc modo Mu 
fcalptum eft. Sctendum efiautem quod apudprifcos nuUum frre prcenomen integra ditlione fcribebatur, 
ne inter ipfum } dr nomen gentilia um dubium or\r\poffet. Sed dc prccnomme hatlenus . C Gentilick au 
tem nomina in iusfemper dcfnunt. Imperatorum tamen cetate hanc regulam rio iugiter feruatam effe non 
nuUafunt cxempla^ir in ferie Confulum hoc C.Norbanus Vliccus^ cmus nomen gentilkium non in ius y 
fed in us terminatur. Sed multo plura a confuetuime Latinifermonis diffona paulatim inualuiffe uidetur, 
fosiquhr. ex barbaris etkm natiombus Imferatores creari cceperunt. Nam multa hominum tv.rba ex cis-t 
dem regioriibus y ex qwbus ipflmperatores origmem ducebantfin urbem confluente } illius commercio \xm 
guam latinam contaminatam ,& m barbaram propcmodum uerfam effe^multis argumentis intclligi poteft. 
ir Scx. Tom. his uerbis tefiatur. Latine loqui h Latioditlum efi } quce locutio adeo 'esi uerfa } ut mx ulla 
pars eius maneat innoxk. Quan^f qucedam } quce aliter quam in ius tcrminantur } ccgnominafitiffe rio ab< 
nucrim . Quce cum in quibusdamfamilijs in frequenuori ufu effent, quhm gentilkk,pro propnjs nomiriiz 
husfunt habita.ut M. Agnppa^cuius propnum nomen erat Vipfamus } ut tefiaturCornelius Ncpos in uita 

A ti 



Tompcnij Atticl C Cognomina autem multiplicem bdbcnt defnentiam, ita tamen, ut nuUum in ius defic 
nat,prceter Tius infamiha MeteUorum, in quo uerbo I neceffarib manjit,nefi ejfet ehfum, ahudfignificaz 
ret. N<im & Statius ,quod interdum cognomen inuenitur ,ferutle id nomen est.Gellius,Statius inquitfferui 
le nomenjuit, pleriq; apud ueteresferui eo nominefiierunt. Ccealius quoq;,iUe comcediarum Toeta inclyt 
tus feruus futt : & propterea nomen habuit Statius. sed poftea uerfum eft quajiin ccgnomentum,appeUaz 
tusq; Ceecilius Statius. Hoc idem afferit etiam Cicad Att.Jic inquiens. Be Statio manumiffo, tr nonnullis 
alijS rebus angor equidem } fed prorfus occaUui . Cognominum autem deftnentice totfunt f quotjunt 
frcenomina. Qu&funt hce. a ut Nqjica. i ut Frugi.o ut Labeo . as ut Laenas. es ut Gurges. ar ut Ccefar. 
is ut Maluginenfs. er ut Tulcher. or ut Curfor. ex ut Caudex. ox ut Venox.us ut Geminus. os ut Nepos. 
ix ut Fehx.on ut Serapion.ns ut Aruns.en ut Cornice.Quodfingulare uidetur,ut etiam diximus de quibusz 
dam prcenominibus. Cognomina autemfolo cafufieri axt Macrobius his uerbis. Nec honor, nec iniuria,fed 
cafusfitat hszc nomina. Yuere autem etiam utri Confulares qui cognomine carebant, ut TI. Coruncanius, 
Q^ Opimius, C. Marius ,plures'q; alij. Tamen patricij,ut plurimum, unum obtinebant : multi etiam duo, 
ut L.Manhus,Vulfo,Longus.TSionnuUi etiam tria adeptijunt,ut de Scipione fupra exemplum habetur. Coz 
gnomina infihos, nepotesue tranjiuiffe teftatur Cic.in fomnio Scipioms ubi inducit, Africanum Juperiore 
infiriori loquentem his uerbis. Carthaginem hoc biennio Cos. euertes,trit'q; cognomtn hoc tibi per te par-i 
tum,quod habes adhuc hcereditarium ct nobis, Ef GeUius. Tofteri,inquit,eius Torquati Junt cognominati ab 
hocT. Manho. Cognomines autem dxcuntur ,qui eiusdemjunt nominis.autl. Sex, Tom. idem aitfceminas 
quoq; frcenominibus effe appeUatas,teftimonio'q; effeCceciham,<tr Tarraciam, quce ambce Caicefohtce erat 
appeUari,ltem Luciam,etTitiam.Toftea tame ita difcerni coepere,utprimd nomine, uel cognominejumtlice 
appeUaretur ,ut Clodia,Flauia,Attica. Secunda, et Tertia ex ordine najcentium numero difcernerentw 
Tropterea V ar. fecudo analogice poftq oftendit inferuis gentilicia analogtce non fubeffe ,fubdit.ln nosfris no 
mintbus, quifumus in latio , & hberi neceffa.ru ,atq; ibi apparet, ac dicitur Terentius uir,Terentiafxmi 
na, Terennum genus (tertium genus legendu putojtn prcenomimbus nonfit item, quod ad hccc infiituta ad 
ufumfingularia,quibus difcernerentur nominagentilicia,ut a numero Secunda,Tertia,Qvarta: tn uiris,ut 
QuintuSjSextus^Dccimus, Sic ab alijs rebus,cum effent duoTeretij ,aut plures,dtfcerncdi cauffa,ut ahquid 
Jingulare haberent , notabant . Vorjitan ab eo,qui mane natus diceretur,uthis Manius effet, qui Luci Lu 
cius.V, qmbusq; cum item cecidiffetfcxminisproportioneappeUatadeclarantprcenominaantiqua Mania,Lu 
cia,Toffhuma. Hatlenus Var . Cur autem non dicatur Secundus Fabius,Tertius Fabius ,Quartus Vabius 7 
ratio uideri pot:sl,quod hcec nomina difcernendi,cauffafeemints iam attributa erant. TSSam in uiris fequitur 
Qmntus,Sextus, Deamus . Curnon Septimus ,Otlauus ,adhuc qucero. Macrob. etiamfcemjnas numerodi 
sfinclcsjutffe innuit his uerbis . Equidem quo melius emptum Jciatis comparauit Seruiha huncfiindum Ter 
tiadedufia, Viha enim Seruilice erat lunia Tertia M. lunij Bruti foror ,£r Crasfiuxor, Liuius, Calpurz 
nius Vifojnquit, necatus a Quarta Hoftilia uxore dicebatur.Si duce tantum erant,una maior } minor altera 
dicebatur. ut Qfhuia maior,OCtauia minor . Atjiex dtuerjis parentibus natce eiusdem erant nominis,non 
numero,fcd patris cognomine difcernebantur. ut Liuia Rutilia,Liuia T)rufilla,Liuia Augufla,Liuia Hore 
fiilla . Stn duce, 'uel etiam plures idem nomen, et cognomen habebant, difcernendi cauffa ahquodfingulare 
adijciebatur,ut tandemfares, quam te inteUigere opporteret,ut Cceciha Q^Creticifilia MeteUa Crasfi,hoc 
es~t, Ccecilia uxor Crasfi,ir Q^Ccecih MeteUifiha. Crasjiautem adijcitur,quiafiatetiam MetcUa Tom 
pei, Suliic, £r Lentuh, dc qua meminitCic. ad Att.Fuere autemfxmtr.ee nonnuUce quce cognomen habue 
re,ut Liuia Medullina, cui cognomen CamiUce erat, vt testatur Suet. in B.Claudij uita. Ef MeteUusCeler 
Clodij Jororem habuit uxorem, cui cognomen Quadrantice inditum fiiiffe , Jcribit Tlut . in uita Cic • 



Tag. . i . uer. 46. ex cognomine fofieris dedit. uer. 49. Solonianus. 



AEDIFICIORVM. V R B I S. 



? 



A#H$<jKi<J.2i. 

hditus cafitoivj <|Kof.to. 

Aedes facr<£ <ju<e.i%, 

Aecjuimelium.^i. 

AfwriMWHti.11. 41, 

AggerT<trc]Himj.6.85. 

Agotf.104. 

Agerl,ucu\Ums$6, 

AgonalU .104. 

Ailwu. 

AitWtf.104, 

AlwoM.70. 

Alr<t Sewir*.89. 

Ambitus <jKi<i.89. 

AwkrKSKrfcis.5.6.8.9.11. 

Ambuktiones Ofa&j.tg. 

Ambulatio Crdfipedis.\6. 

Amphitcdtrum <[uid.-ji, 

T.Vefyafuni.-jS}. 

Statilq Tauri.-ji. 

CUudv\ imp.~j-j.96. 
Angiportus Cliui Grpirolij.io, 
ArtrrwmFtfHni ^Pid.67. 
AMtrKwC}cIopi$.78. 
Anioflu.u^. 
Apodytena.69. 
A<jh<* urbis.76. 

Af« fx Tif>friRo.K/osrj?r. 71. 
A<jk*<Ih#k$ cHrm«r«ti.7Z. 
A^wKm Hfilitds.^j, 
A^Mdrwm Iitrd.vj. 
A<jK<e pjfcinis exceftct .7?. 
A<jH<f ji^Mino pHrg<itamKr.7j. 
A^Mdru </KclMu/?rMfcIi wod'. 73. 
Aquarummenfura.-j). 
Aquas deducendi iusrj^. 
h<{udcaduca<[H£.-j4. 
Ac{uarum uenditores.74. 
A<\uarum VeSiigaly 4 . 
Afutrmm non tranfitdi mt 

prorrw.74„ 

AflwrKwC1iMrorw.74.7f. 
A<jK<tru ProcKMror.74. 
AquarUfiftularu coUocdtio.74. 
A^rMCdIix.74. 
A<[Udru C^fIlHW.71.74. 
A<[uarum Ucus.-j^. 
A<{u*riorumcurd.j$. 
A^Hrfj Qletantium fcena.y^. 



A<{uds furripientiu pceM<t . 75. 
A^M<trHwrfditM$.75. 
AflH<tn< F<twili* du<t .75, 
A<JH<trHW TKrfIrf.75. 
Aafwrlirf deproru Chm rr in$.75 
A<JK<trHW dn£tK$ tras tiberim det 

riudti.-j6. 
A<[udrududtuuruin<t cdufd.76. 
A<[wum du&us cfoplice $.76. 
Affarum JmcIk$ ex fdxo <[uda 

drdto.76. 
A<{uarum ducius i Gotthis inf 

ftdumi.76. 

A<[wuoium<[uot Quindrict.76 
AcjiwAppw.17.118. 

AKffW.8;. 

AHgK|r<t.no. 
Amo HerKJ.76.117. 
A"io N0HMS.76.u7. 
AlrxtfM<irimuo4. 
Alfietind. no. 
CUudia.j6. 
lul'u.%}. 
Martia.gz. 
Mercurij.il 1 >. 
Sabatind 112. 
Tf pnl<t. %h 
Trdidnd.-/6, 
Virgo,$}.<>6. 
Ara r\cc<t Urent'ue.fy 
AppoIIim'$.H9» 
Aj).3z. 
Cctfms.p. 
Conji.3.61. 
Diris Pdtris.104. 
Fftris.36. 
HfrcKlis.3.56. 
lKMom's lHg<e.?i. 
IoKisElicjj.67. 
IoKisI«HfMrori$.^. 
louis ViwiMfi.87» 
Iokj'$ Piftoris.t^. 
Mrfxiwd.56. 
Mdrtis.i-j. 
Mdl<t ForrKHcf.8?. 
MHrcfrf.67, 
NrprHMi.ioo. 
StfrnrMi. 10.21. 
SfpriwwMrf.17. 



Arcus,& Yornices. 
GtwiIIi.94. 
CoM/rWiMi.67. 
DowiridMi Iwp.97. 

F<tfcwMK$.42. 

GrrfrirfMi.104. 

GorditfMi. 82. 

GiIIieMi.82. 

Howrij Cocliris.59. 

L.Sepriwii.58.5?. 

RowKli.32. 

Sern'm'i.61. 

TwwMi.9^. 

Tyberii Gmf.Kfy 

Vefyafuni.qrj. 
Area C'dpirolind.95. 
Arf<t Fldwimj.95. 
Armamentarium .78 • 
ArwilH/?rHW.65. 
ArgjIerKW„5f. 
Argiletum IWHw.50. 
ArxCrfpiroIii.i^. 
A/)Ihs.i9.5i. 
ArriHwCdpiroIij.24. 

Likerttris.67, 

MiMerH<e.4^ 

Pdkri).^. 

Powpeii.ioi, 

ScdHri.34. 

Tiri Iwp.79, 

T«wm'.9:, 

VeMem.48, 

Vcfta.jo. 
Auguratorium.)6. 
AuentinusMons.6<~. 
Auentinus cur ominofus .6. 
Auentiniambitus.6. 

B 
Bdfilicd <[uid y et cuiufuu^. 

Aemilid.6), 

CaiiVLucii.$i. 

Opiwii.34, 

Portirf.43. 

PrfHliAfwiIii.41, 

SfWproMw.52, 

Se/iwiMi.85. 
B<tlMfrf^.69. 
B<tlMf<tnc geMfW.69. 
E<tl«e* PeMfiIirf.69. 

4 iii 



Tauli Ae«iK/»88. 

Bit/ioffcecd Augufti.tf. 
Maiorum.i 4. 
Ocl.wice.94. 
Trauni.9}. 
Vulfia.M. 
Bufta Galhca.49. 
C 
GrpifoJinwiWe.iS. 
Capitolium aquo extrutlu.iS. 
Capitoliti exjaxo quadrato.i$. 
Capitoliu quoties arfu.\%. 
Capitohu & (iuib.inftauratu.19. 
Capitoh} Limina anea.iS. 
Capitoh) Tegula inaurata.\%. 
Capitohum VefHS.89. 
Campus Agr.pjfce.y4. 
JLxquiiinus.fa. 
Tlaminius.99. 
Ilora.iou 
Martius.^.^^.. 
Martialis.yS. 
Sceleratus.90. 
TikerinKS.94. 
Viwina/is.88. 
V<itic<iMKS, 17. 
Cayena Ciuitas.16. 
Capita Bubula.}6. 
C&fM aneli Commodl. 16. 
Carcer Tullianus.$%. 
CarcerPl.Ro. 51. 
Cafa Yauftuli.}^.. 
CafaRomuli. 19.36» 
G*ry<fti(ies.ioz. 
Caftra Peregrina.jz. 
Cdftra Prxrorid.10.119. 
Caf\fuCuftodia.y\6, 
Caftellarius. 74. 
GtrM.e.79. 
Cella Concordia.i$. 
louis.zz. 
lunonis.zz. 
Minerua.zz. 
Cenatio IoHis.;6. 
Circus cpiljD unde.0* 
Circuscui ufui.^9, 
Alexandri.io^. 



T A B V 1 A 

C4r«caI/<f.U9. 
F/ortf.91. 

F/dwiniKS.99. 

IiifiwHS.6;. 

MdxiwHS.59. 

Neronis,^ Giij.iU. 

Clauus Annalis.zi. 

Chudianititulus.$z. 

Cliuus Capitolims. zo. 
Publicus.66. 
Suburrams.$z* 
Vi£loria,4, 

VrticHS. 84. 
C/ifcke.114. 
C/o<tc<f.io6. 
C/o<fc<tM<ix.io<>. 
Clypeus Martis.zs- 
Cce/iKS Mons.71. 
Cce/io/KS.70. 
Colofeui Mii(/e.78. 
Coloftus quid y t$un&e.-j%. 

Apollims.tf. 

Martis.\oo. 

Neronis.84. 

louis.iot. 
Comitium.}7.4}. 
Columna Antonini.9^. 

Bellica.9S. 

Cdefaris.tf. 

CJJuell^z. 

C.Mccnij.4t # 

Lactaria.^o. 

Mtfnid.44. 

P.M<wcini.63. 

Koftrata.z^. 

Traian'1.9}. 
Columna area quatuor.i^ 
Collis Uortulorum.91. 
Compita urbis <jhomo. 
Con(/iforiKW.89. 
Confualia.6u 
Cremera F/K.4. 

CKrW^K<f.2g. 

Calabra.xy. 

H0ft1lia.zs.tf.7h 

NoHrf.44. 

Oc^aKiVe.^o. 

PowpeiMdgni.iou 



Saliorum.}6. 

Veteres .}. z8<43.79. 
CnrwrKW duo genera.z$. 

D 
Denw Knnw ta ntum.tf. 
DiesCowifia/es.4^. 
DigifKS^Hi'c/.7;. 
JJigitus Rotundus.7}. 
JDigitus Quadratusrj}. 
JJiribitonum.94.. 

Di'Hic/lCH/HW.74. 

JJoliola qua.4.}. 
JJomusurbisRomuli.4.. 

AnciMard).^. 

Augufti.}6. 

Aeliorum.$z. 

Balbini.%\. 

Catilina.fo. 

Ciceronis dua.}6. 

Cafy.49. 

Caki Or<tforis.36. 

C<«/<tris.36.4s.S6. 

Corne/iorHW.88. 

Claudij Centimali.77. 

C.A<{Hi7i/'.87. 

CorHi«4.9;. 

F/.Satini.89. 

Fdterij fcriba.67. 

Gordianibnp.%z. 

Hortens^.}6. 

Itali regis.6-7. 

Ikwj Sendforis.78. 

L.A merimni.jZ. 

Lateranorum.-jz. 

Lalia.&6. 

L.Crafii.}6. 

Manlq.t}. 

Milonis. zo» 

M.F/<tcci.j6. 

M.Anfonij-49. 

Mamurra.77. 

Moenij.4^. 

Martialis. 91. 

Nhw<£.jo. 

Neronis.84» 

Ocl<iKi(f.94. 

Ouidpj poeta.}u 

fublicck.fc 



AEDIFICIORVM VRBIS. 



Powpeirres.62,8'. ' 

Pbylidis.67. 

P.Africani.^i. 

Pow.AmVi.89. 

Pi«cJjSe«<froris.9i, 

Q^.Catuli.tf. 

QjCiceronis oW.8i* 

Romuli.}6. 

Ser.THJ/jj.35.84. 

Scauri.}^. 

Sa/l«/?j).89. 

Sylk.}6. 

T.Taiij.i}. 

Tarftiriq Pri/ci.32. 

Tnrcpim) Superbi.p. 

Tiberq lmp.}6. 

Tetricorum.7%. 

T.C/dK.Ctypri.78. 

Trmni.66. 

Titi Veftafiam.79. 

ViturbVrf-j. 

Vani.yj. 

Virgilij Poer<f.8f. 
E 
Lmporium.6}. 
fyulones.6^. 
E^irM.94. 

l<{UUSYldl£.$<}. 

Ctfjaris.4;. 

Conftantini.tf. 

Domitiani.40. 

Praxitehs.%9. 

Traiani.91. 
EKnpHS.59. 
Ex^i/^.79. 

F 
Tauifif.ij., 

FajTi in <ede HercH/is.ioo. 
Ferefrws lKpirer.19. 
FjcKsRMwindlis.j1.45. 
Yiguh ubi.6}. 
Yigulorum collegia quot*6, 
YtituU foluta.74. 
F/ord.91. 
Fornw Augufti.4.7. 

Arcniwortj.91. 

BodriMW.52. 

Cnpe<ii«is.s7. 



C^ns.48. 

Es^mj7j«mw.8^. 

latium.}7. 

Magnurn.}-?, 

Neme.48. 

Olitorium.so. 

Pifcarium.^6, 

Komanum.}7. 

SMdriHW.94. 

Sallufiq.%?. 

Tranfitorium.^S. 

Traiani.91 , 
Fons Ccernl:KS.76. 
Fo«s curtius.76: 
Yons Picoma.%3, 
YonsYauni y <jPici.6j. 
$oj?a.Quiritium.<>.6 t 
frafcatum.96. 

G 
Gabii.u$. 
Galican kw.i6. 
Germaks.}^. 
Gragoftafis.}}. 
H 
HererKW.n4.n5. 

HjppOc/rOWMS. II; . 

Hykrna.6$. 
Horrea Po.Ro. 17.63, 
HornAnJMi<t«i,u7. 

Cafans.no. 

Dowiri<f,89. 

EpdpkrociiriaMi.84. 

G<i/<?<f Iwp.110. 

Mecce«<tris.8<;, 

M<frri<t/is.iu. 

Neronis. 111. 

Pd//<t«ri<tm.84. 

Sd//H/fjj.89. 

Terenrwnj.119. 
I 

I<fMj'cK/KS Mons.iS, 
. Id«icK/MW.io9. 

I<MKS GeWl'llKS.40. 

LwHs/epriwidnKS.17. 

l/exS<tcr<f.in. 

In/K/<e Til>erin<f origo. 107. 

lugerum <juid.i[ K 

luturna.96. 



lunoUoneta.i}. 
lKpire"rOpr.M<tx.t2. 

L 
L<tMrenr<t/i<t.io, 
L<trowi<f»j8. 
L<tcKslMrKr«<jf.96. 
LdCKS CKrriHS.40. 
L<tK<tcr<t Mj'ri/id.69. 
Lauacra Muliebria.69. 
lauacrum Agrippi«<f .87. 
L<tK<tcrKwDecj)Iwp,66. 
LeKicdMKW.n 8. 
Lemonia rrilws.uo, 
Leges«RowHlo/<tf<f.26, 
Libri Sibyllini ubi feruati.u. 
\jgnarv\ubi.6}. 

Lirer<f Hieroglyphica qt*. 6\. 
LituusRomuli.}6. 
Lycbnuci.tf. 
Locks Palladti.tf, 
Lochs MercKrio facer. 119. 
LHperc<t/,3f. 
LHpercdZid.ji, 
LMp<t««trw.62. 
LMCH//<t«KsA^er.96. 
Lmchs As)/i.ii9. 

Aegeritf.119, 

C<twce«<trHW.i6.ii9. 

Ex<jmj/j«hs.82, 

F<jgMr<t/is,84, 

Honoris. 119. 

lM«o«isL£tci«<f.85, 

Peri/j'«KS,i4. 

QKer^MerHl<t«HS.8r. 

Ve/?rf.3o. 
LKC<tn<t/e/rVii5. 
Ludi Megalenfes.}^. 
LudiPifcatorv\.uo. 
LudiCircenfes.tf. 
LudiConfuales.6i. 
LnpiPi/ces Hfcicdpie&JrKr. 107. 

M 
M<f«/Io«esA/t<t«if.72. 
M<t ce//nw M<tg«HW. 78. 
M<tce//«w LiKJ<t«HW.82, 
Maufolceum Aug.97, 
Malum Ph«i'ckw,89. 



T A B V L A 



Mdttctlis Ltfpis-i 19- 
Menfurd KrtflS.ri. 
Mer<f inC/rco.s9« 
Mer<f SM(f<tns.78. 
M/7//<triHwAHreHW.40. 
MirfgirMS DeMS rm<fcarum.tf- 
MontesVrbisfifte.io, 
Mo«riwwDiKijio.u. 
Monres r«cier/I?.crewi/?e.7;. 
Mo«s Apollinis, UCUtr*. 89. 

Cir<ttorHW.9s. 

Cdpirol/nMS.ij. 

Murceus.6^. 

QMer^-<efMlj«Hj.7[. 

Row/</ewso;. 

RewMriMS.fis - . 

S^fMmi«'.[.4.ig. 

Tjrpe/MS.!8. 

V<tric<tMHS.u[. 
Mo/es HddY.'dm.n;. 
Mmh exfaxo <{M&mo.%.\%. 
Murorum extenfio.sj. 
MMri re/fi/Mri.g. 
Mnri <t« i« pri/cis/w«c/<tweris.8. Pywwijfes ««c/e. 63. 



0«ilid.9?. 

P 
P4gMsLewoniMS.no, 
P<t/f<tciiKW Mti.35. • 
P<tf<t«riKw.i, 
P<t/KsC<tpre<f,io4. 
P<tLfriwHS Mons.^5. 
PalariHW Knde.33, 

A«ro«i«i Pij.9j. 

Co«/r<twriwi.69.7i, 

CaracdU.6% 

Decij Iwp.87. 

Dioc/iri<r«i.gg. 

Liciwi<fWHW,8z. 

NerKrf.48. 

Piwcij Se«(»foris.i4, 

Se/orw«MW.72. 
?aldtidrfacrifcium.}j. 
Tantheon.ioi. 
Penatesqui.iz. 
Ptlrf Orarirf.^j, 
Pi/<< T/tWri«<f.9i, 
Tifcma PMt/ic«.7o. 



N 

N<tt<tfori<f.69. 
N<tK<t/i<f H/w.ii.idj. 
N<tHw<fcki<? Circi w<tx.6o. 
CccfarisMo. 

Dowiri(t«i.97. 

Nerowis.ui. 
Newns AJex<f«driIwp.i04« 
No/?ocowjmw.io8 ? 

O 
Oi?e/i/cKS<jHic/.6f, 
Obelifcus curinuentus.6i. 
Obelifcus exquo /<tpicf*e.6i. 
ObcUjcusJquo inuentus.61. 
Obel\fc> pr/wns Ro.aduett 9 . 61. 
Obdifcus in Circo max.6z. 

C0wpiMdrrij.6i.97. 

V<tric<t«i, Gnj.Iwp .61.111, 

hi MaufoUu hugJuo. 6z.?8 Powerinw urbis Komuli.}. 

In Horris S<tI//</fy 61.89» Tomerium d quibus ^pdgvffH.9 

1« Circo CdracalU.nj. Tomerium d quib. propagari po ; 

Exrnt P.S.L<tKre«rij.U7, ter<ft.6.9. 

Ofjjcina Mower* .n.41. Vomonal.no. 

Officin* Mirtij. 91. Porr<e Lmi.f. 



Pows Ce/?iH$.io9. 

CaliguU inforo.}$. 

CdWpiMdrrJj.95. 

Yabricius. 108. 

Htf/iws.109. 

I<t«icM/e«/ij n io9, 

Lepid7.io6. 

LHc<t«MS.n7. 

MdW<fMS.ii7, 

NHWe«w«HS.ir<;, 

P<t/<tfi«HS.io6. 

Mi/HiMS.109. 

HercH/is. 108, 

S<rcer.io6. 

Si<!>ZiciHS.?.io6. 

S<tf<f rws. u j. 

TriHWprWis. 18.109. 
PoweriMW cfKici^ Kwde.9. 



Porftf Hrfcis^Kof.io. 
Tortaeurbis RowK/i.3.4. 
Porf<f Ago«e«|is.i4. 

AHreitf.17. 

C<trwe«f<t/is.4, 

CoI/aWM.14. 

Co//i«<f.i4- 

Cccliwonwnrf.f*;. 

C<tpen<t.i6. 

C<trM/<tri<t.io, 

Ex<|Kj7/«<r.if. 

F/wwenr<t«<t.i4. 

F/gM/«e«Jis.io. 

FereMfiw<t.i6. 

Fo«fi«<t//s.i7. 

G<t6iMi<f.i6. 

Lt«H<t/is«4. 

L<rtVc<f«<t,ii.i?. 

Ltri«<f . 16. 

LfMern<tIis.io. 

MHfio«is.4.u. 

MHgio«<f.4. 

MHMHficf.IO, 

NeHi<f.i^* 

N<tH<f/is.i7- 

P<t«cf<fn<f.4« 

P<t/<t rif KefKS,^. 

Pi<fcK/<tris.io. 

QMimJd/is.14. 

Qnerc]«efK/<tn<f.!f. 

Row<t«<r.4.. 

Row<t«K/<t.if, 

R<tfMwe«<f.io. 

R<fHc/H/cHl<f.IO, 

R<tr<tM<t.H7. 
Sce/er<tf<f-4. 
S<tfMrni<t.4. 
S<fgi«<tIis.io, 
S<f/Hr<tris.io. 
Stercorarid. \o.to. 
Trigewin<r.6.i6« 
TriHWp/7<tIis.i8. 
Viwinalis.14. 
PorficHS hemdid .&}. 
i Antonim'Pii.9<j. 
Concorc/ioe.ig. 
Confiantini. 14, 
Circi M4x.j9« 



AEDIFICIORVM VRBIS 



Cn. Otlauij. i oo. 

Corintbia. 100. 

Fauftince. 42. 

Fori Augufti. 4g. 

ForiNeruce. 43. 

Fori Traiani. 9 2. 

Liui*. 4f. 

Metdli. 24. 

Mercuri/. 99. 

Neptunj.9f. 

Otlauicc. fo. 100. 

Fompei. 101. 

Vanthei. 102. 

Q^Gtfu/j. 36. 

Qu/nni. 89. 

Trautni. 92. 

Veneri; Erycin^. 114. 
Vrata Mucia. 1 1 o. 
Vrata flaminia. 99. ^ 
rrdM Quinri<r. 1 1 3. 
Vrcciiolum lul. Vauh poeta:. 1 1 
Vcfimurum quid.y. 
Vuteus Vrobce. p<$. 
Vuteuscqucefalientii. gg. 
Vuteal Libonis. 42. 

Qutrquetum. 1 f . 
Qp-Jna/js Mons. gg. 
Q^jn.iriafijiula unde. 73. 



Rejrionfs Vrtw. i . 

Rcg-j.-t Num<e. joj 

Remoriit. (56. 

Rjbhs H^rculaneus, 70. 1 17. 

Romdufci^urfH^mi^bi co; 

t/ifrt. 2. 
Hoi7ia;juair^M. 3. jcj 
Romteprimicu/fores. 1. 
Roslfrd Vetera. 44. 
Roffr>iNou<t. ^g. 
Rumo». 104, 
Rv.yes Tarpeia. 2 1 . 



Sangus TJeus. 1 1. 
Sahnce. 17.^9. 63. 
S,tfur«ium oppKj'um.4. 1 g. 



Saturnij. 20. 
Srtxum Carmenta:. 23. 
Srtxum Tarpeium. 1 g. 
Sacrdrium Num<e. f 1. 
Srtcntrium (W<e Dr^e. 1 1 9, 
Sc<?/« A««u!irtri^e. 36. 
Sc<t/<e Gemonix. 66. 
Seftem Salce. 8 1. 
SeptiQnium Seueri. 6 g. 
SepfjZonium alterum. 6 g. 
Sfjugcs JJMuntfj. 2f . 
Senaculum. 19. 2g. 34. 
Senaculum Muherum. 90. 
Senacula quinque. 29. 
Scnrtfuicow.uoi pofentf_fjeri.2 8. 
Secrerarium To. Ro. 40. 
Sevulcrum Accce Larentice , 1 o. 

Argi. fi. (n« 

Arctae poefiC. 1 20. 

AjYicani. 1 20. 

BriUmci. yg. 

Bacchi. 116. 

C.Cffft.63. 

Geci/t) SMfi/ Poete. III. 

Colwrmf, 119. 

C. PotWjci/, 93. 

Dr«/i\ 98. 

tnnu ro^te. 1 20. 

Yauftuh. 4f. 

Gtfttieni Imp. 120. 

Hjrci/. 98. 

HrtrtMW. 113« 

luhce. 98« 

l/j<e. 98. 1 1 f. 

Liany Tonfons, I if. 

MarcJu. 98. 

Wiarij. 1 if « 

Mrtri<e uxoris Honortj, 1 1 2. 

MeteUce. 1 2 0- 

lActellorum. 1 19. 

M, V/pi/. 98. 

Neronrs. 91 , 

Num^romp. 1 10. 

Vanfce- 98- 

Vomp, Attici. 1 20. 

Q^Gecity. 120. 

Komuli. 4f . 

Remi. 66. 

Sullce. 98. 



Scipiortum. 113. 119. 

Septem hpulonum, 113. 

Serui/iorum. 1 19* 

SororisHontriorum. I 20. 

T.Tatij. 6j. 

Veffahum. 30. 
Stpu/crorum/irmd uarta. 8f. 
St'f u/crorum put/icus /ocus. gf . 
Sepfa Camyi Matttf. 9 f « 

Sicj/id /ocus in Pii/rtf/o. 36, 

Sj/iatri/. 7f. 

Sy/udLrfurenf«m. 67. 

Sororium TijriHum. 49. 

Spoharium. 7 8. 

Spe/unc<tGtcj.6c$. 
Statua:, Simulacra^ Signa } &• 
Jmagin:s. 

AtlijNauij. 2j. 44. 

ApoI/jnJ5. 2-.2g.3c.36.4g. 

Apollmis eburnea.4%. (jo- 

Aefculapij. 28, fo. 

Affmj-rf/j^ourium. 79, 

AtlyVoetce.i 19, 

Ac/;iZ/J5. 100. 

Alexadri Mrfjrni.4g,f o.ioi. 

Ariadnce. 62. 

Au£t/s7j. 42. 98, 

AntonJni Vy. 9C. 

A/cjhrtf/ji. 43, 

Aemihj pueri, 2f. 

Anferis argentea, 23, 

Ann^/ Fccw/jj. 3 o, 

Bonj£uenru5. 2s. 

BontfForfume. 2f, 

BrtftJ. 2g, 

BriMnici. 3 6. 
Gtnis. 22. 
Cufiiiims, f o. 112. 
Cefe. 1 co. 
Cn. Otlauij. 44. 
Cfcon. 100. 
Cadmi. loi. 
Caflons. 21.48. 
Cerens. 2 8- 
Cajfandrce. 3 4. 
Coruini. 4g. 
Ccefaris. 42. iog, 
C- Yulcinij./L^. 
Cornehce. 2;. 



T A B V L A. 



Claudiani. 91. 
CamiUi. 44. 
Calypfus. 1 o 1 • 
Cajjtj 49- 
ConJrnnfJnr. 27. 
Cleo^nr<e. 1 1 2. 
Dcoru™ Ncxiorum. 22. 
DirtJifc- 28. 3f. fo. 3<». 
Dc/j . ifJMW. 1 00." 
I<fui Fjckz-. 89. 
Equirta.itdis. 89. 
Btfitt Ctefaris' 45, 
Hurofa. 1 01. 
Fom*K<e, 56. 
Fcr. Maliiris. 1 19. 
F/one. 3g. 
Fabij. V\ax. 29. 
lleftonis. $0. 
Hercvhs. 2f. 90. 102. 
Hercuiis <erea. 2;. 27. ff. 
Hercu/t5TunJcdfi. 44. 
Uercuiis Triumf) bdis. J f . 
H^. 2g. 
Etppccrtmpi. 100. 
Hermct/on. 43. 
Hor. Coc/jw. 43. 
Hialysy. 4^'. 

IOU!5- 2 1. Z^. 2g. 
IOUJ5 lmpcrrffom. 2 2» 

IouisTenrfttW. 2<j. 
Jouisarea. 23. 
I<t«i. 29 • 40. 4S. 

IUttO?!!5. 2g. ^O. 

Iugurf£?<c rturcd. 2f . 

Lepdi. 44. 

L.Brufi. 2f. 

L.Kofcij. 44, 

Latonce. 2g. jo. 

Ludienis. 47, 

Likeri pum. fo. (>2. 

Luptf.cumRo.etRc. 27. 

Laocoontis. 79. 1 12. 

Leoms lapdei. 49. 

Mu/<irum,fo. 

Mtneru<c, 40. fo. 96.102. 

MtlttJ5, 2g. 115. 

Mercurij. 28. 
Mefcl//, 29. 
Marforij. 40. 



M. Aure/i/. 26. 
Mjnun/ Aug-unm. 17. 
Marfyce. 34. 
Neme/?5. 2f. 
Numemni Im|>. 3 f . 
Nt/t. 26.1 12. 
Num<c. 2f . 

Nympfwrum duarum.^ o. 
Nercttinm, 100. 
Troftrpnz. 22. 
rd/ucj5. 21. 4g. 
Puc/tcjfj^. f 6. 
Priffo, 1 00. 
T/;ora. 100. 
rbt/t^t Mrfc. 90. 
rjrkg-orcr.^^. 
rrc-fjtium. 39. 
Q^MdraTremu/j. 33, 

Q^Czcerottij. 49. 
Rcgwm omttium. 2f . 
Rhem.fiu. 40. 

Romu/j. 1 1 2. 

Remj. 1 1 2. 

Sdryrorum quatuor. fo. 

Sci<e, (5 1 . 

StatceMatris. 42. 

S;/«tfttj. 41. 

SibylU. 44. 

SikyUte Tikurtina. 1 1 f. 

Saptoms. 29. 

Sci^ionJi A/rictrni. 120. 

Sp. Nrfufi/. 44. 

SyU<e. 29.44. 49. 

Ser. Tul/t/. 2f. 97. 

Scniscum /yra. 22. 

Tigrij. 26. 

Trirottum. 41. 

Tbetidis, 1 00. 

Tu/t/, Ccc/i/, 44. 

Tre/u/. 29. 

Tikeris. 1 1 2, 

Tjteri/ Imp. 7g, 

Taurunfo.Bo. 3.92. 

Tfce/ej. 2 f. 

Vitlori<e. 22. 2g«4S. 

Vcioui;. 19. 23. 

Veneris. 37. 49. 49. 

I00.I02. 112, 

Venem Cloacince. 4 3 . 



jo. 



Vcttcri5 Erycinir. 1 14. 

VdrrottJJ. 39. 
Swgnd Neronis. 7g. 
Suburra. 8 6. 
Sufr/tces. 1 c^. 
Sukurkanum rknofi. 116. 
Sukurbanum ThiUdis. 119» 
Sukuelia, 34. 



Td&uk uitloricc MejfaUce, 44» 

VJc~forz<£ Scjpfonjj Ajfafjci.29. 

Mrtttanj. 43. 

\ugurth<e. 29. 

Rrfprus rrofrfince. 22. 

Im<tg-inis Bel/f. 48« 

Caslorum^ir Vitlori<e. 37. 

Ai<ia5 ; £r Meclc<e. 49. 
T<t/>u/<?n«m, 26. 
TatWrtrum Currtforw. 26. 
Takulce hgum tria.M. 26. 

focderu Carthagmienf um. 22* 

Ciuitatis datce F^utrjpus Camt 
fams. 3 g. 

Derekusgeslisa Clodio. 26. 

Aenea qtus in temylo Latcran» 
extat. 9. 
Takernce Argiletame. f 2. 

Arg-cttMn*. 43. 

hiblwpolarum. 92. 

Qeditice, 1 19, 

Decem. g^. 

Lanece. 92. 

McrtforJd. 104. 

No««. 43, 

Qwtt^UiC, 43. 

Sc|;tcm. 43. 

Trcj. 1 1 9. 
Takernola. %z. 
Temfla, Aedesfacrt, Dclubra, 

SactUa^ana. 
Tcm\>lumc[uid, 28. 

AfoIIittj5.3j.36. S8-89-99» 
1 1 1. 

At/ Dci. 32. 

Aug-uit;. 3 8« 

Apt5. 90. 

Acfculapij. 107» 



AEDIFICIORVM V R B I S. 



BelloTnz.yS. 
Bacchtn6. 
Bonce De<e.6c. 
BcmEuentus. 102. 
Brutt CaUaict. i oo. 
Carmentce.^. c i. 
Conji. f 3 . 6 i . 
Concordice. 20. 22. 24. 2g. 

»• 54- 

Cererij. 62. 114. 
C<tf7onj. 37. 100. 
Ccefarts. 37. 
C<trn<e De<e. 77. 
C/<tuf/i/ C<ef. 77. 
Crtma:n<irum. 16. 119. 
Di<w<e. 66. 70. 
De<e Vir;f>Z<tc<e. 36. 
FrfufrW. 42. 
Frtum. 72. iog. 
FeZic;f<trij. gc. 
Fefcris. 36. 
FZone. 6 2. 90. 
FirtVi. 22. }f. 
ForfUn<e. 21. gc. 
Fpr. E^uefrVij. 101. 
Forf;j Forfun<e. c6. 109. 
For. Mafculce. c6. 
For Multebris. 1 1 9. 
For. M<t/<e. gc. 
for.Obfequentis. 24. 
For. rrimigeni<e.24. c6. 90. 
For Trojferce. c6. 
For. F<tru<e. c6. 
For. ru/?/;c<e . g g. 
for.Virihs. C7 
GenriJ FZ<rui<e. 90. 97. 
HercuZij. cc. 6;. 90. 
HercuZu Cuf?odi5- 100. 
Hercuhs Mufarum. 1 00. 
. Ha-ctt/» V ifforw. cc. 
HeZio^rttrtZi. 42. 
hlonons. 70. 90. 1 14. 
louij. g^. 20g. 
IouuCuffociij. 19. 
Iouu Veretrij, 1 9. 
Iouij Oft.Max. 21. 
IouijC<tpifoZi;ii. 21. 
Iouij Spcnfons. 24. 
IouijSfrtrorij. 29. 100. 
loutsTonantis. 20. 
lo^u VicTom. 36. 



lunonis. 21. c , ^9. 99« 

IunoniJ Luctnce. 97. 

IunoniJ Monete.23. 67« 

IuHonij Mrtfuf<e. co, 

lunonis Reginz, 66* 

Iunonij Sojpitg, 54. 

I<tni. 4, c.40. 4g. co. n. 

Iuwenfufij, 6 1. 

iftdis. 70. 9 3 . 

Iufurn<e, 96. 

Lrtrum.3. 36. 47. 9C. 

Lioerfrtf.J. 24. 36.67. 

Lun<e. 47. 67. 

Ltberi. 62. 

Ltberce, 6 2. 

Menfu. 24. 

Mtfrrij, 1 6 . 70. 99. III. 

119. 
M<trr;j. VZforij. 43, 
M<tfur<e. c6. 67. 
Mercuri^. 6 2. 

Mineru<e. 21. 67. ^9. 94. 
MatnsDeorum, 3 f . 
M«rfi<e. c6. 6f. 
M<tn<tnum. g2. 
Neptum, 61. gS- 9S"- 100. 

104. 
Neni<e. ji.f. 
Orci. 3c. 
Opij. 24. 
r<tqj, 4C. 
rzewfu. c 1. 96. 
Fuciic;ti<e. r<ttrici<e. c6 
rurJ;cif(<e Vlebetce. j6. 
Tenrtfium. 3f. 
Tol/ucij. 37. 
Troferytnce. 6 2. 
r<tnffceon;j. 1 02. 
Quirini, 14» 30. 70.89. 
Qjttefu. 7g. 
Romu/i. 32. 43. 
Remt. 43. 
R<iuen<tfium. 109. 
Ridiculi, 119. 
Saturnt, 4" 20. 21. 41. 
SaZufij. 24, 49. 90. 
Spei. c o. 119. 
So/tJ. 47.62. 
Si/uftnt. g6, 
Termini, 23. 
Tc//urij« 49. 



Tcmpeftatis, 119. 

Veiouij. 1 19, 

Veneru. 6 2. 

Veneru.C<t/u<e, 24. 1 14. 

Veneru Er^cin<e. 24. 

Veneru Genirncu. 4g. 

Venerij Myrtcce. 6 3 . 

Venerij ViRricis, 101. 

Veneris ) &- Cufiiinis, 72. 

Vu/c<tni. 47. 100« 

Vertumnt. C3. 

Vef?<e. 24. 30. 36. C7. 

Viffork. 34, 67. 

Virfutij. 70. 

Vo/upi<e. 1 1 , 
Termtnaliafefta, 1 20. 
Teftaceus ccllis. 63. 
Teflamentum Militare, 86. 
Terentum. 104. 
Theatrum qutd. 72. 
Theatrum MarccUt. co. 
Theatrum Tomyei, 100. 
Thcrmceauce^ unde, 6y. 

Agriffine. 102, 

Anfonirtme. 69. 

A/ex<tnffrin<e. 104. 

Aureltance. 1 1 o. 

DwcletianL £j. 

Conftdnttni. gg. 

Dect<tn<e. 66. 

Gordiant, g2, 

Uadriant. 1 04, 

Neroniance. 1 04. 

Nouftrt. g7. 

Olympadts, $j, 

Seuertance. 1 1 o. 

Ttri<tn<e. 79. 

Traiani, 66, 

Variance, 66. 
Tiberis uaria nomina, 1 o4- 
Ttberis Etymologta, 1 of. 
Tibertsfluxus. 1 Ci f . 
Titerij natura. 1 c. 
Ttbcrts altttudo i &-latitudo. 1 of . 
Ttfcerij Curatorts. 1 c. 
Trebtaflu. 1 1 4. 
TntunaZ AttreZium. 1 o 1 • 
TntunttZ LuWtJ. 42 
Trofhxa Marij. g2. 
Turrej CrtpifoZu. 1 g. 
TttrrijMiZifKtrttm .gg. 



T A B V L A 



TumsMeecenatis. gc. 
Turrts Mamtha. £(5. 

V 
VaUis Martia. 97. 
Vallts Quirinahs. gg. 
Valmontonc. 1 1 g. 
Vaticanus Mcns. 1 1 1« 
Vcha. 34. 
Ve/rtfrrum. C2. 

Veffahum corruftaru yotna. 90 
VcTiales dcfidiendi mos. 90. 
Vertumnvs. c 3. 
Viminahs mcns. $j. 
ViaAppia. ic. 16. 70« 1 ig. 
119. 

Aurdia. 1 20. 

Aemilia dua. 1 1 4. 

ArdeattM. ip 

Afinaria- ic. 

C/auiw. 1 1 4. 

C<t j/m. 1 1 4. 



Collatina. 1 1 4« 
Campana. 1 1 g. 
F/rtmwjrt. 113. 
Vornicata. 9*. 
Vtgulnenfs. 1 1 f„ 
Gfl^nrt. 16. 1 1 g, 
Labicana. 1 17. 
Lrffrt. 9 3 . 
Latina. 1 > . 1 1 g. 
Lrfurenrind. 67. j 2 o. 
Nourf. 10. 30. 32. 70. 
Numcnfrt»rt. 1 14. 11 c„ 
OTitcnfis. ic. 120. 
rncnefr jn<t. 1 1 7. 
Tortucnfis. 1 20. 
RecTrf. 9 g. 
Saenr. 47. 
Salaria. 1 4. 1 1 4« 
Su?/*c«j/?j. 77. 
Trittwjf/W», ig. 
Vdlerut. 1 1 g. 



Vifc-Ki.t. 1 2 0« 
Vwrwm Curatores. 1 1. 
Viurtnum. 1 1 6. 
VicujCorne/jorMm. gg. 

Cyprus 49. 

Iu£rtrjuJ. 3 1 . 

lAamurri. g^. 

Forfunis Rcjftacntis. 37. 

rdrriciKi, £6. 

Prtc/j. 37. 

Scclcratus. 49. 

Ttt/cttj,32. 71. 

Tfourrtnuj. c 3. 

Vifrirtrjorum. 63. 
ViHaruWjM. 9C. 
ViJttf Cafarum. 1 14. 
VrtaRrtttejwrmm. 1 10. 
VrbsRomulu ;. 
Vrfcjj Ror,:<e magnitudo. 9. 
Vfrnnum. gc. 



CQffonufli in titulis hoc uoUmhxe atatisfap: inuenitur unica litera, uet syUaba dicllonis integrafigmficai 
tun habere, ne Lcticr in ijs htefitet^iUorum tntcrpretationcm hic appcfuimus . 



g. IMPP, Imperatoribus. 
D V. Dcminis. 

DD. D.^icrtuijv, ucl dcno dedit. 
NNTNofrVij, 
AVGG.Attgttfftf. 
V,C. VJriC/<trii_/»mi. 



41. PRAEF.VRB, Trafidus \rbts. 

TvD.Iudicans, 
c^.ARABIC.Arabico. 

ADIABENIC. Adiabcnieo. 

PARTH. Tarthico. 
c:.C. IVL. Caius luhus. 



D.N.M.Q^ DjMJnonumint m.f? 6 3, NVM, DOM, AVG. Numini 
ic'Tiat\aue. 
j.Tl.Tiberius. 
AVG.AuguTio. 
V.Vihus. 

CAISAR. Cafarai <oroac. 
rONT.MAX.r5fi/rx MrtximuJ 
TRIB.POT .Trjkunjcirtpofejfa 



paretur fuperius exeplil ojlcdit. 
7C.D, M. DusMrtnjlw. 
DLSIG.Dc/gnrffuJ. 
77. T.COR.P.F. Tubhus Cornelius 

Tublijfilius. 
g3.BRIT. Britanicus. 

CENS. Cenfor. 
gg. MI. Uiles. 



IMP. Impcrrtfor. (fc« 

COS. ConfuL 

T.T. Tatcrpatria. 

PROCOS. TroconfuL 
I o, FIL. Yilio. 

26. FAC.CVR. Vaciundu curauerc* 
29. AVG. L. Augufli hbertus. 

CVR. Curatonbus, 

AED.CVR. Aedihu Curulium. 

FL. Vlauij. 

S.C. Senatus Ccnfulto» 
7C. D. Djuo. 
39. L. FIL. Lucij Filij. 



dcmus Augufii* 
S.T.D.D. fumptu f>rcprio,uel pu £9. FRIVAT. PriurtfMj. 
bhco dcdicauit . 9 2. CL. Claudij. 

6g. P.F. Twfclici. 93. ChR. Gcrmanico. 

VOTIS.X.VOTIS.XX. Vofij ■ L. ¥.Lncijfiho. 
decennahb. Votis yicainahb. AEDIL. TL.Aedtli Tlcbis. 

AuguTius VYl.Cos.utmonari- 97. 1.F. lulyfihus, 
chiafufpitioneafeamoueret,in REDAC. Rcdacla. (uo 

ter ahcs honores a .S.r.Q^R. 100. CA£S.N.-SF.R.C<c/rtrij»Jofrri/cr 
dclatos, Cofulatii per anncs dez S.F. Sacrts ficiundis . 

ce admifit, auibus prateritis in 1 of . R.R. Reicclis rudcnbus. (pi. 
ahos deceei prorogabant, ita ut PROXIM. CITP. fjreximi Ctf 

ex decenio in deceniii pcrpetuus TED. Tcdes. 

ejfetCos.Decimoatquoq; anno log. CF.CVR.VIAR. Caifihus cu 
quadii facra,et fifiajkbat^ua rator yictrum. 

dccenahadicebiitur, eaqtfecHo 209. TRI VMF. Triumfhator. 
decenio inslaurata rurjus decen ALAMANN. A/rtmrtnnicuj. 

naha ayfeUabHtur.Auli.Dion. GOTHiC. Gothicus. 

Cofuetudine detnde ■ inualuiffci 1 1 3. T.ficit. 
utfcciido decenio \icenaha nucu 1 1 c , ANN. AnwiJ'. 




LIBER. , 

q BARTHOLOMEI MARLIANI EQJHTIS D. PETRJ 

VRBIS R.OMAE TOPOGRAPHIA. 

DE ORIGINE VRBIS. CAP. PRIMVM. 

VONIAM in hacurbis defcriptionc de cjuibufdamlocis,^ adifia\s «ntc 
urbem ccnditam excitatis, nonnuncjuam erit dicendum : opere prtcium 
fore arbitramur, etiamde illis popv.lis, tyregibus, qui tuc deinceps hanc 
tenuereregionem, cjuam pauasferi poterit, Iocjni. Sic.n.fct, utpnmum 
acjuibus adefaa pojita fuerint, melius intclhgamus : deinde acjuam pars 
v.is mitfjs urbs Koma originm traxent , ad eamque crcuerit magmtv.dif 
nem, ut nihil illi par , aut fecundum, mtoto orbe terrarvm wucnirctur. 
Romame igitururbis regionem Siculipnmi ommum tenuere-.&nteaue? 
ro habitata nefuerit, an deferta, mhil eft cjuod affirmare pofsimus. Mox Abongines, duce Oenotro 
Lycaonis filio, ex Arcadia adincjuifttionem agn melioris ftonte huc profecii, dbscxpdfis, locu occu 
pcrunt. Quibus demde Pelafgi,& aliorumGrcecorumcpudamerrabundi, profuglcjue cxThefalia y 
admixti, avxdio eisadbella cum populisfnitimisfuere. Permanfcrunt autem m his fedibus uffie ad 
b llvm troianum, prifcam illam Aborigmum appellatwnem feruantcs. Worum autem regem Saturt 
nu fuifc memorant : aui cum Creta imf>eraret,habcns cu louc fiho dc agris contenuontm, bello ext 
pvlfus, in italia uemt,<ff cum cultum umearu,<& falas ufum lariu docuijset, ab eo m parte wtperij eft 
admifus. Cceterum lano defunSio ad cumfolum impenum perucmt.Anms demde jexagmta ante res 
troiatias, frv.nt Aradesex urbc Palantioexeuntcs,fcdonc{ue duce Euandro cjuaerentes , in hunc lo* 
cu, ubi rittc Koma eft,delatos, a Yaunoc^ Aboriginu rege,& benigne fufceptos efse , <& agn por:io* 
nemaccepife : illofc{ue, colle haudvrocula Tiberi etecto,ftruxif<e caftcllu, PaLnuumcjpe a metro? 
poli eorum mArcadia appelhfe: paucis uero anms intcrpojitis, aliam claffem grceca,ducente Her? 
cule, candem tenuife regionem: ex hlscjue cjuofdammifsionem abco precatos,m colle,quituc Saturs 
nius dicbatur, pofuife fedem.Wos Peloponenfes : <3, <{ui ex Elidc crofeBi fuenv.t, Phanetas,& 
Epios fuife comperio. Quibus nulhm eratamptius dcsyderium reditus , euerfa eorv.m patria ab ipfo 
Hcrcule. Hi aUcjuadiu rem fuafepardtim admimjharut. Coetcru haud ita multo poft uictu, leges, fa? 
cra cu Aborigimbus coferentes, ficuti Arcades,<& prius Pelafgi fccerant, ciuitatis eiufdcm partidt 
pes fatli funt. Secuda uero cetate, poft Hercuhs profectionem, Latino cx filia Yauni regnate,Aeneas 
in ltdiauenit:cjui cumftatim pralio fuifiet exceptus, in aacmcfc lam exeratii duxifet : ad collocniiu 
aLatinofuituocatus-.incjuotantamfuiadmirationem prcebuit, ut in foaetatem imperi) receptus, 
Lauiniac[ue ei in matrimonium data, generafcitusfit. hic deinde Aborigmes, Troianofcjue commut 
ni nomine Latinos nominauit. Poft h&c utnufcjue bellum aduerfus Turnum Kutulorum regem , pros 
pterfraudatasLauini<£nuptias,fuit: in<{uoTurnus,& Latinusoccubuere. Quare Aeneas foceri 
regmm fufcipiens,c{uartoimperv\fui anno, inbello aduerfus MezentiumUetrufcorum regem,c 
uita migrauit.ln cuius locum Afcanius eiusflius fuccedens, trigefimo anno poft Lauiriij corftitutiot 
nem,Alba codidit. Anno deinde ottauo & tngefimo, eo mortuo,Syluius eius frater, pofr morte Ae? 
neae exLauinia natus, imperium accepit, cumcjue undetrigmta imperaffet annos, Aene<e Syluio fi? 
lio illud relicjuit : bic uero pofi unum Wtriginta, Latino Syluio : Latinufcjue poftcjuincjuaginta,AU 
ba:qui undetriginta illudtenuit. Pofteum Athys <{uatuor <& uiginti regnauit annos: deinceps Qat 
pys duodetriginta : inde Capetus tredeam, <tf Tiberinus poftea c£to. Uuic fuccedens Agrippa quas 
draginta regnauit annos: RomHfos deinde undetriginta : poft hunc triginta 1$ feptem Auenimus: 
<jmi' Procdt imperiu ipfum per mams tradidit. Hic nigmri <5 rreis imperauit annos, Amuliumcjue, <tf 

A 



» LIBER. 

Humitorc gcreauit. Amultus duosty guadragintaannosregnu.cjuod Numitortfratri feniori debeba 
tur,haudture occupj;, Rhea etusflu.ne cjuts mndex regm ex genere Numitoris onretur,Veft<£ faccr 
dote fecit, <\uac duos pweros mccrtoftupro conceptos emxa cfl : quos Amulius exponi tvfiit. Sed fort 
tuna origini romans yrofytciens, eos luya alendos obtuht : qu<e cumfdcftus ad faruulns.uclutt ad cat 
tulos, rcuerteretur, rcmYauflulv.s ycftor animaduerttt, fubtractosque ferae Accae uxon nutricdos des 
dtt.Nomtna autem pweris altert Rewo, alteri Romofiuc Romulo fucre . Adultts tnter pftorcs de 
uirtute quottdtana certamina utrcs , & ferntcitatem auxere. Igitur cum Latrones d raptna tecorum 
frrauemer fummouerent: Remusab hts caytusregtoff rcur, crimtnique etdatur, quaftgrcpesNus 
mitons infejhre folitusefjet. Tunc drege inultionem Numiton traditur : qut adulefcentta tuuems 
fermotus infuffictonemexpofitinefotisadducitur: <ff cumeum nunc hneamctorum fliae fimditut 
do,nuncatasexpofitiomsanxtum teneret, Y-auflulus cum Komulo fuferuenit : dquo cogntta oris 
gine puerorum , fadta inter tffos coniuratione , Amultum interfciunt : Numitorique auoregnum 
rejittuunt. Sequentt uer o anno regnt Numitorts quadrtngctcfimo tngefimo fecundo(ut tradtt Qat 
to ) po/r llium caftum, XII. Cal. Matas Romam , ubt cxpojut fuerant , condtderunt. Er quanqua, 
utde tcmfore , ita de condttore, mira inter fcrtftores uartctas extflit : commums tamen optnio eft, 
RomulumMartis ftltumurbis auclorem futfle.Vnde Cic. Prmapio inqutt , urbts parens Romulus 
non folum autytcato, fed iffe ettam optimus augur futfle traditur. Romulum autcm , non Rcmu y 
urbi nomen dedtffe ferunt : quta captatts augunjs Remus fnor fexuultures uidit:Romulusmox 
duodeam. Que res, cimunus rewpore, alter numero certaret : bellum creauit: tn quo exttncio Re* 
wzo, Romulus d fe Romam denomtnauit. 

Si hac figuram, <UJ fequentes , fecundumnamralem profpcftum attolhre uoluifemus: contigiffet 
ut ommbus parttbus monttum, una exceprrf, occultatts y cediftaa tn fuo fitu locari no potuifent. Quas 
proprer cum meltus yutaremus uttlitatt omnium efje confulendum, qudm tnant piciura quofdam oblef 
Siare -.fgurasipfasflanas pofuimus : curauimustamenlatera montwmfecundumillorumakitudine 
ita inumbrare, ut coualles ab ipfisfacile diflinguantur. 



PRIMVS. 



Kotmna. 



*ltl>KHtf] 




Matt 



^jltt hac ftgura, afcu in maiori, 
propiiM cuiupjue focifmto ibi 
cfk intcliigo, ubi frima eiusdty 
itionis litera collocata eft. Nccj- 
pito admoncndton efic lectore, 
in "Diuoru nomimbus templi not 
menjub mtelligi, 
Cu . Ro. Cuna Komuli. 
Cu.Hufu. Curia Hoftilia. 
Carment. Carmentalts. 
D, Dowzzs. 

F. Ro. Yorum Rjomamm. 
PJar. rheretry. 

Ru. Rumtnalis. 

S. Sepulcrum, 

Statoris. .S.louis. 



De urbe Romuli 



Grp.II. 



VRbisnout fguram quadratam Romulum defignaffe auc. funt Plut.&Diony. Sedutdefor; 
m.t, ccrta eft opimo Afud fcnptores, ita de ambitu, quibusue tcrminis ftniretur, incerta , tyua 
Tui.Liuiusenim refert,Romulummontem Palatinum primum , in<piocrateducatus,muniuiffe 7 ty 
Gellius, anttquum pomerium eutfdem montis radicibus terminatum : quoru ofiniom rectc cpuadrat 
ftod aitCor. Tac. Captoltum,Romanum<[ue forum d Tatio Sabinorum rege urbi additu } cuius 
uerba funt kctc.lnitium tgitur,<& t\uod pomcnumRomulus pofuerit nofcere , haud abfurdum reor. 
Igitttr dforo Boario, ubi areum taurifimulacrumajfictmus : cjuta id genus ammahu aratro fubditur, 
fulcus d.fignandi oppdi cceprws : ut magnamHcrcults aram amplecteretur.lnde cerus fyattjS inter; 
t-tti lapidcs per ima montis Palatini adaram Confv.mox ad Cunas ueteres, tum ad facellum Lariu, 
forv.mcjue Romanum, Capttoltv.m, no d Rowulo, jed d T. Tatio additum urbi crcdttur . Qvibus uer 
bis com)cimus, Tatiumdedudo muro dfaxo Carmentalt tnoccafum, aduiam cjune nunc haudprocul 
abeft d Ttberi : inde ad circi M.aximi partem extrema, ubi futt ara Confr.couersoqite mox in ortum 
dfttuum, paru ultra amphitheatru Ttti , hinccpue ultra forum Neruac, <& tandem iffum murum cu ab 
tero cornu Capitoltj coniungentem, Capitolium ipfum, O Valaiinum motem inclufiffe. Huic tamen 
opiniontminime uidetur affcntiri Strabo, cum incjutt. Prifa nanque Capttolium,co\l<mcpuc Quirma 
le fic munierc murts: ut uementibus ahunde cxtcrius facilis foret afcenfus : cdeo ut T. Tatius pri? 
mo aduentans incurfu locorum potitusfit, cum raptarum utrginum ulcifccrcturiniuna. Njw ' ftantc 
Tati) aduentu collcs hi muniti fuerunt, nonoportuitab alto, <\udm d RowmIo , mumtos effe. Hoc idc 
innuitDiony. cum in<\utt. Romulus, & Tatius urbemftatim maiorem effecerunt, duos ei colles alios 
adv\cientes: Quirinum,<& Cccliu, feparAtcsc[ue habitattonem alterab altero in profr\]S locis utricjue 
uitam agebant: Romulus c[uidem Falatium occupans, & montem Cccltum palatio propincjuum: Ta-> 
ttus uero Cafttolium, cjuod ab initio ccxperat,<& Qujrindlem rupem. Sz igitur ante Sabtnorum bcllu 
urbs Romuli cum Palatini motis radiabus termtnos habebat : in amplifcatione ab ipfo Rowulo, V 
Tatiofacta, Capitolmus mons cropiusPalatio, cjudm Quirinalts, exiftes, addi priusfueratncccfte. 
Adde Villud. Quod ipfemons Palatinus cjuadratam no conftituifet formam: <\ua\cm futfte dRo? 

A ij 



4 LIBER. 

mulo fofitamdmonftratumeft. lccirco cumcoftansfitotinto, Carmentalem forum adradicesCa? 
fitolqfitam, in noua urbe d Komulo cofrehenfam: Liuiusque in eiufdem urbis amfliatione foftRo? 
mulum cuid, quoue temfore adduumfit commemorans, nullam de Cafitolio,tan<[uam de fnmce urbis 
farte, faciat mentionem, extftimamus urbem d Cor. defcrtftam y T. Tatio falso attrtbutam , Romuf 
li effe monimentum . nec objiat cjuod idem Liuius dicit , Komulum frimum Palatinum , in <[uo erat 
e ducatus, mumuijfe : in eo.n.uerbo, fnmum, uim effe hanc oftnor, ut munito frtus Palatino, urbem 
condtderit. Seruius autem gram. ait,alios dtcere Romulu feftem colhculosab initio inclufifte : alios 
uelle hos iffos , qui nucfunt, d Romulo inclufos, atys tamen nomimbus affellatos, quce mutatafunt 
foftea : at ueriltmile non ftt, faftores rebus adhuc anguftis tantum catnfum tn tanta bominum faucit 
tateejfe comflexos, cum Plut. uditmille domos tantumfuiffe: 'Dionyjiusjue non flures tribus fef 
ditum millibus, <& fauaores equitibus trecentis iffis urbis conditonbus afpufte. 

De fortis urbis Romuli. Grp. III. 

VKbem treisfortas habetcRomulusrcliquit: aut (ut flurimis tradentibus credamus)fiatuor t 
inquit Plin. Sed carum nec nomina , nec locum fontt. Qm uero treis tantu d Romuio rehfits 
futfte ferunf.eas Carmetale, Romand,<& Pandana affellamf.Carmetalcmque d matre luandn,fita 
fub Cafitolto, inter fixum tarfeium, ty Tibenm: <{j uerfus circu flaminiu, ut incjuit Sex. Rufus. U 
uius.n.feftimo bel.fu.loquensde utco lugario clare docet, Carmetale jub Cafitoiiofuifje:fed ciarius 
Plut.tn uita Camilii : ad Carmetaie, inquit, forta Fotinus cotedit, ut quid ageretur,f jilentiuftccus 
laretur: nam huic maxime dirccto Caf itoliu incumbtfide docet Solinus, his uerbis : Pars infima C&f 
fuoiimmotishabitaculUCarmetce fuif.ubi&Carmentalefanu nunceft, d fta Carmetalis fortct no 
men cft: esde modo Sex.Pom.qui temfiu lani futfte extra iffam fortam,afud theatru Harce\li,tradtt. 
Huic aut fortct Sceleratce foftea nomenfuif.quod ea egrcfii Yabv\ ad Cremeu, flu. ex lacu attingenf 
te syluas,nunc Bacchani nuncufatas,orientem, omnes intcrfetii finf.unde idem refert, reltgioni efte 
quibufdam forta Carmcntali egredi^inctde lani fenatum haberi : quod & ea foru T-abtj egrefti 
cftent, 13 tn ea <xde. S. C. fatium. Romanam autem fortam frofe Titi amfhitheatrum futfie 
innuit idem auctor,cum att, Romana vorta inftituta cft d Romulo in inftmo cliuo Viftori* : <[ui locus 
gradibusin quadraturam formatuseft. hffcllata eftautem Romana d Sabinis frcecifue, <[uod ect, 
froximusaduuseratRpmam. Sunttamen quiMutionem fortam ibi extitifte dicunt:et <[uan<[uam 
Varrohanc inTalatto fuifte uult, fotuit tamen acctdere, quodRomulus tnurbis extenfioneRomas 
nam denominauent, <[uce deinde d mugitu boum, <[ui fcream introducebantur,fortitafit nomen for? 
tct Viutionis, reltcice in friori fomeno. lAugionemautem alteram ab hacfuifte figntficat Sex.Pow. 
tffirmans affellatam d Mugio <[uodam y <[ui eidmtuendct frcefuit. Videndum tamen, ne afud Var. 
Mugiontsfit legendu, d mugitu: M.utioms uero afud Sex.Pom. d Mutio eius fortde cuftode. Pan* 
dance autem meminit idem Var. nam cu frobaftet Saturnium of fidum fuifte frofe Saturniummotem y 
ficfequttur.lLiusueftigid nunc manenttria,<[uodSaturm fanum in faucibus,<[uodSaturn'm portrf, 
quamlunius fcribit tbi, quam nunc uocantPandanam : quceultima uerba innuunt, Pandanam futfle 
d Romulo conftttutam eo in loco, ubi frius in Saturnio offidofuerat Saturnia. Ex quibus uerbis cot 
riv\cimus, Pandana fortanon altbt, <[udm in Velabrofitam : ftc affellatam , utfcribtt Sex. Pom.quU 
femfer fateret. Profterea fortafte noui fcriftores tibera et dixere, <[uod liberu adttu in urbe iugiter 
fretberet.Qui «eroMo/urRow«Ii(^dtMorHrlisporfdsreI/^Mi/?e,^rr4,kni<<rIe«MncMprfr3, ad radi 
ces Viminalis fuifte dtcunt.Quo cum Romuli fomerium ( ut flerifque flacet) non ferueniret : hancc^ 
Palatvj fortam fuifte dtcat Var. credimus Romulum treis tantum inftituifte fortas : <[ui numerus, 
in urbe adhuc farua, mblico ufui fatisfacere tofte uidebatur. Uanc autem lanualem ab euentu affeU 
UtamjcnbitlAacrob. cmuerbaaffofui.Cumbello Sabinorum, quoduirgimm raftarum gratk 



PRIMVS. S 

commiffmeft, Romani fortam, cjua fub radicibus collisViminaliserat, claudcre feftinarcnt : cjuia 
iniffamhoftes irruebant: foftcjuameft claufa, moxfyonte fatefacta eftcumcjue iterum, ac tertio 
idem contigifjet : armati plurimi pro limwe, cjuia claudere necjuibant, cuftodcs ftcterunt : cumcjue ex 
aIu farte acerrimo frdtiio certaretur, fubito fama yertuht fufos aTatio noftros: cjuamobcaufam 
Romani,cjmtuebantur , ternti profugerunt.cumcjue Sabim per fortam patentem irrufturi ejpnt, 
fertur ex<edelaniverhancfortam,magnamuim torrentiumundis fcatentibus erufiffc, multafcjuc 
fcrduellium cateruas, aut exuftas feruenti acjua, aut deuoratas rafida uoragine, defervjjsc. La re flat 
citum ut belli rewpore , uduti ad urbis auxilium frofeEto Deo, fores referarentur. Pijo etiam in an* 
nalibus mcmoriee frodidit, lanualem dictaab lano, ideo ibi fofttum lam fgnu, & ius inftitutu <c 
Pompi/io,«r eftet femfer claufa , mficum bellum foret.Sedcumhuius dei tcmfla flura fuifie legat 
mus : fciendum,cjuod non umus modo , fed omniumfores rempore facis claudcbantur.afericbantur 
autem^utuifum eft, bello inftante.Qup autem nomme hacc forta frius uocaretur, non fatis conftat. 



De uario urbi$ambitu,Regum, confulmfy tcmfore. 
Grp. III I. 

VRte nousconftituta, dum Romulus, cju<tad deorum religionem , hominumcjuc iura fcrtinerc 
uidebantur, curaret: Romani interim alia, atcjue alia loca affetcbant : ut urbs indies ampliorit 
bus crefccret munitionibus : cum infpem magis futurdt multitudinis, cjuam ad id hominum cjuod tum 
crat, munirent. Nam comfojito Sabinorum beilo , <& ex duabus unafacta ciuitate , etiam hominum 
cofia eft auSka. VJeindc Tullus rex euerfa Alba, duflicatocjuc ex illius ruinis auium numcro, Ccrli» 
urbi addidit, Escjuiliafcjue , avciore Liuw, d«xir. Ex cjuo comjcimus, autto numcro ciuium , Romanos 
etiam extra muros m montibus, uallibufcjue adiacentibus, ac foro froximionbus domos ftruxiffc. 
Cafto deindePolitono, omnicjue multitudinc Rom&m tradutia, hncus urbcmamfliauit : nouacjuc 
multitudini Auentinum concepit. Multis foftea Latinis in ciuitatem acceftis, lamculum cjuocjue urbi 
comunxit, fonte Suhlicto tunc frimum fccto : cjuiritiumcjuc foftam in flanionbus urbis circunduxit. 
Tarcjuinio autem Prifco, cjui urbem muro cingerc farauerat,defun£to, eam curcm Ser. Tullius fufce? 
fit,<&Viminalem , Quirinallmcjue cjuincjue collibus addcns,urbis ambitum ampliauit. Sedcontr* 
Uuium fentire uideturStrabo, Diony. quorum alter dixit , Quirinalem cum Capitolio , ac Pa* 
latio ante aduentum T. Tatij fuifte mumtum : cltcr uero eundcm Quirinahm , tyCaltum ab eot 
dem Romulo0 Tatio urbi additum : ubi intelligas oporrer, fartem illam Quinnalis tantum cfte mu 
nitam,cjuam iunciam Capitolio Traianus deinde,utforum inftitueret, complanauit: etinhunc 
fcnfum biony. uerba acciyias uclim , uidelicet, Romulum, <& Tatium dlorum montiu cjuasdam fartif 
culasaddidift^ Tuliiumcjue regemmaiorem poftea ambitum efte cotkxmt: ii enimLiuius innuerc 
uoluit cumait, lfcjuiliasauxit:Namfiauxit y crgo pars ipfaruintra urbcm fuerat recefta : nulla.n. 
tlia apparet ratio,cjua dubium , cjuod cx uaria auStorum ofinionc oritur, toliere fcfimus. Sed ad rcm 
redeamus. Murosurbisrudcnbus, uilibufcj; ftruciuris cedifcatos Tarcjuinius Suferbus primus caet 
fit faxis magnis formaiis ad rcgtiam cxtruere. Ex eo cjuifpe tempore fortce Romvlede paulaiim,& 
nomcn,%rufum amififie uidentur: licet Carmcntalis diutiusfuum retinuerit. Er coftruftio urbis Re? 
gum temfore ultenus non procefiit, non fcrmittente numine , cjuancjuam omnia circum urbm crant 
habitata. Nam cum anticjui ucllcnt urbis mcnia , cjuae Collinam non excedcbant fortam , ad Milv.ium 
fontem ufcjue producerc, Arufyices frohibuerccjuia nec licebat in urbe comitia faare, nec milites le 
gcre. Hinc Cic xiv\. ad Atticum. Sed cafu inftit, frmo a Cafitone de urbc augcnda , a ponte MiU 
uio:Tiberim ducifcunium montes Vaticanos Campum Martium co&difcari : Ulumautem Campvm 
Vaticanumfen cjuafi Martium Camfum. Hinc conjtat Campum Martiumcxtra urbem extitijf :fv 



6 LIBER. 

niri ctiam oflcndunt ucrba Affunr.Ait.n. Syllam ulterius prognffum,in eo cxercitu,anteurbis port 
tas,Jtatvifjc. Quoduero Limv.s dictt, Ancum Auentinumnouae multitudim conceftfsc , non proptef 
n a eum intu pom :rium rcceptfj: Jigmficat : nam primo dccadis cjuintx extra urbcm fuifjc oftendit, 
fu incjv.tcns.Acdilcs extra portam Tngcminam, in Auentinum porticum fdtce ftuuerut : C Gdhus 
extra &omtrium\cuius funt hdcuerba.liabebat autem ius profcrctidi fomeri), cjui Po. Ro.dcro dc bo 
j.ibv.i capto auxerat. Vroptcrea qucejitum eft, ac nunc etum incjuaftione eff.cjuaob caufamex fep? 
tcm montibus,curn attcnjex tntra pomcriumfint,Auentinusfolus,(jU(t pars non loginqua, ncc infre? 
(jfictts cfl, extra pomcm.m fit: ne^idScr.Tulliusrex, necjuc SylU, <jui profcrcndi pomcrium titu? 
ivm yisjiuit: ne<fe pofit& D. lulius, cum pomeriuprofcrret, intraeffatosurbisftnes inclufcrmt. llums 
ra Mcfala aliquot caufas uidcn JcripJit.Scd prceter eas omneis ;p/e unam probat, cjuod in eo mon? 
te Remus urbis codcndcc gratia aujpicauerit, auefy imtas habuerit, fuperatuj'(^Ac a Romulo in auffit 
cio ftt.iccirco incjuit, omncs , cjui pomcrium frotulerunt, montem iflum exclujcrunt : (juafiauibus obt 
fcc.nis ominofum. S:d ae Auentino monte frdctermittcndum non paaui:<juod non tndcm ego in Llt? 
dis grammatici uetens comentario offendiun qtofcriptumerat, Auenunum antca, ficuti diximus, 
extra pomerium exduJum.Vofi auElorc D.Claudio receptum,<& intra pomert) ftnesobferuatXtXliony. 
tamcn commemorat,Ancum coilem hunc modice editum , C in orbem fladta . XVIII. fcrme complet 
ctcntcm, muro cinxiffe:cui Gellium non aduerfxri,ex uerlns Stubonis fatis conftat, qm ait: ne coU 
lcs adeo munitt, effcntmcumbentia fuperne tancjuam caflella , eum clauftfje:ca puto caufa ,, cjuo muU 
titudo,(juaminiffumcaftoVolitoriotuduxerat,abboftili incurfioncefjlttuta: non ut obferuare* 
v.tr intra powerij fines, aut urbis termtnos.ldco non dtxit , urbi addtdit, fcd muro cinxit. Cum enim 
cffa malis aufpicVjS ominofus, non totus habitabatur, fcd ufcjue ad M. Valcfij, ty Sp. Virginei cont 
julatv.m erat fubltcus, ac fyluarum flenus,ut idemUiony. frodidit. Meniaautem urbisRegum tem? 
torcminorem,([uam nunc,orbemeffe complexa,oflendit idem Strabo, his uerbis. Quem cjuidemlot 
corum defcctvmSeruius redarguit : nam fuppleuit iffe , adtcSto ILscjuilino colle, tyViminali. Ea ucro 
loca aducntatibus hofiibus facde porer^t cap. Quoarca frofundiorc exterius ducla foffa, ttfaccept 
tofoloflad. fex aggerem prrexerunt fuper foffe fupercilio interiore, murumque c^wmrrioKse 
Coilina forta ufljue ad Hscjuilinam impojuerunt. Aggercm autem, de (juo Strabo mcmimt, Tarquinij 
fluffe, infra oftcndcmus. Vofiam uero eam dicit, cjuam Ltuius cjuiritiumafpclUt.Si igitur in co aggcre 
muri cum turnbus excitati erant,non dubium efl,ambitum urbis angufliorcm tunc, cjv.eim poflenorif 
hus temyoribus fuiffr. id cjue clarius oftendunt uerba illa : e Colhna forta ufijue ad Iffitlinam. Quod 
tortarum intermttumfi nuncfueris dimenfus, nonfex, fed fotius (juindecimftadiorum effe,inuenies» 
Pofito igitur altero pede circini in foro Romano, cjuod in urbis maioris fgura cfl, fi alterum ad di 
£ium aggercm extenfum circunduxeris,urbis ueteris ambitumfcrme defcrtbes : nifi cjuod ea non omt 
ninoorbiculans erat,fed ut fecjuens figuu tibidemonflut. 







Df uario ambitu v.rbis fub Im^eratonbus. 
Grp. V. 

POft Rcgum imfcrium urbs , utnumcro ciuium , kiambitu ualde creuit : tamen ufauc ad $fU 
tcmfor* cius incrementi auttorem mucni ncmwm : n:<{ue ab &li<{uo uno y co&myie tempore 



PRIMVS. 



p.T totius urbis circuitum menia dilatata opinamur : ucrum ca. tantum parfe , qu<t pro temprc addi 
magis opporm>w, atcfc ncceffaria uidebatur: quod ex Strabone conv\cere yoffi.uidemur . Pcftquom 
enim demonftramt Ancum regem Ccclium, Auentinumcjue urbi addidiffe, fubiugit. Coiles enim adeo 
mumtosextramuros illis pcrmittere, qui incumbentia fupernc cafiella cufertnt , nequaquam rccie 
fchabebat: totum etiam cxplere arcuitumufque ad Quinnalem minimeualuit. Quantumautcm 
ex uari]s rationibus colhg;ere licuit, ante Claudvj Imp. temyora d Caycna porw, ufcjue ad Collmam, 
meniafunt amphata : d:inceysab iffo Claudio,recepto intra pomerium Auentino,tranflatdque forta 
Trigemina eo, ubi nunc cft, ufque ad Tiberim.ltficfcquitur, quod ait Plm. Wma urbisfuo tempore 
M. P.X1II. CC. fuifie complexa. Qu<t menfurahcet hacncftra fitflus mmusfiaii]s Xmaior,ta? 
menoptime coueniet, fi perfbexens, quod Ampbhheatrum Statfy Tauri intra mcnu erat inclufum. 
Nam muri ( utex ueftigy tfttret ) extenus producebantur , am^iorefquc, qudm nunc , fines babet 
bant. Quodautem quidjmexiftimentVopifcum,quia fcnbit Aurelianum muros urbis fic cimpliafie, 
ut yimquaginta prope milha eorum ambitus tencret, dPlin.dificntire : mirum quod non ammad? 
ucrterint: Vef\>tfianum,<& Aurelxanum noneodem regnauifie temfore, cum CXC anm intcrfuerint. 
Eo magis ridiculum uidetur : quod dum hoc dubium tollere conantur: Vorifci ucrba peruertunt : & 
loco, murorum urbis, dmbitum Romce, fubfiituunt : atquc ex iureconfultorum dcfnitione aiunt, Plin. 
per urbem intelhgcre yartem tantum membus claufam: Vopifcum «ero:per Romam,etiam continen* 
tia cedifcia. $ed hanc ucrborum inucrfionem ut concedamus : quid deinde efi,cmpliare Komam , fes 
cundum ifios : Newpe hunc, atquc illum locum <zdificv\soccwf>are.Verum ea non princefu, fedfriuaf 
torum cura efi. Quare arbitramur Aurelianum propagafie menia,hinc uia Ylaminia ad portam nunc 
Primam af>$ellatam,difiantemaburbe, fecundummenfuram antiquam.M.P.Vill.Illinc per urbis 
direcium, & extra $ortam,httinam Yiumentance oppojtttm ad totidem milha pafius; Qucc utraque 
milliaria,fifimulacceperis,diametrum pcrficiesfas.adXVImilha : cums diametri ambitus crit,ut 
ahVopifcus, M.P. quinquaginta. Ncquc tanta urbis amylitudo tibifit aclmiratiom : fiqmdem Suet. 
memorice yrodidit, Neronemdcftinaffe Hoftiatcnusmenia promouere, atfic inde fcpa marc ucteri 
urbi inducere. TLutrofius etiamfcribit Aurehanu iffum muris ualidionbus,ac laxioribus urbe fepfifie: 
licct,cjuantum ipfosmuros fromouerit,non cxpnmat.Verum quia mcnia aBarbans fce^c alicubifunt 
avcrta,& demolita, fofieriores inter inftaurandum orbemminorem ccmiflcxos efie: & quo minori 
imtenfacainfiaurarct,ad fundamenta annqua rcduxifie, edcfe maionex [artcfuper eifdtm extare y 
ofinamur. Quamopmonem attigitStrab. huc m modum locutus. Addamus <j illud : (juod qui eticm 
deinde cedifcia quadam ex parte addiderunt, non fane potiora fua in fotefiate habuerc: uerum iaCtis 
antea fundameniis jenucrunt.lnfiaurata autem dnonnulhs urbis menia ncmim dubiumefi.Magnam 
ucro yartem Arcadium,<cjY{ononum reftituifie oftendit titulus in tiburtino lapide fuper tortam nuc 
Rip£incifus,quicfitalis. 

_ s i_ p * Oi R- 

IMPP. CAESS-DD.NN. INVICTISSIMIS PRINCIPIBVS ARCADIO ET HONCRIO = 

VICTORIBVS AC TRIVMFATORIBVS SEMPER AVGG^ 
OB INSTAVRATOS VRBI AETERNAE MVROS PORTAS AC TVRRES EGESTIS = 

INMENSIS RVDERIBVS EX SVGGESTIONE. V. C ET INLVSTRIS 
MILITIS ET MAGISTRI VTRIVSQ^ MILITIAE STILICHONIS AD PERPETVITA = 

TEM NOMINIS EORVM SIMVLACRA CONSTITVIT 
CVRANTE FL. MACROBIO LONGINIANO. V. C. PRAEF. VRBIS D.N.M-CL- =: 

EORVM 
Animaduertendum cft autem, quod uerfibus illorum titulorum, quos yroyter nimia longitudinem unico 
ordme, quemadmodum in marmonbus fculpti fuerant, pagince latitudo non cap.bat, in fme yrimi 
duas uirgulas oppofuimus (ut inhoc titulo ) (ju<t indicant fcquentemuerfum antecedentis reltcjuum 



■ 



PRIMVS. 9 

effe. IttB <[uodft in eifde titulis ali<juid offenderis aliter fcrictu, <[uam nuc in comuni fit u[u,ne illud, 
tancjuam errorem,emendare cures : <juia,utin hoc uoluminefcnvtum, ita infaxis incijum^ inuenuur. 
Cozterum Claudium vomcnumtrotagafte tvftatur Cor. Tac. cuius uerba fuhiea. Pcmerium auxit 
CUudius more prifco cjuo v\s, cjui protulere impenu, ty terminos trofagare datur. Er <{uos tunc Clau? 
dius terminos fojuera faciie cognitu, yintvMias a£t\s ferfcriftum. Qupd tomenu frofagarit t 
conftat cum ex tabula cenea inLateranenfibajdica fita,cuius rei cafut hoc eft. 
VTIQJE EI FiNES POMERII PROFERRE PROMOVERE CVM EX REPVBLICA 
CENSEBIT ESSE LICEAT. ITA VTI LICVIT TI.CLAVDIO CAESARI.AVG. 
GERMANICO. 

tum ex Updc uburtino effofto atud cloacam nunc adis D. Luciat , cuius titulus eft huiujmodi* 
TI. CLAVDIVS Qups ktq tcminos fofuerit, nufcjucm inuem. Powerty antt 

DRVSI. F. CAISAR ethymologia traditur € Liuiofic. Pomeriu,uerbi uimfolu in* 

AVG. GERMANICVS tuentes, toft memu intertretatur eftc . E/f aui magis circa 

PONT. MA X. TR IB. POT. muru locus cjue in codendis urbibus cjuottda Herrwj ci> cjua mu 

VIIII. IMP. XVI. COS. III, rudutturi erant, certis circa terminis inaugurato cofecrat 

CENSOR. P. P hanv.ut ne<j- iwreriore farte adiftcia membus continuaretur f 

A VCTIS. POPVLI. ROM ANI ©" extrinfecus pwri aliquid ab humano cultu pateret foli.ticc 

FiNIBVS. POMERIVM ft>atium,cjuod necjue hakitari, necjue ararifas erat : no magis 

A MPLIA i IT TERMINA ilTQ^. cjuod toft muru cffet, cjuam quod murus foft id, fomeriu Ro* 
maniafpcllarunt.Lt in urbis incremento fcmtcr cjuantu mcnia troccf.ura er&nt, tantu termini hi cof 
ftcrati froferebantur. Wa£tenus Liuius,cuiV ofij .mdetur aduerfan. Ait.n.Aurelianu adhibito.S.C 
muros urbis dilatauifte, necjue tunc quiccjuam addidifte fomeno, fed foftea : cum non liceret nifi ei, 
<[ui agri barbanci alicjua tarte rcmt. locufletauifiet , fomerium frotagare. Verum dicimus Liuium 
ioqui fecundum longitudinem.Nam, quoad murorum ampliatonm circunferetiam, neccftario auStit 
mcnibustomerium trofertur. Votifueroetiafecundu latitudine. Quce more prifco r.on ai gcbat 
tur mfi ab eo, <\ui imperium trofagafjet.Scd terminos fomervj, non niji Augurum ivftu poni, mutari y 
*ut reftitui potuifie, innuit hic titulus. 

COLLEGIVM 
A VGVRVM AVCTORE Powerio aut, ut teftatur Var. aufficia urbana fnicbatur. ttinc 

IMP. CAESARE. DIVI Sex.Powpeins dicit, Pofmurum efte fontificale pcmerium, ubi 

TRAIANI. PARTHICL F. fontifces aufticcbantur.diLlum c[ua\\ Vomurum ideft poxmu 

DI VI. NERVAE. NEPOTE muro.Kt de huius, & urbis ambitu tam uaria eft opmio , ut nes 

TRAIANO. HADRIANO wo po/?ir fmgulis cjuibufcjue tepribus fropriosfnes cogr.o? 

AVG. PONT. MAX. TRIB. fcere.Uinc Riony.ait. Si quis uelit Rcmce magnitudine exfiif 

POT. V. COS . III. PROCOS. rere nullum hcbebitfignum certu cjuo cognofcatur cjuoufq- fit 
TERMINOS POMERII hacurbsfrogrefta,autunde effe nonc.mpliusurbs incipat. 

RESTITVENDOS. CVRAVIT T>fcendit, inquit hriftides, b*c uff.e cd mare, ubi commw t 
emyorium, communif<\ue omnium, <^n& terra \rouer.iunt, difyenfatio. Quaci.nC: in farte eius urhs 
conftiterit <{uis, nihil vrohibet cjuo minusfit fanter&in mcdio:I.t mox. Qui^ctuid nuc Italiae reftat 
comfletum iri uniuerfa mihi uidetur, unafyfutura urbs perperw<t in lonium mare frotevfa. 

De porris generatim. Cap. VI. 
/^X Vemadmodum ambitus urbis uarios termir.os eft confecutus, ecdcm mcdo ty fortdt. Q uaru 
y^ nonnulla in pomerij tmflifcatione in media urbe nmcnentes 43 ufim,& ncmen cmifere 
Mult* tamen tranftatae prifvnum retinuerutMultae et interfofts nouuadefta funt. Vlin.aute aeta? 
tefua XXI III easfuiffefrodidit.Iiusuerbafunthac.Meniaeius collegere cmbitu imfcratoribus 
Cenforibufcjue Veftafianis, «nno condita D CCC XXVIII, ?a s. XIII. M.CC Cowplexd wonrex 

B 



io LIBER. 

feftent. iffa diuiditur in regioncs XIIII. Comfita Larum CCLXV. ciufdem fyatv\ menfura currcntc 
u milluno m camte Romani foriftatuto ad fingulas fortas. Quae funt bodic numero XXIIII. ita ut 
XXlfortx fmelm'.mcrentur,fr(£tenantKrcjueexucteribusVi[.(jua efte d:fi:runt. Ejficit f&ftua 
fer dir:£tu XXX. M.DCCLXV.Ad extrema uero teclorum cu caftris ?r<£torv\sab codem milhano 
p ruicosomnium uiarkm:nfura colligit faulo amflius LXX.M.P.QKod/i <{uis altitudinem tecio? 
ru addat, dignam projvclo ocftimatione concifiat, fateaturque nultius urbis magmtudinem in toto 
ortie fotuijie ei comfdrari. Wdec ?hn. Cuiusuerba, quoniam dificdia funt, fingulatim exfhcabimus. 
Qupd ambitusurbis H.?.Xlil.CC.comfled:eretur, declaratumeft.Quod eiufdemmotes fint fefte, 
ojiendit Var.cfa Rom.:m feftimontiuefte diat,<ff Virg.hoc carmine, 
S 'ftlpKMe unajibi muro circundedit arces. 

innnitaque aiia buius rei funt exemfla. In regiones autem XIIII fuifte diuifam indicat infcriftio fe* 
tjuens, <{u£ adhuc in Cafitolw extat. 

Comfita diSia uolunt , ubi uidt comfetunt. tarum ad* 
dit:c{uia in comfttis anniuerfana facra fiebant : hinc 
Ouiaius inquit. 

Comfita grata lari cofita guta cani. Iffis attrtbutus 
eratdiesComfitaliorumaffellam: <{ui <{uo;annis con* 
cifiebatur auciore Var. Menfura currentc.Hic ?lm. 
Piilliariii aureu intelligit,dc <{uo fuo loco dicemus.Vt 
aute intelligamus,<{i(od ait efe hodie XXIIII fortas,ne* 
cefteeftomnia nomina fonarum, afud uanos auftores 
refsrta, recenferc. Quae funt hcec, 



IMP.CAESARI. DiVI 
TRAIANI. PARTICL FIL. 
DIVI NERVAE. NEPOTI 

TRAIANO HADRIANO 
AVG. PONTiF. MAXIMO 
TRIBVNICPOTEST. XX 
IMP. II.COS. III. P.P 

MAGISTRI VICORVM VRBIS 
REGIONVM, XlJII 



Carmentalis^e vfcelcrata 

Komana 

Fandand 

lanualis 
Ylum-ntana 

Collatina 

Collina, cfA£ <tf Quirinalis, agonensisfy 

Viminahs, cf.iae Wigulnenfis 

Qucrquetulana 

Lscjuilina 

NeuU 



Corlimontana Katumena 
Gabiufa Saginalis 

Yerentina hibicana 

Cafena KaudufcuU 

7rig:mm lauernalis 

Naualis Salutaris 

Aureiia Fiacularis 

Yontinalis Catularia 

Trh.mfhalis lAumtia 

RomanuU JAugion* 

Hutionis Stercoraria 

Ex diciaautemfortarufummafifcftcm, ty* Vlin. temforibus cfte defcrat ( Qwrwm cftatuorfunt 
urbis Romule*, & dua Valatij ) infufc r<{ ; vftercorariaCliui Cafitolim, ac Triumfha lem extra urt 
bemfitam, fubduxeris:reli<{u<e erunt XXIHL Vellem auteeos, aui XXXVII flfutuerc, illarUaffos 
fuifetnomina. Ratio.n.illa, fod inanticftis exemflaribus ita fcriftu fit, fatis friuolauidetur.Nam 
in numerorufcriftura facilis eft Ubrarioru Uffus. Nf <{; Kf ro difficile erit (5 XXXVII, & XII. <{uas 
femel efte numerandas dicit ?hn. inuenire,fi cfiisad noftra foruru fumma addident: Veientana, Tv 
bunina, Fraeneftinam, Valena,Ard:atina, Ylaminia, Salariam, Numentanam, hffiam, Qftienfcm, 
Tortuenfem, t? cjuafdam ahas,a Nouis fcriftortbus traditas.Sed ifta omnia uiafduocebula funf.fort 
tartn.nufcfAam afud idoneos auSiores efe legi: licet &?rocofius, imfrofric tamen , Collatinam, 
Vinciance: Collinam, Salari* : lfc{uilinam, ?ratneftina : hureliam, ?ancratian<e : V hmmianus 
Trigemina,Cfti:nfis nomine affellarint. Komanulaaute,acViutionem?aUt\)fuifte fortas aftcrit 
Var. his uerbis. laurentalia ab Acca Urentia : huius facrifcm fit in Velabro , \ua in Nouam uiam 
exitur, ut aiunt <{uidam } ad fefulcrum Kccdt, <{ui locus extra urbem anticpam fuit, «o longe a poru 



PRIMVS. ii 

RomamlaXt aUbific inquit.lntrtmurosuideo fortas dici, inFaUtioKutionis, d mugitu,cjuod ea 
tecus in Eucinatum aniicpumoffidum exigebant.Altenm Rom&nulcm, quce dicta efi d Rcma , <juce 
habet gradus in NauaUa ad Volufice SaceUu. \A>ican<e cutcm fortce' memtmt P/m. Yerentinte nkt, 
CcctcraruueroSex.Fom.ttymologiaautemquatuor fcrtcrim urbisRcmuli fofitacfi. Quindecim 
uero, <juce nunc extare dicuntur, cum Triumfhali extn fcmenufita, mox ordine jatis ferjficuo trat 
detur.illarumautem, fiortt locus ignoratur,etymologum hic fonere,fufcruacantumefje crbitnmur. 
Animaduertendutamenafud fraedifium aittore fim&utlis pro Saginalis:f& Ana f ro Sargi legi: 
idaue ex alio loco coriqcimus y ubific incjuit. Proprer uia fit facrijicim, <fuod eft fropcijcenai gratia 
Herculi,autSango, <[ui.s. ide efi deus.Aty frofttluriuia Rerculi^aut lano facnfcabant. Ifi t) lams, 
jecundum aliauos, Sabina lingua Sangus: de <juo Tlin.au,hincm cum colo , #r fujo Tanecjudis , auce 
eadem Cata Ctcilia uocata eft, in temflo Sangi durcfie frcdcnte je auRore M. Vcr. Sed ad reliqua 
V\\n.uerba reuertamur. T,fficit, inauit , p cfiuu per directu XXX.M. D CCLXV. intellige urhis, Jut 
burbildue diametrum:Quemfiultenusadomniutcc2orumextrtma froduxeris, cafiraaueFrcetoria 
trisamf\exatus,eiufdemdiametri\ongitudo crir,M. P. LXX. Vteruisautem horum diametrofu mt 
merusternarium mu\tifUcet t fuum auijaue ambitumefficiet. 



Q. 



Lefituurbis. Grp. VH 

Voniam ualks, \ocdaue defrefia, frofteramfUfiimosfornices fufersdificatos, ita montihus 
ceauata junt-.utnonnullorumontiu cijcrimcnuixagnofci fcfit, fcuca qucedam erunt fers 
currenda, cjwo ifforum diuifio facile fercifiati.r. V ininalis igitur ( ut ab eo cuius fnes indi? 
fcretimaxme funt initiumfaciamus)uicoFatricio, dcincefsuia, auce fecus Lwclitiani thermasad 
fortam QuerquetuUnam tendit, ab Es^wifqs diuiditur : a QiirinaU uero flana Suburra, (j ualle Qii 
rina\i,ac uia quae ab eadem ualle ad forta Vimmchmnlia frogreditur<Quirina\is uero alatere U? 
uo fik Tiburtina,& fiquentiuaile acolle Hortulcn m jefaratur.Ali&i tc.men uolunt ( quoru cfit 
mo efi frobabiUor)uiam ad portcm Collatincm ducenttm, cfie utriufy collis termiriu.Tsa,vi\iasautc 
uia Labicana 4 Coelio : Cochum uero d Ccr/io/o uallis, fam fcrfiuuit Riuus, tjuinunc Appfj dicitur. 
ambos denicjue ab Auentino,uia Aff ia difterminat. Mow laniculus ncn ea tantvm farte , cjuae mnc 
membus inctuja c, conri«ct«r : nam cd cedtm. S. ^iritKS, atcjue ad uallem, cjua latert.mTorhaccs ho? 
die juntjUfyucfertinct.Abeafcfmodumuallemontes Vaucani ad fonttmMtluri.m ufquc frotent 
dmtur.inter quos, tyTibenm iccens camfusmontiummmineVaticanus affelktur.Reliquorumons 
tium dijcnmina fcquentifgura notiorajunt, <pam txfcfitione egeant. Si (\uis autcm corundem mw 
tium,ty conuallium,totiuJue ambitus urbis longitudmm y ac latitudinem Jcire defyderat,cxecdem 
fgura dcfrehcndet : dummodo non ignoret.ft. fiadium. p. faffum ineafgnifccre : (p mer.furi,c[v<£ 
eidem fubiccta efi, otiofiadiorum fjfauum referre : fingu[a<iuefic.dia fas. C XXV. fas. fedcs. V. fes 
digitos. XVl.fweuncias. XII. continere. Itacfc iuxta hanc rationem defrehendet , toumambitu, <{ui 
nuncmembus fiftus c/r, fas. XII. M. <2 quingentos ferme amflecli. 

Scd licetfuumurbisdimenfifuerimus menjura fedis <tnri^«i, cjv.am in marmore incifam aliquotin \ot 
cis inuemmus, tamencjuia deindeincede XII Afcfiolorumuidimus in fufrema farte cohmrce int 
fculftum.&ofoiv.f). hoc efi fedum Mo«cw,cui«s cohmnce longitudo in noutm fartes diuifa cvm cffii 
ciatmenfuram farum amthorem eanofira, cpam diximus, ueremurne huius uarietatis caufa fuent, 
c^uod temforis uetufiate marmora detritafmt, ue\ ne in dmerfis artibus, ue\ temforibus, menfura ucria? 
rit: igitur utriufy cxemfUm hic fofuimus. 
*L + B «) 



1 








tm 


^&vT^ 


*3S*gg^ ' 




,ou*eloeo»um anguftffo © 
*. Arcus- 


mfrferefufi 

I.O-M. 




Am« 


Ampbitlpcatrij. 


Later. 




Aq« 


Aqna- 


Mar. 




Aee- 


^ffculapfj- 


Mec. 




Aequf. 


.AcqiiimcliU» 


Nau- 




B* 


Bafflfca. 


Ob- 




Bat- 


Balnea-' 


olvm« 




Bu.Gal 


BuftaGallfca. 


p» 




c- 


ctrcu*. 


Pr. 




d- 


Cliuus. 


Pa. 




cu. 


Curia. 


Por. 




Cam« 


Campu*. 


Pl?« 




Cap- 


Capitolfum. 


Prar« 


Car. 


Carcer- 


s- 


col- 


Columna. 


SP- 


l conlt. 


conitantinf. 


scptfy. 


D 


Domus. 


T. 


*• 


Foium* 


Tb- 




lu.. 


lunoni*» 


Tonant 



louf» opt- Mar 

Lateranenfium. 

Marcelli- 

Mecoenfltfs* 

Naumacbiac 

Obelffcue. 

Olrmpiadi» 

pcita. 

prata. 

Palatium. 

POtffcus. 

Ffdfae- 

p:aritcfis. 

Sepulcrutn. 

Spclunca. 

Septisonium. 

Tlpeatrum. 

Tl?crmae» 

• f.loais. 



ykut.yla- 




H <rr mnjat» halita ^tffttiontjt^urct Vtbii. ttmthutjkdin oftn 



IO.'BAT. PALAT1NV5 HAEC SCBIPSIT* 



° CC ^v, 



i 4 LIBER. 

D<r Fortii nunc exxaniibuy.dc frimo de llumentand. 
Cdf. VIII. 

VArio urhis ambuu oficnfo, dtcpte dntiqudrum fortarum nominibus gcnemim connumcrdtis, 
dc fortis nunc cxuntibus, deque earum etymologia locus fofiulat ut ioquamur.Forta Ylument 
una, jic affcllata, ut Sex. Fom. flacct, <fuod Tiberis ea fluxijse affirmarcnt : non eo Ioco erat, 
quo mnc ejt forta, qu<t FofuXx duitur: aiiocjuin Camfus Hartiusintra fomenum fuifiet inclufus: 
quod ncmo mcdiocritercruditus afferereaudebit.Zrat igiturad Tibcris nvam, ercgione muroru quos 
Ancus rex in iamcdo extruxerat. Quod innuit titulus ilie, de amfliatione fomertj d CUudio, Jufe? 
rius adduRus, 43 Liuius his uerbis. Tiberis inffiiore, audm friore, imfetu ilUtus urbi , duos pontes, 
adijicia multa, maxime arca fortam Ylumentanam, euertit. Ad hanc fortam lucum Fetdinu fuifie, 
Uuiusfic tefiatur.lta fr<tdic\a dicin FetiXimm lucum extra fortam fiumentanam t unde conjfe? 
ctus m CdfitoXium non ej}, concdium fofuli indiclum. 

Foft Ylumentanam froximo loco efiCollatina, cui d Collatia ovfido, in quod aliarum ciuitatu ofcs 
fuere collatas nomen inditum efsc, Jcribit Sex. Fom. dc ea Liuius . ColUtia , t) quidquid circa HUm 
agri erat, Sabinis ademftum. Scruat quoquc atas nofira morem affelUndi in Codatia quidquid crct 
gione eius forta? habet agcr Romanus. Qui uero extra antiqunm urbem Ilumentanam, <& banc pot* 
fixm efie Aiunt, menia, in quibus nunccjt, d Behjario condita fuifie futant.Uos uero in ea fentcntia 
nonfumus : fcdab eofuife tnftauraia, quoemulto tmforeantea pojiw erant : mcnibujque d Collit 
M forta amfliatis^ColUtiMmcifdem additam,uel certe ex antiquo fomerio cum Ykmentam eb, ubi 
nunc eft 7 tranfat&m, Finaandmque,ficutinunc, cocfifleaffelUri, d froximo FincqfenatorispaUt 
tio. Alker cnvn quomodo Frocofius, qui temvore eiujdem BeliJ'art\ belio Cotthico tnterfuit y Finciat 
namnominauifiet,mvnusmeniafuiJSentdui\d : fortdqueab eodem faUtio prope extante nomcn 
obtinuifiet : aut quo modo Sex. Fom. quiante Belijariumuixit, etymologiam tradere fotuifiet ews 
port<f, au&fecundum ifiorum ofinionem, nondumerat. 

Quinnalis tertia d Ylumeniana eo nominc dicla efi, <±uod ca in collem Quirinalem irctur, fiuc <juod 
troximeefiet Quirim facelium,ut rcfert Sex. Fom. Eadem Agon&lis ejt dicia,eodcmaud:ore:Jic.n. 
inauit. Agonia, Jacnfiad, <jn<e fiebant in monte-.hinc Rowce mons Quirinalis Agonis , <& ColXirn 
vorta Agonenfis.Quam eo nomine afbclUtam efie diat,auod inudato circollaminio agonales h» 
di quiineo cehbrabanmr 7 extra ifjam fortarentur-.ludosa^ iyfosideo AgonalesefiediEtos, cjuu 
locus in auo 'minofifti junt, fuent fme angulo. Conftat igitur, hanc tortam afud fnfcos , hdtc duo 
nomina obtinuifie. Ex auirinaliauteminCollinam rfcoIIiMwndrietdte «owen mutauifie uuh Varro. 
Nkmc forta SaUna diatur,d uia : fic difta, au6d ea Sabim faldeferebant. Sed qubd haec frifcis tem$of 
ribus uia SaUna diceretur, ex eo confiat : <jMod mmII<i alia efi rc&ior eMjiritMS in Safcinos : nam uia ~Rut 
mentana in eam incidit.Huius etiam rei tefiis efi titulus mafus maltero latere pntis "Narfetis, in ed* 
dem uiA,aui cum pontem uiee Salarice efie tefiatur. Er Con Tac. ingrefsm militum Vitclt\ /wp. in urf 
bemdcjcnbens aperte ofiendit,Collinam fortamefie initiuui* SdUntefic.n.Ait.Tertiu Agmen f:r 
SaUriam Collince forta: affrotin<juabat. Fer hanc forta memorant Gallos Senones urbcm ingrefios, 
edmaue popHkros ej?e. 

Viminahs Quirinali fuccedit, eiufdcm nominis cum mote, in auo cxtat : ab eocj- denominata efi.Regi 
autcm temvorc i}i aggcre TanjMmij fuific ait Strabo, his ucrbis. h dggere autc medio tertia efi forf 
ta eiufdem nominis cum colle Viminah . Tertiam autem dicit , auia XkmentAna , tf Collina iffam 
in ordinc fr<£cedcret: ColUtind enbn tunc non erat : qu<t fofiea in urbis imflificatione fuit interfof 
fitd. Viminali forta nunc. S. Agnctis nomen efi. 

Quintam,qu£nuncclauptefi,licetnofir<£<£tatis tleriq^ omnes Interaggcrem uocarint,tamcn eius 
nominis nullam frobabilcm rationcm oflcdifie uidentur. Nec enim ab dggcrc Tarquinrj qudm logiss 



PRIMVS. i$ 

fime ah e<t pojiro, hocnomen ohtimifte credendumeft.Nam in anguftion amhitu urhis in medioeius 
aggensfita eratViminalis, ut modo dictumeft. Quare hanc iliam epe fortarh crediderim, ma Plin. 
Quer<[uetuUnam <tppell<tr : cuius uerha haec junt. Lucus fageus fuit , p orta^ue QuermetuUna : in 
colle in y.em uimina petehantur. Si igitur in Viminali colle crat uimimm fyiua, a <[ua colliS eft de? 
nominatus : (f eius latitudo, relitxo amhitu Viuarrj faulo plusftadijs trihus ferfxitur ( Na muri prius 
extendehantur fererefta d forta mnc.S.Agnetis ad hanc ifjam ciaufam, ut fundamenta ofiedunt) 
ahfurdumeftdiceretamhreuifaatio portam, <[uae mteraggcremuocaretur, locuohtinuifie inter Vit 
minakm,tf Querfietulanam : <[uaruma\teram Straho : aiteram uero Plin. in eodem Viminali fuifie 
ajjirmat. AlU<[ui autuolunt, Quer<[uetuUnam m monte Ccclio ftetifte : auoniam Cor. Tac.fcrihit, 
montemiflum Qucrmetulamm pnusuocitatum: Er Sex.Pow.<ur,N}mpfMs Quercjuetuianas appeU 
latas praeftdentes Quermeto, <[uod gems fyluce erat intra portam, wa ah eo dicia fu QucrmctuUf 
na.Vtcunque hochaheat , ilhtd afftrmare fofium : afud fcnptore alimem antiwumno muentrifort 
tam, m<e Interaggeremnominaretur. 

Sithit porta mnc. S. Laurentn, frifco nomine Efauilina dttta.Hanc nonnulli Tihurtina, non Hfmis 
lina ee cotendur.aimtfy Strahonem fcnhere, in capo Exmilinio duas fuifse portas : Tihurtina, & 
Hfmilina: LfmiUndmcfc mterNeuia porta,^ nunc.S.\Aureniv\ pofitam, tunc fuifie claufam.Sedego 
neme Strahonem, neme <[uen<[uam pnfcorum inuemo, fortam Twurtinam nominauifie : Ne<[ue ue? 
rifimile fit,Stuhone"Ef<juilinam portam cUufamaffirmaftc, cuCtc. mieadem ottate fuit, Caelimont 
tanam, Efmtlindmme inuicem prope f\tas,ayertafme fuifte oftedat.Ciceronis uerha haecfunt.Cum 
ego Codimontana porta introtffte dixifsem, refyonfione me inmica l.f<[uilina introufie homo froms 
ptifiimus Uceftiuit.Qudd autem Liuius non femelait, caftra inter Efmilinam, Cohndmme po/ir*, 
noneft mddintelligas Ciceroni aduerfari : inter<[ue eas porr<ts, QuermetuUnam , ViminaUmme 
non po/tr<ts fuifte. 

Tranfeamus ad Neuiam, hodie fortam tAaiorem appeUatam : cui Newij cuiufdam fylua , qtke in illis 
fuerat locis, fecit nomcn : ut teftatur Var. ty Sex. Pow. Yianc nonnulli arhitrantur eandem efte cum 
Lahicana. Neuia autemfu, quce Maior nunc dicitur, mox conjyderahimus. Hanc femitur porr«, nuc 
.S.loannis nuncupata, olim uero Ccelimontana : d monte m cv.ius margine eftfita. Quam L. Corne^ 
lio, <S, QjVu.nuiio Coft. taStam de ccelo narrat Uuius. Afinariam alicjui a^ellauere: fed nuf<juam 
fcriptu imenire t ayud idoneos fcrvptores,<[uod ulla porta hoc nomine uocei. Via aut Afinarice menf 
tionemfacit Sex. Pom. Quam inter Ardeatinam, Latmdm<[; fuife, fic cftendit.Cato in ea , mafcrit 
hit cum ediftertauit Fm/mij Nofcilioris cenfuram,fignifcat a<[uam eo nomine, <[ua eft fufra uiam Ar<- 
dcatinam inter lapidem fecundum, V tertium : <[ua irrigantur horti infra uiam Ardcatinam^&Afv 
narim,uf<[; ad Latinam. Cum igitur Ardeatina eftet inter uiam Oftienfem,<<y Appi,7:C foft AppiS 
femeretur Latina, oporrnir iwrer has AfmarUm pofitam efse. lx<[uo p<trer portam nunc.S. loannis, 
uidm<[ue ah ea inchoantem, nullo modo efte Afinariam. Sed porrj ej?e CceI/wonr<tw<rm illudetiam efi 
argumento: Quod mons ip/e nullam aliam, pr<f rer hanc, hahet yortam. Verum huius , & <[uarun? 
dam proediftarum ordo ex uerhis Liuvjfacillime <fpp<rretir: ided<[;ea hic apfofuimus . Vorfenna m? 
<[uit, primo conatu reyulfus, confdv^s ahoppugnanda urhe ad ohfidendam uerfis, praefidio in laniculo 
locato, iyfe in pUno, riplfwe Tiheris caftra pofuit : K<tMit«s undi<[ue accitis, ttf ad cuftodiam , ne 
<[uid frumenti Komam Juhuehi fmerent , & ut f>r<edatum milites trans ftumen per occafwnes atys, 
at<[ue alvjs locis trayccrent. Bre«i^«e adeo infeftum omnem agrum Romanum reddidit , ut non cccs 
terafolum ex agris, fed pecus quome omne , in urhem compelleretur , nec <[uif<[uam extra fortas 
fropellere auderet. Hoc r<tnru licenti<e Hetrufcis, nonmetu magis, <[udm confilio, conceftum. Nan? 
<\ue Valerius Cos. intentus in occafwnem muhosfmui, & effufos imfrouifosadoriedi : in paruis res 
hus negligens ultor, grauem fe ad maiora uindicem feruahat. Ita<[ue, ut eliceret praedatores , edicit 
fuis poftero die freftentcs porr<t lfmi\ina y <[ua auerfifima ah hofie ertff, expel/erenr fecus: fcituros 



16 IIBER. 

id hofies utus : fibd in obftdiom, tyfame fcruitia infda transfugerent. Er fciere ferfugce inditio, 
mukbcjue flures,ut infyemuniuerfe frcedje,flumcntraqciunt . P.Vakrius indeT. Herminium cum 
Piodicn cofv\s ad.li. Lfidem,Gabina uia, occukum conjidere iubet.So, Largum cum exfcdita tuucn? 
tute ad fortamCollma flarc : donec boftis frcetereat : inde feobijcere, nejit adfiumenreditus.Cos. 
alterj. Lucretius forta Nsuia cum alicjuot manifulis militum egrcfius. ifje Cakmontana deleRas 
cobortes educit : hicjiie frimi affaruere bofii.Huttenus Liuius . Qmbus uerbis confure futo, Ne^ 
uidm inter ~EJ\ui\mim, <& Cadirnontanam locum habuife. Collinam^ue, ut etiamjufra oftendimus, 
cjse,nunc SiLrum diclam. lclumentance autem non meminit : <[uia licet Hetrufci rccta ferCamfum 
Martium tranfire focuifsent, tamcn quia inter urbis menia, abruftbfcjue montes erat iter, ne in aiv, 
q:tod inciderent fcncuium, £7 <[ub frofin<[uiore d nauibus curfu ferrctur in fecus, ad eumfcre Ti? 
lieris locum dcucnerc, <[ui medius efi inter fontem Hiluium, & Anienis ofna . Quare non of ortuit 
ad fonam Ylumcntanam mdites locare . De Viminak futo non memimfie, quia alvjs portis fuerat fa? 
tis, tyjiruere injidias, 1$ exfonere fccus, ac turmas, fr<efidid<[iie emittere. Scd ad reliquas tandem 
u.mamus. 

PoJ} Coclimontanam autem occurrit in angulo murorum, fub Ccdiolo, forta nunc claufa, fer <[uam 
mgreditur riuus hodie Appij dictus . Hanc fortam GabiuJ&m ( <[uam tactam de ctelo commemorat 
Lauus ) fkricfue omnes futfic arbitrantur : siccy di£tam, <[ubd itcr Afenrct in Gabios : cuius offidi 
um diu dcmo'u:i loco, Gallianum cjuod bodie uocant, juccefiit. 

Sccjuiurin Ctxlioio Litma,<[u<e <[md in Latiummitteret, obtinuit nomen: idcjue immutatum etumc 
munet. E: <func\ milie cb hinc annos hoc uocetur nomme , non tamcn apud idoncos aut\orcs de ea 
efi mentio. Vcrum cum Strabo in uia Latina Ycrcnttum urbem fuific afierat : credidcnm yortam h~c 
eJt efse, qua Flut. Yercntina nominauit.Na Komulusincjuit, expiatiombus auitates exfurgauit, qu, s 
adhuc euam ¥cren:inam ad portam obferuan tradut.Sic uero affellatam ofinamur.cjuod iter ea cjSct, 
qui ad Herentinos Hirnicorum fofulos frofafcerentur. 

VoftLatinamparuointerualloJefe ofjert Capena: cuius etymologiam oftendit Solinus.Scribit.n. 
italum regem ex Sicdia cum Syracufanis ad lamm uemfle, ac eius confdio, auxdiocjue ciuitate luxt 
ta hlbam condidifse Cafenam nomine ,<& abca foftmodum Cafenam fort&m denominatam. Ser.ue? 
ro Gram.aliam ponit etymologiam.Nam fufcr co Virgihj ioco. Lnco^Ke cafcnos : ait. Vnde{hoci 
a cafems lucis)<& forta Capena, cjuae iuxta C<tm<xnas eft nomcn accept. Afconius Vediams etiam 
fcnlit,extra hanc fortam lucum, £? cedem Camanarumfuifc. Propterfrf^ portaCawcenam a nons 
nuliis olim fuife afpelktam. Hancinuia Appw cfe ofiendit Yrontinus, Commemorans Affium 
uiam a forta Cafena Cafuam ufc^ muniendam curauife. Cum autem uia in qua eft Sep tizoniv.m Se? 
ucri tendesad fortam.S.Sebafiiani, uia Aff ia aSfartiano uocetur, Cicero^Me in eadem temfliiMart 
tis, cjuod fuit extra Cafcnm, efie dicat , non eft <j, dubitari fofiit, fortam in uia Affia extftentem, 
nonefle Caf.nam. Quam madidam dppelLiKir luuenahs: <[uia inter coetcras fortasdefrefloefet 
loco. Sunt cjui frofter acjuaduBum ante iffam deriuatum, madidam dii\m uelint. Ar Cicero fnot 
rcm ofihionem comfrobare uidetur, cum ad Q^ Fntrrew incjuit.Roma^ maxime Aff ia , ad Mar? 
tis mira proltwies. Crafiifedis ambulatio ablata, horti, tabern<£ flurima , magna uis acjuae ufyuead 
fifcinam fublicam.Si fds acju<£ du£ius Affia caufa madidam affellatam ej?e cotendat,frofterillud 
Har. Cafena grandi <[ua fhnt guta-.no uideo cur idem alias fortas non ctiam madidas affelkt,fufcr 
fiibus acjuarum du£ius,ty tunc erant0 adhuc ctiam extant. Ne^ defunt,efui d fontiu ubertate¥of 
tinalis huic fortee nomen afcribant. Scdde Fontinali inferius erit difceftandum. E/f aut cafena <juce 
hodie. S. Scbaftiani nucufat. Kefiat ultimo loco citra Tibcrim,Trigemina : dcnominati, qubd ea 
contra Cunatios Trigcmini Horatv\cgrefsifmt. Nam etfi in cafiris tunc erant, exifiimandum Uf 
men eft , <[ubd ex v\s frius Romam redierint, cjudm contra cos frofafccrentur. Hanc autem fortam 
prope temflum nuncSchokm Gracam mncufatum, atcjuc adAuentini radiccs fuific, facit ut cre* 

damus, 



SECVNDV& l7 

ia quoi Liuius ait, Aediks extra iffam in Auetinu forticu ftrauifSe : eodcmque in /oco Trigemina 
fuijse innuit, cum bello funico fecundo incediu interSaiinas, <J fortaCarmetaU deJcribit.Quod in? 
cedium omnia cedifcia^uce erant in uico lugario fub Cafitolio, cofrehendit, AequimeUumfte, iaces 
inter rufe Tarfeia, <& Ve\abrum: moxextra Carmentalc forta j> rifam Tibens in ltortun<e,ac M.at 
tutce temf\a debacchatu e. Na SaUnce, utfuo loco oftedemus, in eade rifa erant, infra temflu riitcV* 
Stefhano cofccratu.Huius aut fortce locu innuit et Trotinus, his uerbis. Ducius af«e Affice het lo? 
gitudirie d cafite ufy ad Salinas : <[ui locus eft ad forta Trigemina. Er ahbi, Cacus habitauit locum, 
ubi Saiince nomen, <U ubi Tngemina forta;&cu dicat,Riuum dictce acjuce educium ee in Naumachi? 
na : <[ui locus caru diftat d Tiben ; rio dubiu e Tngemina fortafuifte, <juo loco demoftratu e. Recej^ 
ro aut Auentmo intra fcmenu ad radices emsde montis, ubi frimu ingrederis flamcie Tcftacijjranfi 
jlata e.huc locu indicare mdei Uuius in beilo mac. dicens, Aediles altera forticu extra forta Trige? 
mma,interLignarios, fecifie. Lignarios.n.ineade fUnicie habitauifsefinfra ofedemusXt Plin.Jcr;? 
bit,extra hancforta Po. Ro. ftatum fofuifte lAinutio Augunno,<jui ad ajsem freciumfarrisredef 
gerat : unde mdetur Po. Ro. adHorrea fublica, <ju<e ibidemfuerant,eamfutuifse.Tandemddataf 
tis tertio urbis menibus eo, ubi nunceft, tranflata fuit. Quce Porta. S. Pauli nunc diatur* 
In laniculum tandem trcnfeuntes, uideamus de forta, ftce haud frocul d Tiberi eft, O* porta Rifce 
nunc uocatur. Hanc flerify omres fortuenfem, quodad fortum dClaudio imf. extrutium ducat, af? 
fellarunt, Sed <juod nomen friusobtineret,ignorare mdentur. Nosuero Naualis obtinuifse affirma? 
mus : quoniam de hac Sex. Pom.fic memimt. Naualis forta d uicina NauaUum ditta. Quibus cum 
nulla altafit frofior, Naualemefe nemm dubiumefie debet. 

Secundam fortam laniculi, nunc. S. Pancracv\, Aureliadiftauolunr.ab Aurelio uiro confulari-, Uelah 
Aure\ioimf.ue\duiaAure\ia,<[uodeftuerifmi\ius:Si<\uidemfufra oftendimus ncmina marumfer 
abufwrie fere ommbus fortis ejse attnbuta. Ahaui uero aiunt uiam iffam d forta nomen accefijse. 
Quo autem nomine afud frijcos uocaretur,non fatis conftat. Afud Procofium aute kgimus fefuh 
cru Hadnani extra fortt Aureiiam ia£iu lafidis imfofuum, 'tf ne d Belijano occufaretur, Romanos 
utrinque deducto muro il\ud indufifie, eo modo ut ejset eide fortce tan\ frofugntcuhm. Qujbus uert 
bis conv\cimus,PancratianAnon,fuifse Aureliam : hdnc^fub iffofefukro in rifa Tibensjitam. Du? 
bium efi aute d <{uo nomenadeftajit : nam ab AureUo uiro conjulari non fotcjt accefifie , <juia huius 
temfonbus eoujc^ menia non extendebantur , neq^ fons fuerat fof\tus,fer quem ad ifjam tranftus 
e/?er. Igitur uideturab Aureho imf.denominaiionc accefifSe:<fuiforteeamexatauu, ne fer fontem 
hoftibus incamfum Martiueet tranfitus : ni mauis Aurelianu catunc fofuifs~c,ciimurbis ambitu fro? 
fagauit. Quan^ ab eo,Aure\ian<e nomen erat denuddu.Si aut uo\umus,Pancratiana. abAureho Cos. 
frius AureUam nuncufata, dicemus fubftituto nomine Pancratian<£,friori u aboiito, ab altero dittoifc 
imferato^, hmc afudfefukrum Hadrianifitct, Aurelix nomen inditum eftc. Ar nifi m codice grceco 
bibUothecce Vaticanae le gifiem duobus in locis ocv^AiocvPicelia iegemum futarem,ab Hae Uo Ha? 
driano, <jui ea extruxerit,ue\ ea ratione, qudm dixmus, ue\ ad ornatum, aditumue ciufdemfefulcri. 
Tertice fortce lamculi i ordine oium u\tim<e,Seftimiance fuit nome, idty et ridc feruat. Quod d Sep^ 
timio Imf.referutaccefifie-.qa Sf ar. ait,iffum excitauifie thermas in lamculo ad forta Jui nois.Affir? 
mat infuferiiffius fortce froufficio Sepriwjj nowe inj'criftu,ibicy lanu Sef timiariu Jeftimianty ara 
fuif?e,ac fnfco noie fontinaie riucufata.i.deabus fontiu facra. De hac Sex. Pom. ita meminitTotinat 
liafontiufacra : unde & Romce Yotinalis forta : er Uuius ita.Aeddesaltera forticii adforta Yotint? 
le,ad RartisAra, <\ua incafositereet, fduxere.Qidautuo\utCafenaIotina\cejSe,exfoUutAn cat 
fos:ubi fugnarut Trigemini:<{ui cu uaUe ab urbediftaret, fbabiUore ro,«r de Vaticais mtettigamus, 
ex eo fy P\in. fcnbit, ViteUiu. CC. fexteriqs codidifte fatina, cuifaciendce fornax in cafis extedi* 
ficata erat:uidemnsc{ ; in Vaticams et riuc fomaces, mukdmcfc argiUaadficiilia cofcienda afta : fiod 
ee rio coftat in Cafis Trigeminoru. Praterea crebnor e metio de Vaticais. Ide au£ior,Praxite\is w? 
(juitjlouefeciteburneuminl<lete\Ucede ? <^aCafus fetii.Cic, CfyuVaticariuferiquaft FLartium 

C 



ig LIBER. 

Gwipum. In/itper Liuius priwo tf rerrio ab urhe condita, de Capena : quinto uero de hel mac. de 
Yomm&li ita Io<prwr, ut diucrfas efte intelligam. 

Vrhis porrrs tandc dejcripis, portce er triumfhalis, licet extra pomcriumeet, opera fretiu fuerit lo* 
cu oftedere.Ponte igii, cuius p/Liru fundameta infra ponre Hceliii ccrnuntur : Porta,cuius ucftigia 
ad intima Tibens n$a olim extahat : Viamc^ ad Cces. ohelijcu protenfam, triumphali nomine appek 
latas efle, nonulli opmatur : Quonia lojephus Vefyajiani, Titi tnumphU, defcnbens, au ip/os non 
in Palatio maiori,Jed in Ifidts rep/o notte <jutcuijse,traftuiftcc{ ; ad Octamanas ambulauones: uotisfy 
rite celcbratis rcccfifte ad porta,<ju<£ ab eo, quod per tllajemiper tmmybofy. pop<t dnceref, nomen act 
ceperit. Qmbus uerbis cojiat, Capena no ee eadem, cjua Trium^halts. N<tw ambulationes Aug. fuet 
re ad Haujoleum. Ftr igitur ucriftmile btncper yortam, <& ponrew triumphalem eo profectum efte, 
ubi nunc eft hofyitale. S. Spirirns. Sner. comemorat fiojdam Sen<trores cenjuiftc Augufti funus por? 
ta Triumfhali ducendum. 

De Menibus urbis. Cap, IX. 

MHnia urbis nunc extantia no ee antiqua , ftcuti nulh cft dubium , ita multis argumentis ap 
p<tret. Legimus.n.fartim Belifariujamm u:ro nonwllos Porijices ea inftaurauifse : unde uarta, 
formaobtinuife uidentur: ficut <& port* uartamlatitudinem. Prcetereameniabcec laterttia, illa ue* 
ro ex faxo fucrantc[uadrato,utLiuiusfigniftcat, <& Cajiiodorus. Qii fcnbit Theodoricum regcm 
Oftrogottbofy. Koma tunc tenente. S. P. Q^ R. cwpienri mcnia partim d Vifogotthts aperta, part 
tim uetuftate collapja inftaurare, petentifj; in iffa inftaurattone faxa amfhitbeatn humi i&centia,co? 
cejij?e. 

LIBER SECVNDVS. 

De Grpirolio Gtp. Primum. 
Voniamfuyeriori libro urbisfuum,uariumque eius ambitum defcriffimus,murts<jue, 
ac porfts fumus cowplexi : rdiquum eft ut <[uid, quoue renzpore, d quibus fingulis in 
locis aedtficatumfif, indicemus. [nciftamus igitur d Capitolio , cuius uana nomina 
ita refcrt Var. Sunt&nomina totmontibus, fios foftea urhs murts comprebendir.e 
(jueis Capitoliu : diCtu, cjuU hic, cufundamentafoderctur dtdis louis, cafut hominis 
inuecu dicif. Hic mons antea T<trpei«s dictus, d uirgine ucjiali Tdrpeia : quae ihi d Sabims necata ar? 
mis,& fcfulta : cuius nominis monimetu rclittu-.quod et nuc eius rwpes, Tdrpeiu dppe/iaf Jaxlihuc an? 
tea mote Saturnium appcllatum prodiderunt. JLam aut dmominatione d S<ttKrHo,<jHi mote qfum incot 
luit,accepifie, nemini eft dubiu : <3 Virgilius de knicnlo, <S C<tpiro/io loques innuit, his uerfibus. 
Hac lanus fater, hac Saturnus codidu urbe: 
I<tnic«Ii5w^we illi,huic fuerat Saturnia nomen. 

Saturnia fuifie ubi antiqua Roma, I<t«icMlilw^e in p<trre e'ms,tcftaturP\in. EtSoIin«s por:2C^fI/', 
<{uod HercMlis comites excitarunt, Saturniam <tppell<trtt ee rr<t</ir.H«nc aut montem muris /epru fuifie 
oftedit Liuius,comemoras Tarquinkm Prifcu bello Sabinorum Capitolium fe adifcaturum uouifie:<& 
cu iaCtis fundamcntis obijfiet die, Suyerbu cayta Pometia ex fyolvjs hoftiu abfoluifte. Eo aut pulfo Wofi 
ratius PmIhjIIhs confccrationcm dcinde ob'v\t. Tunc ex faxo cjuadrato fuifie legimus : ueftigidque hoc ■ 
idcm oftcndunt: tynos ex eiufdem Capitolvj fundamentis faxa tantce magnitudinis erui uidimus : ut 
wre dixeritPlin.Sed tuncSenes aggerisuaftum fyatium,<& fubftruttiones infanas Gtpirolij mirat 
hantur. Limina Cafitolvjeenea fuere Cn.ty Q^Gguimo Aed. Cur.Tegulas cereasCatulus inaura? 
uit : quas HowoWhs Ponf. ad cedem diui Petri tegendam tranftulit, ubi nonnull<£ adhuc et cernuntur* 
Captoliuturres plurimas hahuifte innuit Cic.in Catilina-.cMa^. nonnMlI<tsde ccrlo taEtas fuifte ccmet 
morat. Per Mariam hella Scipione,^ Norbano Cof.igni direptum eft : refccit Sylla : dedicauit Cas 
tulus-.cuius nomen(ut prodiditPlut.)inter tanta Ccefarum oper<t ufa^ad Vitellium manftt: <[ui? 
nirnmo in eo loco , ubi hodie eft ph. Salis receptaculum, adhunc manet. Nam legimus. 




SECVNDVS. 19 

Q^ LVTATIVM, Cb F. CL.CATVLVM COSS. SVBSTRVCTIONEM 
ET TABVLARIVM DE SVO FACIENDVM COERAVISSE. 

Arftt ue Vitelliao bello,ut jcnbit Cor.Tac.Qjiodinftaurauijk Vefjpafianu, afterhSuct. Hsuerhis. Re 
ftitutione atit Grpiroifj aggrefius ruderihus purgandis manus primus admouit, ac fuo colto qucedam 
extulit. Tertio cti in Veffiajiam morte igni conjumptum cftet, reftitutipnis curaDcmitianus fufcepit, 
ut idc auctor fic tefiatur: Flurima, amfUfiima opent abfumpta reftituit, w fieis fcr Cnfitolm^uod 
rurfus arfent :fed omnia fub titulo tantumfuo, acfine ulla friftini autioris memoria, Cuius inft&Uf 
rdtioms imfcnfa. X 1 1. M. talentorum excefxfic diatur. 

De Temflis, louis Fererri], louis Cuftodis,Vcioms, &de GcwGtf 
labra,Senaculo,at<{-Afylo. Qap. II. 

IOuis Yeretri) Tewplu, frimtiommti Rom<£ conjecratti, bello CeHninenfm Rcmulus uouit , uotify 
reus in uertice Capitolmi collis, ut in<{uit Diony. extruxit, eo in loco ( ut pleri<f; oes confentitit) 
ubi nunc efi Aracceli. Ycretrv\ atit cognomen obtinun,quod cti Acrone duce interfcajiet,ut uottifuti 
maximc loui gratti, auibus<{ue fuisiocHndtiefficeret ,fpolia ipfms ducis, fabricato ad id ferculo,ges 
rens in C&pitoliti ad cjuercti paftonbus f&cu, m trophcei formaficlia, hoftis arma depofuerit, defignaS 
fimul cti dono templo iouisfines, cognomenque addens, loui J!eretrio,a feriedo hcfie , ut uotis petic? 
rat : auc. Plut. Sex. uero Pom. <{u6d p&ce ferre putaret , cti ex cius templo fumerent fceptrum pcr 
<{uod iurarent, &Uf>ideSdicc,fiofcedusferirent, Fererrw denommatti fcribit. Hoc teplti ctiuetufta? 
te, W incuna dctctxti prolabcretur, admomtu Pom.Attia (ut ineius uita tefiatur Cor.Kepos)refo 
cienduC$s. curauit. ampliatti atit eftc prius ah Anco rege comemorat Uuius.Huius uefiigia, ubi ma? 
iora dcnti, ubi ucro minora quinum fedti atate jua adhuc extitific,affent Diony, Templti louis Cu? 
fiodis Domitianus adeptus imperiu exatauit, sccjue infinu ipfius louis facrauit. Id atit ubi nunc funt 
Salince : tyubi hodie e carcer Capitolinus a^e\latus,lani repl» fuife^uida opin&ntur.ftorti fenter? 
tice aduerfatur , <{uod frndamenta ex faxo <{uadrato, <& fomicesineifdem Salmis, ac ucfiigia por? 
ticus foro fuperjiantia, locum publicti ex vjs, <{uce mox dicemus, fuifte cftendunt.Nam ty dc lano Ca? 
pitolino apud anti<{uos fcriptores r/nsg legimus. Crediderm igitur hoc in loco fitafuifie Curia Ca? 
Ubram, <{uam culmis Komuius texerat : in <{uam uocabatur . S. P. Q_. a rege Sacrificuh, ut ludo? 
rum, facrificiorum<{uc perno/cerer diem : in ea.n.ratio facrorti tantti gcrebatur. ut fcribtt Sex. Fcm. 
De hnc atit Cuna memimtVar. cum in<{uit. Frimi dies menfium nominati Cakndce ah co, <{uod his 
diebus calcni eius menfis ~Hon.dc a yontifiabus <{uintan<£, an feptimanee fint futura m Captolio,in cus 
ria Calabra.Prope hanc atit fuifie Komuli Cafim idem Var.efi au&or.JLa humilc fuifie, ofiendit Vi? 
truuius, hisuerbis.ltem inCapitelio commoncfacere potefi, wfigmficare mores uctufiatis Romuli 
Cafa in arce facrorum firametis te£ta. Ad eandem atit,uel ubi illafuerat, Sen&culti ftetifie innuit Li? 
uius, cti ait Cenfores porttcum ah cede Saturni in Gpirolia ad Senaculum, ac fuper id Cumftrauifie. 
Veiouis Aedcm in area nunc Capitolina locum obtinuifie,hacuerha Gelli docent. Iftautem etcedcs 
Veiouis Romae inter Arcem, (J Gapitolium. Moxfubdit. Cumlouem igitur, V Drjowet» a iuuando 
nominafient : eum <{uo<{; contra Deum, <{ui non luuandi, fcd uim nocendi haberct ( nam deos <{uosda 
ut prodeftent , celebrabant : <\uofdam nc obcfient, pkcabant)Veiouem appellauerunt dempta, at<{ue 
detra&d iuuandi facultate. 'Eiusfimulacrum,<{uod eft in cedc, de <{ua fwpra dixi, fagittas tcnet , <{uce 
funt Hicfelicer paratce ad nocendum. Q^dproprer cum Dcum pleri^e Af ollmem efic dixerunt . Itnt 
molaturfie illi ritu humano capra : eius<{ue animalis figmentti iuxta ftmulacrti ftat. Asylutcmflti 
in dicSia area fuifte,fignificat Diony.fic.n.in<{uitXuctiumbrofum mediti C*pitolu<{ue,<y Arcis,fiod 
uocat intcrmontm duoyi <{uercetorti,temflti Romulus dftituiv.de eode Srr<tto.Rowt<I«s Afylum a$et 
riens inter colle,<t!7 Capitoliti, huc perfugietes auitate donatos defignaf.&Liuiuslocu, <{ui nucfep* 
tus denfis fentibus inter duos lucos, Afylti tfpellat. Ex eo finitimus popMlws, oj"s turba, fine difcrimine 

C ») 



zo LIBER. 

C feruus&iibcr, auida nouarUrcrum pcrfugit. Lt hunc locvm Ouid. Attigit,hisuerf&us. 
Komuius ut faxo iucum arcundedit alto, 

QHilibet buc, incjuit, confuge, tutus eris. 
Lx eo.n. ncmo exirabebatur. Vanos aut terminos habuific tcftatur Strabo, his ucrbis. Templum t? 
nUc, tyolim Ajyium erat, cuius iibertatis termini funt mutati : Alexander ad ftadiU extendit: Mitrifi 
dati uero dinnjia ab angulo Ceramifagitta uifum e pauluiu ipjumftadiu tranfccdcre: Antomus huic 
proximc acccpu, <3 cueotermino urbis parte comprcbendit: Fofiea Caf. Aug. cum id damnofim 
exijumarct, <U nihil aliudefse, cjuam multis malefaaendi caujamexhibere, imtufeat. Suet. dc Tv 
bcno iocjucns. Aboicuit, incjuit, <tf uim, morcmcjue AfyiorU, <juce usq erit.Primi aut omniU Hr rculis 
nepotes timcntcs uifidias illoru, f<os auus, fnus^ c terns migraret, afjiixerat, AJyium inftituifie dv 
cuntur, hinc Statius. 

Asyium herculcos fama eftfundafe nepotes. 

Et quia nonnula ex cjuibufdam Ouidij carminibus fub rnpr Tafeia Afylum ftetifk uolut, cjuid dc hac 
opimone Jentiam,ubi de bajdica Semprowj entfermo, dicetur. 



c 



De Cliuo, Var\)S<^aditibus Capitoty : Domo Mi/on/s : porta Stercoraria, ac dc tcmplis 

louisTonantis,(?Yortun<e. Caf. III. 

Liuus aUt , per cjuem in Ca^itoiium fuerat afcenfus, <pa parteficterit, inter noflri teporis dos 
^j ttiorcsmagnumeftcertamen. Suet. tamen inea, cjuceuergit in VelabrUfuifte, fignificare m 
dctur : ita naruns. Cailia tnumphi die Velabrumpraeteruehens pene curruexcuftus cft axe defrat 
cio, ajcenditfie Capitolium ad iumina. XL. ekpbantis dcxtra, atfy fmftra lychnucos geftantibus. 
Lt Ouidius iocum atugit,his carminibus. 
Ind: udut nunc <ft, per cjucm defcenditis, in<{uit, 

Arduus in uaiks, tyfora ciiuus erat. Srr. umen dum ait Saturni temflumfuifie anf 

te ciiuum Cayitoiinum , ubi ctdes Concordix, innuit hunc cliuum fuxfie forum Komanum uerfus, ubi 
crat utrac^ cedcs : Huicfentcntice conueniunt Cic. uerba fexta a&ione in Verrem, ftcefunt hcec.Ta* 
men cum dc foro in Capitoiium currum fleclcre mapunt^ iilos duci in carcerem tubent. N<t« cart 
ceremJubCafitoiioinca^iteforifuifie,infraoftendemus.Arcus etiam Seftimijimp.mibi yofuus, 
ficitf ut credam aditum in hunc coiiem eregione lyfuts quadoque ftetifte : praferum % paucis ab hinc 
diebusdete&afuituia^fdicibusftratayabareaCapitolinaad eundem arcum protenjam : tamen cum 
lautudo eiusjit pedum fiptem tantum, nonarbitramur eum efie cliuu cciebrem, de quo mcminit Suct. 
cjitando Capitoiinummontem flures aditus habmjie affirmatCor. Tac. <\uorum hic,cjui ad arcu Sep? 
timi fcrtinct, cft unus : Aiium uero dConcordiae adHonetce tem$lu fu\fie,Ouid. teftatur,his uerftbus. 
Candida te mueo pofuit lux yroxima templo, 

Qua fert Jubiimcs aita lAoneta gradus. Tertius in urbe plana ( plana dico urbe cjua 

hodie habitai ) ut ct nuc, d:Jcenfumfrcebuit : ibi.n.noftra atate detefta fuit porta marmorea: Quar? 
tus eft dc apo nunc agimus. M.. aut Aemdio Cos. hunc Ciiuum, fdicibusfternendum Cenfores curas 
uifie, memon<£ prodidit Liuius, &Cic. JAdone in eodeDomU fcutus refcrta habmfte , tcftatur: haet 
reditana, an conductam, dubium eft : cjuia fupcrius dixerat : nuiiu angiportU efie, in cjuo Mdoni non 
cftet conducla domus. In eode ciiuofuit porta Stercoraria nuncuyata: de qua Sex. Pom. fic locjuitur. 
Stercus ex Aede Veftce: XVII. Cal. luiias defertur in angiportU mediufere ciiui Cafitoiini , cjui lo? 
cus ciauditur porta Stercorana. Ide JcnbitSaturnios eos dicios, cjui caftrum in uno ciiuo Capitolino 
incokbant,ubi Ara dicata ei deo fuerat ante beiium Troianum. louis autem Tonantis Aedes apud 
Cliuum , ubi hoc tempore noxij funiuntur, yofuit Auguftus : cjudd liberatus efiet yericulo, cum ext 
peditione cantabrica per noclurmm iter k8:icam eius fulgur perftrinxifiet, feruumcjue pracedetem 
exanimaftet. Cumdedicatam hancadcmajiidue frccjuentaret , fomniauit <±ueri Captolinum buem 



SECVNDVS. i, 

cultoresfibiabduci, se<j ; refyodifie, Tontntempro ianitore ei dpfofitum : ideoa^ mox tintinabulis fat 
fiigium cedn redimiuity <{u6dea fere ianuis deyendebant, auciorefi Suet. Refert Flin. louis Statuctn 
ex.mpUr ceris Deliaci, <{uo Folycietus efi ufus, in bac cede fuifie : ty ante iffam Caficris, ty Po//k^ 
cis opus Hygice.Quibus uero Ufidibus ea cedes extrucia efiet,alibi fic indicat. Inter bos primum ( ut 
arbitror ) mamoreos parietes babuit fcena M. Scau.n, nonfaale dixerim feclos, an folidis gkbis tot 
fuoi : jicut eft hodie louis Tonantis cedes in Cafitoho. Prope banc cedem fuit ty Vortunce , ut tefian? 
tur carmina, q.te in eius templa Vr&nefte quidamfe legifee ajftrmant : <{uorum pnncifium hoc. 
TV QJ/AE TARPEIO COLERI S VIC INA TONANTI 
VOTORVM VINDEX SEMPER FORTVNA MEORVM 

De rnpeTdrpew : Temp/is, Saturni, IowisOpr. Hax. Innoms, Mineruce, 
luuentutiSy&ftdei. Gip. IIII. 

RElif fars montis, pq/f Cliuu, Rnpes T<trpei<t eftdifta : ex qua damnati prcecitabatur. Hinc 
Cic.ad Atticum. Qms emm audeat utolare ( Brutumfcilicet) frofofita cruce , uel faxo. Er 
Fhn. air ? Me;e//«»J l [ci Tarpeium raptum, ut oreeapitaretur. Geliiusautemfcnbit , eodm mortis ge? 
nereetiameumdamnan jolitum, <{ui falfum tefiimomumdixifie, conuicius tjiet. Diony. uero, Rh* 
vem bancforo fuferfietifie, diat. Dua, inquit, eu wfiit m fuperfiantem foro colkm:efi emm is coU 
iis rupes uafia, unde mos efi eis aeijcere aduerfanos. Cui opwioni ne refragan uiae&mur, dicemus 
totummontem, tyaras, <&' Tarpeiee rufis nomme, avvellan. Saturni Aedes mfra hanc ruccmfietet 
rat : ubi vaucis ab hinc anms fuerat faceilum cum turn.S.Saluatons cognomento in Aerano, jwe in 
Statera: incunbens hofyitah. S. M«ri<f in vorticu mncuvatee. Yuent ne eacondita a comitibus 
Herculis , de <{ua So\mus mcminit : an d T. Tatio, de <{ua Varro: an a Tullo rege, de <{ua Wacrobius, 
incertum eft : apam uero Luclatium fofuifie fcribit Cntolaus, eam cfse ncn arbitnmur. In hacau? 
tem cede fuit Atranum, omnium frmum infiitutum, trtrutina, eius^ ucfiigia extitifie fuo rempore 
tefiatur idem Var. Frofterea non ab re nofin in Statera cogncminarunt. Volunt autt m PublicoLtn 
ommum primum cedemSaturni terariumdeclarauifie.tt cjuamuisSaturni, t&Cfiscedem inuico lu? 
gano fuifie, dicat Sex. Rufus, hanc tamen iffam ofinor eum mtelhgere : nam etfi m Gaptolio erat y 
ipfiuico tamen fubiacenti incumbebat. Diony.Saturno Aram attribuit,fecundtm uiam fta ex foro 
in Capitolium afcenfus erat,fuam. 1 oh/s Opf . Max. templum, fiue huis Cafitolim, uouit Tarcjuii 
nius Vrifcus. Superbus deinde librarum agenti. XL. M. in fundamentis impendit. Verum cum ad 
tecium fere cfus yerueniftet confecrationcm non ofcqr, <[uia tyranmde excidit. tsedicauit hoc Hos 
ratius VublicoU collega, ut fec^uenti titulo babetur. 

M. ORATIVS CONSVL EX LEGE TEMPLVM IOVIS OPTIMI 
MAXIMIDEDICAVIT ANNO POST REGES EXACTOS A CON* 
SVLlBVS POSTEA AD DICTATORES Q_VIA MAIVS IMPERIVM 
ERAT SOLENNE CLAVI FIGENDI TRANSLATVM EST. 
De boc r ewp/o Diony. mcminit, bis uerbis. Ixtruclum efi autemfuper crepidine firmatum alta, oclo 
iugerum in circuitu, duccntorum ferme fedum ummcjuodcy latus habens ( Ifiautcm iugerum dutXiv 
catus in longitudtrem a&us, ut ait P/in. Is efi in <{uo boues aguntur cumaratur uno impetu lufio, hoc 
efi. C X X. fedum ) Ef <{uia Diony. <etate,<{ucedam buius tcmfli extabant uefiigia , fx bdk. Vaucum 
quiddam utriantem inuenire fcfiet a\ic\uis emmentiam altitudine ne cjuindecim cjuidcm pedibus inteo 
gris : i farte <{uide, <{ua frons meridie fyeSiat, cofrebenfum triflici columnaru, ordine : ab oblif.is 
uero fartibus, fimflici.in eo tria funt Sacella <e<{ualia, inter fe communia babentia latera:mediu <{uit 
cte louis-.ab utra^ parte lunonis, &Mineru<t:fub una a<{ui\a,una\ ue\ata teBura. Hinc Aufonius ait. 
Trina in Tarfeiofulgent confortia remplo. <^| Quodaut Diony. dicit, Swper crefedine 

i\ta:bocad naturale decore pfinft,N2 ^edibus facris, <juorudeorumaxime in tutela ciuitas uidereiee, 

C ii) 



II . LIBER. 

ut loui lunom, &Minemt, inexcelfiftimo Ioco, undcmenium maxima fars conjj?iceretur,arece dit 
fmbuebaniur, aucior Vitrumus.Cur autem Tarauimus hcec mminajubeodem tetio ftatuent, oftew 
dit Macr. bis uerbis. Sed qui diUgentius eruunt uentatem,Penates ejie dixcrunt,fer quos fenitus §u 
ramus : fcr quos hahmus corpK5:p auos rone ammi foftidemus. Ejse aut mediu cethera loue: lunone 
uero mumacra, cu terra : <& Mincruam jummu cethens cacumen. Etargumentoutuntur: quodTan 
quinius Dcmarathi Connthi) filius famothraajs religionibus myftice imbutus, uno temflo, ac fubeo? 
detn tecio, numina mcmorata comungit.louem autem proprer beneficia, Of timum : frofter um,Ma? 
xtmum Po. Ro. nominabat,av.cl.or Cic louem autem Cafitolinum eundem efte, qui erat Opr. M<tx. 
exeo conqcimus, cuod ante hcec epitheta, frcefonit, Cafitolme. Erat huius Dei rewplw, frcetercov 
tera ornamenta, multisftatuis exornatum: quarum unam auream. X. pedn»; dicauifte D. Claudium, 
fcribit Tremdlius. iouis autem hnferatoris Simulacru in eodem temfloftatutum fuifte of mamur. Sic 
enimCic. inauit. iouem [mferatorem quanto honori m juo temflo fmfte arbitramini. Vicioriceftat 
tu&m ibidem fuifetcfiaturTkt.Et Phn.fex focuU Murrhma ex tnumfho aPomfcio inurbemad? 
uecia. Ubros autemSibyllinos m dicto temfio fub terrafinarca Uf idea conditos efie,ty a deccm 
hominibus cuftoditos,frodidit Diony. Polibius uero fxdera cum Carthaginienfibus icla , ferfcrifta 
in ubulisceneis, ab Aedilibus hic conferuata. Inibifuit Fallmm breue, furfurcum, Uncftru,ad quod 
cum Aurehanus mngcret purpureas fuasueftes, cmeris feecie decoloratce uidebantur diuini comya* 
ratione fulgoris. Hoc munus rcx Perfarum, ab Indis interionbus fumftu, iffi Aureliano dedifte fcr* 
hibctur. Habuit hoctemflumpftuUscjuafdam, auibus aqua reliauis temflis,ac fedibus fuffeditabatur. 
ut pro Rabirio teftatur Cic. aui contra Rullum,ty pro Dowo fua docet. S.C.tT orationes in codem 
temfloftfe h&bitas. Eo ibant nouiCoft.facrificatum:quia lom omne debetur imtium. Arfit cu cedit 
bus, (tfjaccellis commciis Vitelliano bello, ac Thi Imf. temfore : auc. Plin. Diony.WCor.Tac.ln 
ea autem parte Cdfitoltj fuit, quce flateam, nunc Montananam dicla, defyicir.ad radiccs cuius faut 
cis ab hinc annisfuerat temflum.S.Saluatoris, ab illo frifco louis tcmflo, in Maximis cognominaiu. 
Irat in eo louis rewplo Celk, hoc eft fars fecretior temfh,tjuamingredi frofhano non licebat.ln 
hacfuere Ccrona aure<£ dua:quarum alteram ex. XX. Pkiliffeisf&tiam: fccundu Gallcs Pamfhif 
lilcgati, inCuriamtulerant:AlteramCarthaginienfii<mmifsi gratulatumob uicionam fartamad? 
uerjus Samniies. lnterhanc,(jMinerua Celkm,louis imferatons Signum collocatumfuific,ait Scx. 
Pom. aT. Quintio Prcenefte aduettum : & ante Minerua Deos Nox/os : eius uerba affofui. Dij 
Noxtj affelUmur triafigna in Cafitolio ante Cellam Minerua gembus mxa, ueluti frafidetia fat 
ncntium mxibus : aiicejigna, funt aui memoriee frodiderint Antiocho rege fuferato, M Attilium 
fubtra£ta Po.Ko.defortape, ata^ ubi junt, fofuifte. Inhuiujce Dece Delubrofuit TabuU, inaua raft 
tumProferfin^ Nicomachus finxit. In lunoms Cella Canemexarefmm uulnus Umbentemfe uit 
difie afierit Phn. lunonis autem facellum fuife afiniftra facelli louis : Mineruce uero a dextra ofth 
dit Liuius, his ucrbis. Uxuetufta eft frifcis literis, uerblsfy fcrifta, ut aui Prcetor Max. fit, clauum 
fangat. fixus fuit dextero latere louis Oft. Max. qua Mineruce efi temflum. lum clauum, quia rat 
rce fer ea temfora litcrce crant, notamnumeriannorumfuifeferunt : eo^ MwerKtf dicatam legem, 
<{uia numerus Mincruce inuentum eft. luuentutis AedicuUm frofe Mineruce Delubrum ftetifie,fcri? 
bu Plin. idcmq.uce libro trigefimo tertio innuit ConcorditeTemflum in Cafitoliofuum fuifte,cum 
mquit. Incidiify in tabula cerca Concordice atdem. C IIII.4«»is fofi Cafitolinam dedicatam. Hac uo? 
uife Manlnm in Callic auidam memorice frodiderunt. Yidei Temflum afud louis Cafitolini extitifte 
oftendit Cic dc nat. deo. his uerbis. Qui igitur iufutrandum molat, isfidem uioUt : cjuam in Cafito? 
lio mcmm louis Opr. Max. ( utinCatomsorationeeft)maiores noftri efte uoluerut. Plin.Sfefiaf 
ta tft, inauit, ty in cede lidei in Cafitolio imago fems cum lyra fuerum docentii . 



SECVNDVS. 1} 

De Arce: Temflo lunonis Honeta : ac de Lowo T. T^rij, 
M. Mtfnltj : <tr$ tfe S<txo C«n«e«rrf. 
C<tp. V. 

r"V ArHr8/Ksmo«$i«Arce,«?C<tpiroli«WcIiKiciirMr: «r p<i/?iw rfpwcf fci/iFori^o^, «?io^«e <j«&ore$ h 
O gdWtf.Cttf iw C«r. Vobis Arccm,&Cafitoltum, Lwfits. Exnles, ©" Ser«i duce AppioHeftW 
nio nofte Cafttolium, <3 Arcem occHp<t«ere. H<ec frofemodum otiaummotis fartem occufabat, 
«r eius indicant fundamenta m ea farte, <{u& ad theatru Harcelli uergtr.ad cuius radtces } frofe adi? 
culm D. Andre<£ in Vinojs mcUfatamiante annos. XX. i««e«r<t cft forta marmorett^b ei<{ue grat 
dus ad iffam arcem ferentes : <{ua forta credtderim Tarfctam ilUm Veftalem hoftcs mtroduxtftc: 
na Ttbcrim,ad <{uem <f<ju<tru/Her<tt profectrf, froximc ftettat.lunoms Honeu TefHflum fuit in Art 
ce, in ca farte, aua nuncfunt hom Conferuatorum dtctt , utcxuerbts Uuvj conieciura afie<jui licet, 
quific induit. Damnatum Hanlium defaxo tarfeio devjctut : adiett* mortuo not<e funt y fublica UHa: 
quod cu.m Domus eiusfutfiet, ubt nunc Aedcs, atque OJftcina Monet* , latum ad fofukm e/r, nc <{uis 
tatricius i« Arcae , aut Gtpitolio habitarct . Idem alibi <t»r,F<tbio Dor/o, ty Ser. Sulfttto Cc/?. Dt> 
Etatorem creatuml.Vurium Camilkm^aruncanofiebello tnter iffamdimuatione hoc uoutfseteM? 
flum : <{uod Cal. lum) dedtcatum futftc aftextt M<tcr. de <{uo tewplo funt heecQutdi) carmina. 
Arceauofy infumma lunoms temfla Monetx 

Ex «oto memorant fatta Camiite tuo. 
Uoneta imonendoeftdtcta.Cic.m<{uit:Honeta imoncndo.Namfoft cladem ilUm maximam i 
S-'nonit«s Gtllis faciam, audtta uox exarce lunonis fuit, ex <{uo tlla affdlata eft Moneta. Domus 
av.tem M<t«It1 tdem Ctc. memtmt pro domofua : cutus uerba fubtect. M.Uanltus, cum ab afcenfu Cat 
fitoh Gdllornw tmfetum rcfultjfct, non futt contentus bencftcq fut gloria, regnumaffetereeftiu? 
clicatus : ergo etus domum euerjam duobus locts conueftitam utdetts. Ibidcm autem fueut antea Do^ 
w«s T. T<tnj, utfcrtbtt Solinus. In eadem arcc futt SimuUcrum Vetouts. Vlm. No««e, w^Ktt, Si>««I^ 
crum Vetouis tn arce ex cufrefto durat y a condita urbe <{mngentefmo <{uin<{uagefimo frtmo anno di? 
catum.SimulacrumargenteumAnferis, cuius clangorc arX tffafueratferuata, memorue caufa, ibit 
dem fuerat cohcatum : dc <{uo Lucretius fic cectnit. 
Komultdarum arcis feruator candidus anfcr. tyProfertiuS. 

Anferis & tutum uoce futfc louem. 
Er Plin. E/f incjnit, 13 Anfert uigtl cura Gtf irolio tcftata defenfo fcr id temfus canum filcntio frof 
iitit rebus. Quam ob rem cibarta anfcrum Cenfores in frimis locant. Sax r u autem Carmenteemod 
larfctx rufis fars <{u<xdamcftjdefticitTiverim,eregionefere fontisSenatorum. 

De Tewplis, <J <{uibufdam a\t\s ctdifc'v\s in Cafitolto eXtruRis, <{uorum Certus 
locus ignoratur. Caf. VL 

LAfidem informem, at<{ue rudem coluerc Romani, Terminum affellates : cuius temflum d Td? 
tio rege dedicatum, tradk Var. P/«f. Kero i Numa coditum. Cum autem Tar<\mntus Swperks 
«elletlowis C<tpitoIi«i temfkmjcdifcare, cocfit ceftare <t«g«rijs, <{uimoHs efiet aftifiimus, cum<{ue 
T<trpei«$ exGmnibusefietinuentus,inquoerantdiuerforimnuminumfacella,aBum eft, ut cxinde 
td alia temfla numina euocarentur facrifictjs : <{uo fofet libere, tfftne fericuto tettftvm huis eedii 
ftcare : citw^ue owne$ DtJ libcnter migraftcnt, Jermims, limitum De«$, abfcedere noluit : tuhc de 
hoc iffo ftcrificatum eft,y defrehenfum, <{uodTeminus cumloue rcmancns atermm urbiinif^ 
rium cumrcltgione fignipcaret. Quo loco aut cotebatur fufcrcumforamcn fatebat in te£to, ajiod 



24 LIBER. 

ncfas efk futarent Terminum intra teEta conjiftere. Aty uero dicunt frimam fartcm tecti eius temt 
p/i fttuifie, ctiia fub dio ei facrijicabatur ;W(ut ait Lactantius ) fubiice, auafi cujiodi fmium,D:o: 
hmcSsx. Pom. Termmo, in<{uit,facrafaaebant, qubd in eius tuteia fines agroruefle futabant.Ter? 
mimm aiucxuufct, O iffum,u bouesfacros efie Numaftatuit.LegimusauiemafudD. Auguftmu 
M*rtem c{v.oane, imentam regi Deorum cctdcre noiuifse ; <{ubd imfcnum Rvmanum nuiium ter? 
mmum cj.^et htbiturum, necfencctam jenjurum. Mentn autem, £7 Venens Lrycinet cedes in eodem 
Cafitoito fuifi:, teftaturLiuius, hisuerbis. biterea Duumuin creati funt. QjVabius Maximus, <& 
AttdmLufius cedibus dcdicandis:Menti Attiiius: Itabius Venen Lryance : utracfo in Capitolio eft, 
canaii uno aijcretce. De ctae Mcntis Junt Ouid. hcec carmina. 
M-.vzs <p<o<^ num:n habct, Mcnu dAubra uidemus, 

Vota m:tu belli fcrpde focne tui. 
Aiias cedcsfacras comfiures in Capuoho fuifie, Cic innuit, cum dc temflo T-idei locutus,fic fuhdit. 
Qu}d Ofts? <{uid Saiutis i quid Concordice '. Libertatis! Viciorice? auarum rerum, auia uis eft tanta, 
utjine Deo regi non fopet, iffa rcs dcorumnomcn obtinuit. idem in fhii. Ofiswn femel meminit: 
ad edm<{uc,rurfus ad Att. ait,Safionem froauum Meiciii ftatuam Cenfortam hahuifse. Hanc autem 
sdem uouitTatius rex, auctorVar. auam Sp. Fojihumio Albino, (y q\ Marrio Fhiiiffo CoJ?. tat 
ciam efle de cceio conmcmorat Liuius. Yortunct autem Frimigenict y t/' Obfecjuentis etdes tn Cafito? 
iio condidit Ser. Tuiiius.Wanc Deam uarvj> cognommibus d Romanis nuncufatam legimus.Nam fus 
bhcam affcliabant, cum reif. faucret. M.ifcuiam, cvm omnibusmanbus. Muliebrem itidem, auando 
muiicribus. Viriiem, cum lam adultis. Fnmigcniam, cum fnmogemtis. Item Forris Yortunam,<{uant 
do exinfyerato adefset. Ecnieftrem uero, ftando maxima cum ceieritate ueniret. Obfeqticntcm, cm 
ad omnta uota acccdcrct. Faruam, ubi humdead maximas ofes, fummbpnie bonores Kebcrer. Seiaw, 
ubi fcgetes, cceterb>auejru£iusfeliciterad maturitaiem ferduceret: Er profyeram ecm dicebat,<{uce 
fentfcr propzrza ajudcret. Makm uero, <{uce ingiter aduerjaretur.loms SfonfonsccdemfofuitTarf 
quimus Sufcrbus : cjuam Fofthumius Nonis \unv\s dedicauit. Veneri Caluce T-anum m Opirofio Ro^ 
mam confutucrc m honorcm matronarum : <{uia cafta urbc d Gallis dejicietibus funibtis ex illamm 
cdfiilis eas fcafient. Aiteram csdem ibi Vencrem habuifle, oftenditSuet.in Cahg.Veftct cedes in eot 
de coiie fuu.ut JigmficatSex.Fom. dc forta Stercorana iocutus. Aramautem loms FiJlonsinCafi? 
toUojitam fuifie, mnuit Ouid. his uerfibus. 
Nomtne, auam precio cekbratior arce tonantis. 

Difcant piftores ataduelit ara louis. 
Bibhothccdm Maiorum muitis coiumnis exornatam : Porricus^ duas, Mctcili alteram, alteum Co> 
flantim Cafitoimm habuijlc dicitur : Atriumtjue fubiicum, <{iiod taclum efte de Cdo tcjiatur Liuius. 
Yauijlce,<{Uce funt ioca afiernis,ceiiis<{ue fimiha,ubi refoncbantur ea , <{uce in temfiis uetuftate erant 
facia inutiiia, fuere in area Cafitoty, Gciiius <5 Sex. Fom.auc. Locumaue facrum in eodem Cafitos 
iio fuific icgimus, cx <{uo fumebaturucrbena, <{ua coronabanturYeciales, Faterfatntusf<xderafa> 
l\un, uei bcilum indictun : <& iafidem fxiicem, auem tenebantfcr louem iuratun dicentes. Si faens 
faiio tum me Dic ftiter faiua urbe, arcey.e bonis e'v\ciat, ut ego hunc lafidcm. In eocieOpifoIio.S.C. 
haberi folitum aflerxt Liuius, hisuerbis. Eofacto, auocatamd fe conaonm tribunus aucftus, tfin 
ordinemfe coaitum 7 exCafitoiio } ubierat conciiium,ab)]U 



I 



Deflatuis, Jmaginibus, &Cohmnis. 
Op. V 1 1. 

Nrer alia multa, uaridaue omamenta, cyiibus Cafitokum erat infignitum, flurimd in eo fiatuce 
fuere. Quas cognofcere m entab re aiienum:fv{uidemeis cognitis in multorum infigmm locorli 



SECVNDVS. z$ 

cognitionem rnukos deuenifte,uidtmus. Harum bonam partem, ficuti columnarum , ex deuiSiis pro? 
uina\s tn urbem Romani deportarunt i (juod <U Cic teftatur in hb. de nat. deo. <[ui fic ait. Htenim 
fam mu\t& fyoUata, gr fmuUcra deorumde locis fanciiftimis ablata utdemus d nofttis.lngentem 
autem numerumfuifie,>x Cor. Tac. uerbis pcrfpicitur, <[u<t funt hac Sabinus undiq ; ftatuas decora 
maiorum in aditu obiecit, ne hoftes in CapitoUum penetrarent. Quce ttfi ueraftnt) pcrpaucas tamen 
utdemus Utens mandatas. Quye&pud uarios auftorcs funt repertce, brcuiter ccmcmorabo. louis igit 
tur treis fuiftc kgtmus:<[uarum unam de ccelo taciam efte, <[uo tempore Pyrrhusin SiaUatn traiecit } 
eftent L. Vlorus : de relufuis duabus lo<[uitur PUn.his uerbts. Sp. C&ruiUusftcit louem, <[ut eft in Cat 
pitoiio uifits Samnitibus facrata lege pugnanttbus e pcSiordibuseorum, ocreisfy <& gaieis: atnpUw 
do tanta e/f, ut confpictatur d Uttario iout : Idem.Locras uero louem tonantem ante cunfia Uudabi? 
lemfccit.Hcrculis Auerton, <5 Um^ronius Coft. a\tcram,a\teram Vabius Hax.utSits Tarentinisftas 
tuas dedicauere^uarum Liutus, P\ut. Strabo memmere.Strab. Verba fubieci.A\i<[ua etiam Romcni 
capto per uim opptdo, ut ft>o\ia, uindtcarunt, e cjuibus HcrcuUs imago fublimis ex ccrc in Capitoiio 
fx&efi, opusLyfppi. ApoWo autetranftatus d LucuUo ex ApoUonia Pontiurbe. XXX. cubttorum) 
CL. takntts facius tacet hodie in cedtbusnunc Confruatoru confraSius . Bomluentus , Bonce<[ut 
fortunce,Praxite\is opera, atfy Ncmefis Simulacra CapitoUum decorauere : fic <U lani, dextra treceh? 
torum,fmiftra fexaginta <[utn<[ue numerum,ad demonfmndum anni dimenfionem>tenens. Tuere ihftv 
pcrinC&pUoUoStatusomniumRegum.PUn.m^uit^uUam annulum habet RomuU in CapttoUo 
Statua, nec, prcettr Numce, Seruv\<[ue Tu\\v\, a\ia, acne.L. <[uidem Brutt: £T a\tbi, Pritnas putare h&s, 
#Achj Naui) pofua s cetate Tarqutn v\ Prifci, nijiRegumantecedentium eftcnttn C&pitoUo. Statua 
Scipioms, cjut Anttochum deutat, cum chUmtde, ac crepundys in eodem Capitoiio fuifte, pro Rabirio 
rcfert Ctcero : SyUce uero pedeftrem,<&ceneam in Philtp. AemtUo autem Leptdo pucro fatuam buU 
\atam, ac prcetextata po futt Senatus, <[uod hoftem tn acicm interemtftct,ciutm<[ue fruaftet. Tali hot 
nore dtgnus habituseft JAeteUus, <juod exade Vefta PaUadtum ab tncedio Uberauiftet : fictit W Tre? 
btus , <jnr in additate fua frumentum Po. Ro. aftibus praftittt, auc. PUn. Plut. autem ccnttnetoorat 
YibtumRax.fuam ip\msftatu^^<{ueftrem,ex(£re, iuxta Hercu\em ftatuifte :Brut\<[ue tl\ius,quiTar? 
<jtnniosexpulit,dPo. Ro.medtam interRegumftatuasrfofttamefie. Intbi Africani etiam ftatua fuifte 
ad Atticum fcrtbit Cic. cuius uerba appofut. At mehcrck egocutn in turmam auratarum eqteftriunt, 
ftas hic MeteUus tn Capttolia pofuit, animaduerttftem in Scraptois fubfcripttone Aficani imcgine, 
erratumfabrtle putaui. Domitianum non nifi aureas, argentedsejtfjibt pont permftfe, fcnhtt Suet.ty 
Hutropius. CorneUa Gracchorum mater £? tpfa taU honore dtgna fuit, ut in Capitolto ftatua ei coU 
locaretur. Sapio, de <juo fuperius, uictoru \u& Aftaticot TabuUm pil~iatn in eodc CapitoUo cff\y tt. 
Bocchus etfylU grattam aucupatus triumphaks tmagtnes tbtdem coliocauit : intcr <\vts inerat aut 
reus lugurtha ab eo SylU tradttus, Parrhaftus TLpbefi natus Thefta ptnxit in eodem Capitoito.ln <[uo 
fuere etiamfeiuges d Cn.Cornelto pofiti.y Clypea. xij. aurata, ab AedtUbus P. Claudio, t(3 P. Sub 
ptito Galba ex pecunia,<[ua frumentarios ob annonam comprcfam condamnauerant , ut trcdit 
Liuius : <[ui £7 Clypeum Martis cu imagine AfdrubaUs tn eodm co\k fuifte , ncrrat : Co\utnndm<[ue 
Roftratam : cuius funt haec uerba. Infuftenfa ciuitate ad expeSiationem noui bel\i noBurna tcmpeo 
ftate Columna roftrata in CapitoUo be\\o punico totaad tmumfulmine difcufta eft. Auguftus uicior 
Aegypti muha de naualt certamine fuftuUt roftra dtrea, <[uibus conflatis quatuor effccit crhtnhas-.qvct 
poftea d Domttiano in Capttolio funt pofttce: <[uas etfi Ser. gnm. fuo tempore ibidem fvifte dtcat,hof 
dtet&men in Laterantnfi baftUca cermntur. Hafuntde <[uibusVtrgiUusait, Surgetes&recohmnx. 

De Tabulis publtcis. Cap. VI II. 

TAbuUs ftibus kges, & publtca a£ia continebantur, m Capitolto fxas, &c feruatas efte mvhi 
teftani:<[uoruCic.pro Sex.ftc in<[uit.Infteftantibus uobis toto C&pitolio t&bu\<£ figebantur.Et 



16 LIBER. 

paulopofl.Scd unnm egregium de rege "Deiotaro ?o. Ro. amicifiimo decretum in Cdfttoliofixum. lt 

rurfus PMip. tertia: Faljds ieges, &falfd decreta in as incidenda,& in CaptoUofigenda curauerit. 

Er de rearum tabuiarum tria millia, ap<£ cum Cafitolioflagrauerant Vejfyafianum inueftigatis exem? 

tUnbus reftituenda curauife ferunt.TLt Plut. tefidtur, cum Clodius tabulas , cjuibus res in tribunatu 

Juo gefijc continebantur, in Captolio affixifiet , Ciceronem ab exilio reucrfumeasui deieuifie.Rur? 

jfusj; Cit. in Catilinam commemorat, cera legum in Capitolio de calo ta&a, <($ liquefafta.Sic & ta? 

bula, aux has leges d RowkIo promulgatas continebdt, feruabatur. 

NE QJID INAVGVRATO FACIVNTO. 

PATRES SACRA MAGISTRATVSQJE SOLI PERAGVNTO INEVNTO'QjE. 

PLEBEI AGROS COLVNTO. 

SACRORVM OMNIVM POTESTAS SVB REGIBVS ESTO, 

SACRA PATRES CVSTODIVNTO. 

POPVLVS MAGISTRATVS CREANTO. 

LEGES DISCVNTO. 

BELLA DECERNVNTO. 

DEORVM FABVLAS NE CREDVNTO 

DEOS PEREGRINOS PRAETER FAVNVM NE COLVNTO. 

NOCTVRNAS IN TEMPLO VIGILIAS NE HABENTO. 

PARRICIDAS OMNES CAPITE PVNIVNTO. 

NEQVIS PRAESENTIBVS FOEMINIS OBSCOENA VERBA FACITO. 

QJISQJIS DEMISSAM AD TALOS TOGAM IN VRBE HABETO. 

MONSTRVOSOS PARTVS QJISQJIS SINE FRAVDE CAEDVNTO. 

NE QJIS NISI PER PORTAS VRBEM INGREDITOR NEVE EGREDITOR. 

MENIA SACROSANCTA SVNTO. 

MVLIER VIRO LEGITIME CONIVNCTA FORTVNARVM ET SACRORVM= 

SOCIA ILLI ESTO. VT DOMVSQJE ILLE DOMINVS ITA HAEC DOMINA. 
FILIA VTI PATRI ITA DEFVNCTO VIRO HAERES ESTO. 
ADVLTERII CONVICTAM VIR ET COGNATI VTI VOLENT NECANTO. 
SI VINVM BIBERIT DOMI, VTI ADVLTERAM PVNIVNTO. 
PARENTVM LIBEROS OMNE IVS ESTO RELEGANDI VENDENDI ET= 

OCCIDENDI. 
Curatores autem fuifle huiufmodi tabuUrum indicat fequens tituhs. 

C.CALPETANVS STATIVS 
SEX. METRORIVS. M. PERPENNA LVRCO 
T. SARTIVS DECIANVS CVRATORES 
TABVLARIORVM PVBLICORVM 
EAC. CVR. 

De cjuibufdam Statuis, alilsque rehs dnti<{uis, <{ue hodiefunt 
inCapitolio, Cdf. IX. 

JN dred Cafitolina collocata efi equejrris Sutud, <xnea,l\. Aure\v\ Antonini pij p hi\ofofhi:<{uo ex 
Ccelio monte faucis ab hinc annis transferri uidimus.ln Forticu uero Confermtorum efi Commo? 
di Imp. ingens caput, aneum, de <{uo lampridius ita meminit. Cohfli cafut deprefiit, <{uod erat Ne^ 
ronis, acfuum imfofuit, <& titidum more folito fubfcriffit. Ante eandem forticum duo fari forma 
fluuioru fmuUcra feminuda uifuntur, Nili ac Tygris,ut nonnuUi tefldntur : ue\ Anienis, <3 Naris, 
ut alijs jpkcer.Nos aut de jjs nihi\ certi hdbemus.ln cauedio diftce domusfunt mdrmoru fignd M.A?tf 



17 



tomm <xe tn 



SECVNDVS. 
mmfho dacico, fublata ex <zde D. Martin<£ . JLregione,fuhforticuJht rewp/Sm »ton* 



t/hw , /ignis perpw/ckre exornatum.ln aula fufperion , interalia , eftftatua auro fuperfufit 
nuli Herculis, dextra clauam, finifm uero Hefteridum aurea mk tenentis. Ihidem eft <& Satyrifta? 
tua pulcherrima.Inf>orticuinterioripropeauUm,ctneumLup<£eftfimulacru 7 excuius uberibuspens 
dent Komulus <& Remus urbis conditores:de hoc Cic.fic inquit. T&cius eft etiam i//e, fa hanc urhent 
condidit Romulus, quem inauratum in Capitolio paruum, &laclentem uberibus inhiantem fuifte ntefi 
miniftis. Hum fimulacri effigiem ideo fubiecimus, ut cerneres f.od Virg.ty Cio de ijs teftatur.quo? 
rum alterficait. Ludere yendentes pueros-.alteruero, Ramulumet hubenbus inbiantent* 




In eade aula cernere licet, duo Signa ctnea iuuenili forma, alterumflans ferui habitu : alterum nudii 

fueri fedentis, ac curuato corpore ftinam e jplanta fedis euellere conantis t non abfmilis Batto, quem 

Theocritus fic lo<\uentm inducit. 

Got<jtu ju' ZiQgvfov zsni *ra Jioc xyct^uu^vStt 

etfiwi ixa<F'{Tnt.iti£<\zsb o° oipvgov» hoctft» 

htyice o Corydon fer louem ftina enim 

JSluper me hic percufitfub talo. 

tiidemjntemfilobMaride cognomento Ardc<eti,multa funt cohmna^udrum tfuct tertidab inf 

%refiufiniflrorfus occurritMnchabettitulum.A CVBICVLO AVGVSTOR.VM* ift *f ud mdc 

*dem $aruusQbelifcus: et tres prtftereir Conftmini Iwp. Sww<f. 



i% LIBER, 

De rewplo Concor&ut. Senaculo. Curta : <tc izTabernis 
publicis. C<*p. X. 

£j Voniam defcendentibus e Capitolio primum occurrit uallis inter iffum, 13 YaUtium : par eji 

^^. ut eius ioca proxiwo loco annotemus. Aufjficemur autem ab omnium rerum au£irice,ny con? 

flruatrice Concordia ; cuius Templum uouifle, fofmfle^ Camillum oflendunt Owdij carmma, cpac 

feq.iuntur. 

Furius anti<juum popwli fuperator Hetrufci 

Vouerat, & uotijoluerat dle fidem. 
Caufa, cjttod « patnbus fumftisfecefierat armis 

Vulgus, ty iyfafuas Koma timebat opes. 
Hoc templum in forofuifle refert Flut. Varro Mtem inter Cdpitolium, t&foru : cui aftipulatur Sex. 
Pom.Hrat.n.aut inforo, autforo yroximum : nam & Val lAax. commemorat Sempromum Afelio? 
nem pro dcde Concordia jacrifcium facientem ab iffis altanbus 4 creditonbus fugere extra forum 
coallum. HLxtant huius temfli forticus ocio mgcntes columnt, ^T inepiflyhjs titulus fecjuens. 
SENATVS POPVLVSQ_VE ROMANVS 
INCENDIO CONSVMPTVM RESTITVIT 
h wentu s efl autem Ufis tn <{uo huiufmodi uerba crant incifa. 
D.N.CONSTANTINO M A XIMO P IO FELIC I AC 
TR.IVMPHATORI SEMPER AVGVSTO OB AMPLIFICATAM 
TOTO ORBE REMPVBLICAM FACTIS CONSILIISQ^. 

S. P. Q_. R. 

AEDEM CONCORDIAE VETVSTATE COLLAPSAM IN 
MELIOREM FACIEM OPERE ET CVLTV SPLENDIDIORE 
RESTITVERVNT. 

Kinc ad Monet* *dem multis gradibusafcendebatur. Verum dum Cor. Tac. dicit : Diuerfos Cayv, 
tohj aditus imadunt, iuxta lucum Afylum, <& qua Tarpeia rufes centum gradibus aditur , an de his 
gradibus intellexerk, an de tllis, <[ui in arcem ducebant, dubium efl:tamen fropter uerba illa, rupes 
Taryeia, uenfimdtus efl, uel hos jignifcare, uel Cliuum piblicum. In hoc autem temflum per multos 
gradus eratafcenfus, ut ex ditlis columnis conv\cere $>ofsumus:V ex uerbis Cic, c\u<£ mjeptima Phd. 
jumpojita : ea.n.hcecfunt. Occultaemm fuit eorv.m uoiuntas, iuditiumqite de. M. Anromo, cjui fret 
quentifimi in gradibus Concordidt fleterunt. In eodem remplo Bedas fculptor Batton adorantem 
Afolhnem, <&iunonemfecit : Zufranor autcmhitonam fuerperam, Afolhnem, £7 Dianam infant 
tes, fuftinentem : Ntceratus uero AefcuUpum, (fHygiam : Ar Vificra tes lAartcm, Mercuriumque: 
Sthemsdem^ Cererem, louem, t&lAercunum.ln fronao eiufdemtempli fuitVic^iom:^ M.M^r^ 
cello CUudio, £7 14. Vdlerio Qofl. i£ta efl fulmme. De huius temfli Cella Qic. pMippicrf tertia fic 
meminit. Armatos m Cella Concordiae cum Senatum haberet incluferit: Er pWip. cjuinta. ln Cella 
Qocordi<£ collocan armatos, latrones,ficarios : e tewplo carcerem fieri. Habebatur praterea in hoc 
templo C Senatus,ty orationes,ut idem pro Sextio , ty Lfyridius teflantur. Sic.n. Lampridtus aujuft. 
Cum Senatus frefiens in Curiam, hoc eft, in adem Concordiae, templu auguratu, coueniflet. Aede 
aut Concordia Curiam ayye llat : <juia ibi Senatus fublicas curas gerebat : Temylumuero auguratu 
a<Uidit:cp.ia Setfdrns non yoterat haberi nifi in loco per Augures conflituto, cjuod temflu dicebatur: 
Non .n.oes eedes, facra eranttemfla: Curia augurato condita, erat temflum : Aedes facrce non cw, 
gurato conditce, templa non dicebantur : nec^ in illis poterat haberi Senatus, auStor Var. Qui cum 
duo Quriarum generafuifie oflendat, «idelicer Curiam, ubi curarent Sacerdotesres diuinas, ut Cut 
ri<x ueteres : <&ubi Senatus humanas, ut Curia Hoft ilia, «ffaret Quriam, #* SendcnlHW idem efle, 

akerum<juc 



TERTIVS, _ 19 

&\ttrm<{ut iCttfd t altmm iSmtU.i.fenioribus publie&s m eur&Milut denominatum. tt quia in 
Hofiilu res bumafae tantum curabantur 7 ideo alibi ait. JL&m efie <{uidem templum , W far.ttum non 
cfie, Vtrm <{uoniam Sex. Paw, ex Nicofirato memorice prodidit, Senacula Rom# tria fuifie.Vnum, 
in<{uityubiMnc<£de$Concor&ice % inter CapitoUum><& forumt in <{uo folebant magiftratus cum 
femoribus dclihetare : alterum a d portam Cape mm : tertium intra sdem ftellonnt > in ({uo cxtcrw 
rum nationum kgatis y <{uos in urbem admittere nolebant , Senatus dabatur > fignificat juo temporc 
deivfie. S. C. feri in Concordi* templo : alioquin folent, nonfolehant, dixifiet : V templum , «o« 
*dem appellauifiet. lius enim Uerba innuunt , Senaculum diuerfit temporibus uarv\s in locis inftitut 
tum. Sed nec te moue&t y ^uod cum ipfe tria Senacula tantum commemorarit, nos ap&rtum ex uerbit 
Cor.Tae. inC&pitoliofuifieofienderimus,Varro<{uefupra Grtgofiafim, <{umtum : Uam p ler i<{ue 
augent : pleri<{ue fundant , (Jad eos tranfeunt nomina : & in tam multis feculis , in tanta etiam rct 
rum uariet&te, noWiru, loc^, <y numerus ipforum, faepe cft mutatus. Sub Concordi* autem temf 
plo in eapite fori y dum fofiores altius terram moliuntur y inuenere locum , cuius antcc cum epifiytyt 
mjrmoreae ejficiebant ueluti porticum , uelapothccastreis : m <{uibus confxfierent y qui publica <rft< 
notarent, &c publicarent ; ut ex titulis conv\cimus. N3 uno epifiylio, interiori parte, legimus \mc* 

C. AVILIVS LICINIVS TR05IVS CVRATOR 
SCHOLAM DE SVO FECIT 
BEBRYX AVG. L. DRVSIANVS A. FABIVS XANTHVS. CVR. SCRIBIS. LIBRARIIS, ss 

ET PRAECONIBVS AED. CVR. SCHOLAM 
AB INCHOATO REFECERVNT MARMORIBVS ORNAVERVNT VICTORIAMss 
AVGVSTAM ET SEDES AENEAS ET CETERA ORNAMENTA 

DE SVA PECVNIA FECERVNT. 

Extra uero in eodem epifiylio erat hic titulus. 
BEBRYX AVG.L. DRVSIANVS A. FABIVS XANTHVSCVR. IMAGINES ARGENgs 

TEAS DEORVM SEPTEM POST DEDICATIONEM SCHOLAE 
ET MVTVLOS CVM TABELLA AENEA DE SVA PECVNIA DEDERVNT. 
lbidemautemejfofiusefiCippus,fuper<{uo Stilichonis fiatuam fuifie innuit fecjuens mfcriptio irieo 
incifa. 

FL. STILICHONI. V. C. 
FLAVIO STILICHONI INLVSTRISSIMO VIRO 
MAGISTRO EQVITVM PEDITVMQJE 
COMITI DOMESTICORVM TRIBVNO PRAETORIANO 
ET AB INEVNTE AETATE PER GRADVS CLARIS 
SIMAE MILITIAE AD COLVMEN GLORIAE 
SEMPITERNAE ET REGIAE ADFINITATIS EVECTO 
PROGENERO DIVI THEODOSI COMITI DIVI 
THEODOSI AVGVSTI IN OMNIBVS BELLIS 
ADQJE VICTORIIS ET AB EO IN ADFINITATEM 
REGIAM COOPTATO ITEMQVE SOCERO D N 
HONORI AVGVSTI APHRICA CONSILIIS EIVS 
EX PROVISIONE LIBERATA EX S. <J. 

De Templis, louis Statoris : #• Vefia , eius<{ue lueo : tc it Regi& Nww^f, 

# Dowo T&r. Superbi. C&p. XI. 

t OVIS St&toris Templum fuit in radice ?a\a% apud adiculamnunc D. Uaria libemricis : uU 

i ftond* murorum alufiim* cernuntur. Qoditu autfuit & RowhIo, fn illud in belh Sabinofu uottif, 

D 



30 LIBER. 

/ 

ut babetur apud Liuium : cuius uerba adieci. lupiter tuis auibus iuftus bic, in PaUtio , prima urbi 
fundamcnta ieci : Arcem iamfcelere emptam Sabim habent , inde huc armati fuferata ualle medid 
tendunt. At tu fater deum, bominumque hinc faltem arce boftes, deme terrcre Romanis, fugdmque 
fadimfifte. Hic ego tibi templum Statori lout, (juod mommentum fit fofteris tua frcefenti ofefer* 
uatam urbem efte, Moneo. Hmihs rempli locum innuit Cic. Cum, friufcjuam in exilium irer, Iowew hii 
frecatuscftuerbis.TecjuelufiterStator,cjuemuere buius impervj SMtorew nwiores noftnnomina* 
Hcrunt:cuius in rewplo hcftilem impetumCatilince repnli dmuns : cuius temflum d Romwlo wi#is 
Sabinis in Falatvj radice cumuiciona eft collocatum oro , atque obtejior } ferteopem fariterreif* 
cunctaefy ciuitati, meisc^ fortums. Idemfentit Ouid. his uerfibus. 
Tewpns idem Statoris enr, <{uod Romulus olim 

Ante Falatim condiditora mgi. 
In eodcm rewplo nonmodo conaones, fed &. S. C.fceoe agebantur : wr idetn Cic in Cdtilinamjro 
lege dgr. ty fcepe alias teftatur. QubdueroLiuius commemorat,temflum louis Statons uotumbis 
beilo Sammtico, <3 in fugna ad Luccnam , inrelligencJHW ej?e Hiderwr de eo inftaurandoj cetate, uel 
incendio confumptum : uel certe de atys louis Statoris tentflis, ftce deinde fofita fuerint eo in loco, 
ubi pugnatum eft. Hoc autem incendio Neronis exuftum efte,fcnbit Cor. Tac Er ante ipfum fofv 
tam efte Domum Tartjuini) Swperbi afent Flin. bifce uerbis. Annius fecialis pofuit fibi ftatua ec\uet 
ftrcm, quce fuerit contra louis Statons cedem, in ueftibulo SMperbi domus. Temflum autem Veftce 
fuifie , ubi nunc cedes D. Harice de gratvjs, innnir Dion}. Quod etiam convjcimus exuerbis Flut.c\uct 
funt hcec. Reftitere Row<wi <Jko nunc loco louis Statoris fv.um eft temflum, ir<t confertifiimo agmine 
Sabinos adorti fundunt 7 fugdntaue, & ufyue ad locum, Regiam mnc diftum, ac rewplnra Veftce f>af 
lantesagunt. LtemmfiRomaniadradicesPalatv\ reftitere, faftbcjue impern Sabinos, cjuiex CafV/ 
tolio defcenderant, ad Veftce templum fugarunt : oportuit temflum ipfum fuifie prope GtpirohHW, 
nonfub Falatio, ut cjuidam fomniarunt. Huicnoftrce ofinionifuffragaturetiam Liuius, fic locutus. M. 
Cceditius de plefce nHnridHir tribunis,fe in Noua mi, ubi nunc facellum eft, fuyra cedem Veftce uof 
cem noEiisfihmio audifte clariorem bumana : cpce magiftratibus dici ititerer, Gtfllos dcfoenrdre.No^ 
uam enim uiam permediam diciam uallem ,fiue per uicumThufcum protenfam efte, faulopoft oftenfi 
demus: Quam non uideo efie yoftefuyn cedem Veftce,fierat, utifti Molur, fub Falatio. Condir* au> 
tem fuit d Komulo : ut infra demonftrabimus : de hac Ouid.fic meminit. 
Hic locuseft Veftce, cjui yallada feruat,W ignem. 

Hicfuit anticjui Regia parua Numce. 
Plut. etiam cedem hanc prope Numce Kegiam , drrmw^He locatam efie uoluit. Quoi non animad* 
uertit Seruius : fti fcribit cedem ipfam fmfte atrium Numce. Lucus autem Veftce erat prope Sraroris 
rewplnw, d Falatij radice in Nouam uiam cJpnexMS: Ex cjuo luco, ante urbem caytam, exaudita uox c, 
nr muriy t&yortce refcerentur: Yuturum e/?e, nifiprouifum eftet, ut Roma caferetur,au£ior Cic de 
diu.Vbilucus fuerat,cumeffofia fmtcjucedam fepulcra , putarunt quidam ibi fuifteVeftce templum; 
quafi uero yrifcis tmyoribus in temflis cadauera fefelirentur : cjuod tantum abeft d uero , ut ne intrd 
urbem c[uidem , nifi Veftalium, conderentur: cjuinea ecferri ius non erat, nifi nocTturno rewpore , ne 
MorumafteRu facra polluerentur.Hit igitur uerifmile fefulcra illa ineodem ftetifte luco^non 
m rewplo. 

De Tewplo Qujrini : & de Lufercali, i&ficu RuminalL 
Cap. XII. 

Tlmflum Quirini, dorica ( ut inc\uitVitruuius ) flruBurt, fuit ubi nunc cedes D. TrVo<Wf: 
de cjuo uidetur intellexifte Dion^. cum de Lupercdlificlocjuitur. Oftendit fecundu uia, cjua itur 
ad Circum } temflumcjue ei froximum, in <juo eft lupa frabens fueris duobus ubera , anti<[ude opera, 



SECVNDVS. 3« 

fimuUcra , arca. ?lin. etiam <\e eokm ita membnt. Intcr antifttfima nanf.e dclubra habetur 
Qiarmi, hoc efi tfjius Komuli : facrat myrti fuere duac antc aedem iflam per lcngm temfus : altera 
Fatricia affelUta : altera Flebeia. Prope hoc temflum fuit Lufercal,hoc efi ffelunca in gtw deca? 
pro luebatur i unde Luprcal dittumuolunt. A/i] uero dicunty <{uod ibi lufa tnfantes nutrmcrit: alu 
hcum efie fiacrati.m Famdeo Arcadue; cuimons Lycaus cfi facratus : Lyceumcjue P«iw mncuf4? 
tum : <{uod AvK?ur nonfinat tn oues fixuire : ideccjue Huandrum facrafie locum, Luvercilcpe nof 
mtnauifie . Altorum fama efi Lufercaltum morem a conditonbus urbis otigau traxtfte.Ya&o.n. 
facrihciOjiuc cuUtttia exultantes,fy his N«mitor eo in loco, ubi educati erant , urbem condere per^ 
mtjerat, ccesis<{ue cafrts efularum hilaritate , ac utno largiore yrcue£ti j cur&i oumis fellibus intf 
moiatarum hofiiarum tocantes gefiierunt. Verum, ut de etymolcgia, ita de Joco uana efi opinio<Ser» 
enim in Circo fuifiefic ait. Kumon Tiberis diftus efi ; undeficus Kuminali$ : ad apam eiecii funt Rc^ 
mulus, (J Kzmus ; <{uee fitit ubi mncLufercai : hac enim labebatur liberu, anteftam Vertumno 
faclis facnsauerteretur. QuodTiberis ( utait) ferCircum labaretur , carct rattone : ^«i<A«e^ 
tinus adakeramfiummis rifam cfiet reliftus , nec fc^uerctur, <{uod narrat Ltuius. Her«.«/ew traict 
cifie Tiberiw, ac dum fefius frocubuifiet, Cacum boues furatum in fjfeluncam, in Auxntino ex<> 
fientem, eos traxtfie. ?r<£terea idem Ser. eodem tn loco Lufercal , £r fcum Kuminakm fuifie uu\v, 
cum Lufercal fuerit, ut dixi y ubi D. Theodort efi <xdes : ficus uero Kummalis in Comitto ; <\uod fro? 
batur ex Cor. Tac. uerbis , <{u<e fubtecimus. Eo anno, <{uo certatum efi tntcr Hermunduros , itf Catt 
tos, rumulareni arborem in Comitio, <{u<£ fufra ocimgcntos , O* ([uadragtnta annos Komuli, Ke? 
mi<{ue infantiam texerat, mortuis ramalibus,& arcfcente trunco dimimtam, frodigti loco habitum: 
donec in nouosfcetus reuiuifceret. Si autem uolumus, (juod ait Liuius, Fueros m froxima allume ext 
fofitos, ubifcusKummalis : fecundumTaatum diamus : Fluuium forum Ko.aliuijie, ferentcsfte 
illosinfrimaexfofuifiealluuie. Verifunilius tamen efi fecundumhiony . afudLupercal expojttos 
efie, mtrttos ueroad arborem: <[uod innuit idem Tacitus : cum ait, Textt mfanttam Komuli, t? 
Kemx : aut fiuitante fcafha inComitium delatos , fecundum Var. (?. L. Tlorum , <{ui dicit feperfos 
adarborem : <{u«e nonfuifie, ubi L«perf<il, ofiendtt P/«r. his uerbis. Locum Gerrmlum uocant : fed 
fridem Germano nomenfuerat : fiod germ&nos fratres uocemus : nec forro longtus ficus R«ws> 
nalis. L«perc<i/ geltdum affellat Virgilius.quia cfiet antrum arbufio contechm, ad boreamcjue fpe? 
Vtaret. KuminalemautemftcumfuntquiuoluntaKomulo, quafi Komularem, dencmtnatam efie ; <ilii 
g lacle infanttbus dato : namfars pKttwris ruma dtcitur. Vel fecundum Sex. pow.^«o«i mcmma 
rumis affellaretur* Huius arboris uefiigia, ufijue ad Aug, temfora fermanfifie, Quidfic ofiendit. 
Arborerat, remanent uefiigia, quaeque uocatur 
Kamuk mnc ficus, rumina ficus eut. 



De Vico lugdrio, tc Thfco. <& <le uia Uoita. 
C«p« XIIL 



1V^ri«wVic«wpfrr^i(:«C*piVo/i/rfpor^ Ctmentali inforum Ko.aditum pr<xUifie,h? 
uiushis uerbisfignificare uidetUt.Ab <ede Afoll'tnisboue$famin<e>duce,*lb* forta Carmen* 
tali m urbem du&ct. ?oft ets duo figna cufrefiea lunonis Kegina fortabantur. Tum feftm, & uit 
ginti uirgines longam indut* ucftem, carmen in lunonem Keginam canentes, ibant, illa temfeftate 
forfttanlaudabilc rudibus ingcniis, mnc abhorrens, yinconditum, fi refetatur.Virginumordinew 
fccpcbmurdecem uiri coronatiUurca,fr<*textatl<{ue, A' pofw iMgrfrio «ico in forum uenere. htg<ts 
r»i autem oki««it «owc», <{uo<\ ibi fucrat Ara lunonis lug<x } <{u<i matrimonia iungerc futabat: auc. 

D ij 



3z LIBER. 

Sex. Pom . In hoc uico fuit Domus M. Va\. Amerimni, e<[uitis romani, ut ex eius fi\v\ epithaphio l't 
dicimus. Quemadmodum autem uico lugario fatebat acceflus in forum a porta Carmentah, ita uu o 
Thufco, per radices Palatvj, ah eodemforoin VeUbrumerat tranfitus : ficuti fignifcant eiufde Lit 
wtj uerba,<[U£ fec[uuntur. In foro pompa conflitit, per mams r fle data uirgines fomm uocis plavju 
pedum modulantes inceflerunt. Inde uico Thufco, Ve\abro<[ue p er Boariumforum , in cliuum publ.f 
cum, atme in cedem lunonis Regtn£ yerrectum. Patet igitur eos aberrare, <[ui uicumlugarium alif 
bi futfte dicunt, uicumme Thufcum appeUant, totum id camfi,<[uod iacet inter Capitolium, Pala? 
tium, Auentinum, ©* Tiberim. Quodfi ita eflet, fuerat fatis Liuio dixifle. Inde uico Thufco in uit 
cumf>ublicum,at<[; incedcm lunonis Regin£perre£lum : feddVeUbroipfum cum diuiferit , oftenf 
dit ibi flnem uici Thufa fliifle, ubi Velabru mcipiebat. Huius uici etymologia efl dupkx : alteram 
nommis rationem tradit idem Liuius : cjuem fecjuitur Sex. Pom. <[ui fic inquit. Thufcus uicus Romce 
efl dicius , <[uod ibi habitauerunt Thufci, <[ui recedente ab obfidione Porfena remanferant : altenm 
Var. hisucrbis. lnfuburban<£ regiois yarte yrinceys eflC&lius mons, d Coelio Vibenno thufco dus 
ce nobili, mi fua manu dicitur Komulo uenifle auxilio contra Latinum regem. Hinc fofl Coe/ij oti> 
tum, cjuod nimis munita locatenerent, nec[ue fine fufyitione eflent, dedufti dicuntur in f\amm,<& 
ab eis difius uicus Thufcus : <& ideo ibi Vertumnumflare, <[uod is deus Hetruri<£ princeps. In hoc 
autem uico habitauifle Lewowes innuit Plautus in Qfl. et Horatius cum ait. Ac Thufci turba impa 
uici. Vi<£ Nouce duce diuerfis temponbus fuere : de marum altera meminit Yrontinus : altera efl 
anticjuior,de cjua nunc agimus : <[u£ initiu habmfle dforo Romano, teflaturOuidius his carminibus. 
Forte reuertebar fcflis uefialibus illac, 
Qua noua Romano nunc uia iundta foro efl. 

Hac Velabrum uerfus fufle produclam, fignificauit Var.ubi dixit.Laurentalia fieri in Ve\abro,<[ua in 
Nouam uia exitur : non longe d porta Romamla. Et infra ait, Nouam appellari , cum iamdiu uetus 
eflet : <& \o<[uens de ara Aij. Quce eft, in<\uit, in infma Noua uia. Liuvj autem uerba innuere uidenu r 
eamfuiflefub Palatio: <[u<£ funt h<£C. Exfuperiore parte adium per feneflras in Nouam uiam ( hat 
bitabat enim rex ad louis Statoris czdem ) popM/«w Tanaquil allo<juitur. Sed cum ibidem uicm Tbv.t 
fcum fofitumfuifte oftederimus, cumc\; nemo tradat uiam Nouam in eo fletifle, opinamur per nedim 
ualkm fuifle dedutiam : ex eo <juod idem Liuius commemorat, Templum Ajj in hac uiafitum efle, fus 
pra cedem Veft£. Quodfi animaduerteris ubi hcec oedes fit fofua, hanc ofmionem ( ut arbitror ) «5 
imyrobabis. Nifimauiseundemuicumi&Thufcum, WNouamuiamaftelUtum fuifte* 



De Arculus Rornuli, W le Dowo Gwtfijv 
C«p. XIIII. 

ARcus Romuli intercedesfacm D. Marioe liberatricis, & c\e Gratqs, <luidamfuifieaiunt,eos<i; 
lateritios, Romanos<[ue nun<[uam inmamoreos commutafie f ne conditoris memoria deperi? 
ret : de hlsque intellexifle luuenalem ubi dixit. 
Subftitit ad ueteres arcus, madiddm^Capenam. 

Quos ego crediderim non difiimdes fuifle illis fomicibus, <[ua\es pofuifie SertiniuntJuos ante facras 
cedes Yortunce, W Matutce : unum in Circo Max. UUsfie figna aurata impofuifte, narrat limst 
fiue il\is,<[uorum alterum HoratioCocUti : aherumuero Camillo attribuunt : ne<[ue hoshabuifle beU 
li, Vtriumpbifmulacra incifa, <[uemadmodum uidemus inhis, qui hodie extant: nam hunc arcum 
ufum fuo repore origine traxife,teftatur Plin. Ubro trigefmo <[uarto t cuius uerba funt hac. Column, f 
ru ratio erat attolli fupra cceteros mortaks : <juod CT arcus fignifcant nouitio imeto. Domus alt 



■SECVNDVS. 53 

CuidiifubCdfitoliofuhy ut ipfe fic tefiatur. 
Hinc ego Jufyiciens, &ab hacCapitolia cernens^ 

Qu<* nojiro frufira iunSta fuere lari. 
taminuico lugario, fuifie,prope ccdemD. MarU dt ConfoUtione hodie nuncupatfyiuidamtraf 
diderc 

De Palatini montis etynologia : Valatio, tiusfy Atrio^oorU* 
G»p. XV. 

/^ Voniam Regum, Imperatorum<[ue fedes in PaUtino monte prcteivue fuerat cofiituts,t) propt 
\J^ terea plurima, at<[; magnificx in eo extruxere cedifcia : <[uce etfi iniuria temporum pemtus 

^^"funt collapfa, eoru tamen ruin<£, tot, tantcecjue funt, ut pafiim ab ommbus fumma cumadmi? 
ratione confyiciantur. At priufiiuam de i|s cedificv\s traclemus, de eiufdem motis denominatione agat 
mus. Sed ea ita uaria traditur d fcriptonbus, ut <\uem potifiimum fequaris nefaas. Varro. Qwme, 
inauit, regionisPaUtium: aubdPaUntes, cum~Euandrouenere , <[ui etiam Palatini, (y Abongines 
exagro Rheatino, <[ui appellaturPalatium, ibi confederunt. Ali<[ui uero dpalanto proauo JLuandri 
Palatino monti nomen manfifie referunt, ut Virgilius. Uuius uero d Palanteo Urbe Arcadice s a/ij d 
Palatia Latini uxore : alv\ <[ubd Palantb Hyperborei fdia, <[uce ex Hercule Latinumfufccpit, hunc \nt 
coluerit: ali\ d Palatia Huandri filia ab Hercule uiciata, ibia^ fepulta : aty d Palante eiujdem Huanfi 
dri filio, <\ui <& ipfe in eodem monte fepulcrumfit confecutus : multi <jubd pecus ibidem pafcerts balare 
confueuerit. Ttbullus 
Sedtunc pafcebant herbofa palatia uac* t 

Etfiabant humiles in loms arce cafie. 
Vnde Newius Balantium nominauit : uel aubd PaUre, hoc efi etrare armenta fotebant.Tremelliut aut 
tem hunc Rjomuleum montem appeUauit. Qui nunc Palatium Maius dicitur: tametfi Palatium, Rcgu 
tempore, uixo£tauam montis partem occuvaret : Ipfum autem auispofiea auxerit, non fatis conjiat: 
nifiauodSuetoniusfcribit,Caligulam partem \pfms adforum usaue promouifie. Gratianu hoc infiau? 
rauifie Aufoniusfic innuit. Palatium cum ternbde acceperis, amabile prcefiitifii. Atrium habutt au? 
gurato conditum, in auo confulebatur SewdtHS, tfrneres^we immoUbantur. Porta huius Palanj, ad <jua 
bdloSabinorumrevulfos efie Romanos commemorat Uuius,fiut eregione porticus Tauftiria. Ineo? 
dem PaUtio, fupra louis Statons templum, habitauit Ser. Tullius, ums ex Regiks. Qmnq etum itt 
txquilfjs domum habuifie infra dicemits. 

DeGragoftafcAede Cocordice, Senaculo^ Bafdica Opmtj. 
Cap. XVI. 

/*~% Voniam loat <[uctdam in margine Palatini montis fiti, aditum in Comitium habebant , ideo 
\J dicuntur fuyra Comitium,non autem in eo, aut in Palatino monle fuifie \ ueluti Gragoftafis, 
<[u<£ ip|i palatio adherebat: Profterea multis gradibus in eamfuerat afccnfus, ut Cic.ad Q • 
Tratrem ofiendit.Rjtfente inquit, d Grcegofiaft, <& gradibus cUmorem fatis magmm fufiulerunt: & 
Varrofic ait. A' dextra, e Comitio locus Jubftrucius, ubi nationu fubfifierent legati , aui ad Senatum 
mifii efient.Is Gragofiafis appellatur.Nomen autem d Grcecis obtmuit : <[uia fropter afki libeU> 
les, quibustr* caeteris natiombus eruditi erant, eorum legati prcecitue , hoc loco, tancpam digmos 
ri, excipiebantur. In <[ua Graegofiafx Aedem Concordia fxtam fuifie tefiatur Plin. hn uerbis. T-Ut 
uius uouitadem Concordice,fipopulo reconciliafiet ordines : <3 cum ad id pecunia publica non dct 
cerneretur, txmul&atitiafxneratoribus condemnatis AedicuUm ceream fccit in Grcegoftafi f<e 
tuncfupn Comitium crat, inciditcjue in tabuU <trea eam } CIIIL <tnms pofi CapitoUam dedtcata. 

D iq 



34 UBER. 

Planc noui cjuidam fcriptores tradidere ah Ofimio Cos. fummo fofuli dolore inftaumam y no&v.cpi; 
infcriftum.O PVS VECORDIAE TEMPLVM CONCORDIAE FECIT. 
Awianus uero ait iuftu Senatus fuifte excitatam. Sed probabilius uidetur de alia Concordice <e de, cjua 
de hac, cjuamceneamfuifte aitPUn. hoc intelligi. Concordia adm pofuit etiam Liuia Germamci 
mater, ob uin cumea concordiam : cjuam Tiberiusdedicauit, ut memimt Suet. atfy Ouid. hisuerfibus. 
Te (juociue magnifica Concordia dedicat ade 

Liuia, quam charo frceftitit illa uiro. 
Sunt autem cjui uelint hanc fuifte eandem, cjuce in Grxgoftaft : (pod ex Plin.fdlfum efte conftat. Altj 
in areaVulcani collocdta efte dixere : quidam ubi templum Pacis. Q^uodcun^horummdgis frot 
baueris,non longe a Palatino monte, <tj arcu Vefyafianifuifte, comperies. Quod autem ait Plin, in 
Concordice Delubro cornu aureo Auguftce donofuifte gemma Sardonichem inclufam : Marfyamcjue 
religatum, tyCafiandram a Theodoro pifiam, de quo Delubro intelligat, dubwm eft. Senaculu aut 
tem fuifte fufra Grcegoftafim,ubi <edesConcordice y & Bdfilica Opmvj, Senaculumque uocatum,ubi 
Senatus, uel ubi Seniores confijierent, diflmcjuce yig cvt tx, autlor eft Vraro. 

De Cdft Yauftuli: Domo Catilina, «c Scauri : (juidfit Germalus, 
&qmdyclut. C«tp. XV IL 

CAfa autem Vauftuli fuit fupra Comitium , prope Grcegoftafm, & fcum Ruminalem : Caf 
tilince uero Domus iuxta Bafilicam Ofimvj : Scauri haud longe ab arcu Veftafiani : de cjua 
Afconiusfic loquitur. Demonftrafte uobis memini, hanc domum in ea pdrte Pdldtvj efte , cjuce cum ab 
Sacrd uia difcejseris, £7 in proximum uicum, <[ui eft abfiniftra farte frodieris, yofita eft. Hcec Scau? 
ri domus Atriumhabuit : cuius columnasmirae magnitudinis fuifte, fcribit Plin. admiratusfy legcm 
fumptuariam, <& Cenfores tantam impenfam difttmulanter tulifse,ftcfe<iuitur.hiam ne tacuerut mat 
ximas earum, atq ; adeo duodecjuadragenum pedum luculleimarmoris in Atrio Scauri collocari: nec 
clam illud, occultecjue fc.Sium eft : fatisdarifwi damni infefti egit redemftor cloacarum, cum in Pat 
latiumextraherentur. Locumautem ubi fauftuli Cafamfitdm fuifte diximus, Germalum Plut. affeb 
lauifte uidetur : et Sex. Pcm. ait. Germalum efte locum in urbejic nominatum. Ar M. Var . de Palat 
tvj etymologid locutusfubdit. Germalenfe fiintice^feos,afud <ede Romuli : <& Velienfes fexticefftos 
in Velia, apud <tdem deorum Penatium. GermalumaGermanis Romulo,& Remo, quodadficum Rus 
minalem,^hiibiinuentiyCjuoa<juahybernaTiberis eos detulerat, in alueolo exfofitos.Velice unde 
eftent plures accefi caufas : in cjueis, g, ibi paftores falatini ex cjuibus ante tonfuram inuentam uellet 
re lanamfint foliti: quibus uerbis Varro figniftcat, circa quartam Partem Palatini montis, uidelicet i 
louis Statoris temiploadVeff>afianifrofemodumarcum y Germali:inde uero ad Confiantini arcum y 
Veliae nomenfortitam efte. De cuius loci aedificvp mnc agamus. 

De templis, Vi£iori<e,lunonis Sofbita, Penatium,Orci, Mdgn<£ 

Wtris : acde Dowo PublicoU, &Ser. Tultj. 

Gtp. XVIII. 

VI#ori<f Tmplum fuit in monte Palatino, haudprocul ah M turri, (jua wnc Pallara iicitur: 
ubi frius P. Valerio Volefi filio Publicol* interalios honores Domus de fublico erat adifica* 
f4. Hancautem foro eminentem,ob fuftitionem regni afftBati, Publicola in ylanum tranftutit : frot 
peij- turrim modo diEiam eam collocauifte arbitramur: eify mox Subuelia eft cognominatd. Hanc Vte 
£lorice cedem L. Pofthumium Cos. dedicauifie, auEloreft Liuius.luxta eam, Vi&orice Virginis Aedit 
culamfecit Cato, hiennio p o/rj uouit Ad ipfdmfkerdt lnnonis Sofpit* Tewp/u. Se<[uebatur t deinceps 



SECVNDVS. 5 5 

Deorum Penatium cedes ; de fta idemauftorfic meminit. De frodigqs demde nunciath Senatus eft 
confultus.Aedes deorum Penatium in Velia de ccelo tatia erat : W Diony. iu ait.Tcmflum Romce 
oftenduur haud frocul a foro, in quofunt deorum Troianoru Jmagmes mjcriftwncm Ubemcs, D 1 1 
P E N A T E S. Sufra hanc fuit tocus Palladtj : uhi mnc uifuur cedes D. Andrece cogncmento in 
Pailara. palladium autem fuifkfnus in cede Veftce tefiatur Plin. his uerbis. Metellus orkm lumi? 
nibus exegit feneclutem amifiis incendio, cumPalladiumrafcretexcedeVeftce : mcmonbdi cauja, 
fed euentu mijero. Seruium autem Tullium, anteq Quriam cedifcaret, in hoc /oco, ubi Penatm «edm 
fuifie diclum eft, Domum habuife, fcribit Solmus. Aedes autem Ora in froximo erat , nec multu dit 
ftabat ab angulo Palatini montis incumbenti arcui Qonfnniinu Quo in loco Heliogabaius dem 
Heliogabalum confecrauit, e\<[ue Temflum fecit,ftudwsc<jue curauit, Matris Deum cyfhum, Veft* 
ignem, Palladium, Ancylia, Vf omnia Komanis ueneranda , religionma^ ludeorum, & Chnftiano? 
rum deuotione in illud transferre : id agens ne <juis deus, nifi Hcliogabalus } coleretur : ut Lamfridius 
teftatur. Sufra Orci fuerat Magnce Matris tedes : quam faaenda iocauerunt M. Liuius, <& Q. Ciaut 
dius Cenft. Dedicauit lunius Brutus , ludify ob dcdicatione fccli:de quibus Qic. Junt hcec uerba. N3 
<\uid ego de dlis ludis lo<[uar f quos in Palatio noftn maioresante temfium m iffo Magnce Matris co> 
jpeciu megaknfibusfen, celebraricpe uoluerunt : quijunt more^ inftituiis^maxime cafti, folennes, 
rehgiofu Hanc cedem ideo cedificarunt, <±uo eiujdem dece fvnulacrum Pifynunte adueciu ex Viciorue 
temfby ubi adtemfus ftatuerant , in eam tnnsferrent. 

De Temflo, Yidei, Apol/inis, eiusc^ Bibliotheca ; <tc de Balneis 
Palatinis. Caf. XIX. 

THmplumTidei inumbilico ferePalatinimontis erat fitum : <jucd Rhoma Atnes, neotis,Ht 
Agathocles memorice frodidit, uel ut Liuius ftr Djom^. tiuma condidit. Vetuftate autem frof 
lafjum inftaurauit Aug. Balnece, <juas Cic.fro Rofcio Palatinas denommauit, fuere m dorfo montis, 
ubt fjpondce murorum altifsima adhue extant. Ad easfars aquce Claudia erat deduiia , ut atjux du? 
ftus ueftigia indicant. Ad eam autemfartem Palatmi montis, quae uergit ad circum Hax. nonnulk 
Temph Afollinisueftigia cernuntur,ab Augufto ideo excitatv.<\uia cumfars illa eftetfulmine i£la t 
Aruftices fronunciarunt, eam ab Af ollme defyderan. In hoc fuere lychnuci : de quibus Plm.ftc me 
minit. Placuere & Lychmci fenfdes in delubns, aut arborum modo mala ferentium lucentes : <juahs 
eft intemflo Afollims Palatini.ty idem innuit,eiusDei Simulacruma Scofa fa&um, & Dianm * 
Thimoteo in eo temflo fuifie :fu enim inquit. Scofas fecit Af ollinem Palatim.m, & rurfus. Timo? 
thei manu Diana Romce cft Af ollinis Delubro, cui figno cafut rcfofuit Aulanius luander. De hut 
ius temfli Porticu meminit Suet. fed eam laudat Profertius, tyfores tcmfli ehurneas fuijse diaf.jw 
fer faftigium uero currum Solisexauro ftlendente : tyinArea <juatuorboues, hocePretidas teneas 
iMyrionefattas. Ineadmarea fuitlocus Roma Quadrata diftus, ubirefonebantur ea, qucefole? 
hant boni ominis gratia in urhe condenda adhiberi: quodfaxo munitus eftet inffeciem cjuadrata,auc. 
Sex t Pom. In eodem temflo Auguftus iam feniorfcefe Senatum habuit,t& decunas luduum recognoe 
uit : cui temflo addidit Bibliothecam, Latinam, Crcecam^ : in <[ua Senatus Statua Numeriano imf. 
fofuit, fubfcriftam. D. HVMERIANO ORATORI POTENTISSIMO. Porr^ 
cu eiufde temfli exornauit Statua M.Varronis adhuc uiuentis y tefle Pollione : Bibliotheca uero Apok 
linis Colofius , <{uem Plin. ita laudat. Videmus certe Af ollinem inbibliothect temfli Augufti thu? 
fcanicum. L. fedum dfollice, dubium *re mirabiliorem, an fulchritudine. 

De Domibus, Augufli, Tiber^ Ctceronis. M. T-kcci, Crafii, Q^Catuli, 

V Romuli : ac de Temflis, Viftorie, 13 Lihemtis, 

Caf. XX. 



36 LIBER. 

TEwpIo autemAfoUinis, de <{uo fuperiori capite fuit mentio, froxima eratDomus Auguftat 
na : m <{ua natum efte Auguftum, jicfcribit $uet. Natus e Auguftus in regione PaUt^ad Qa? 
pta Bubula : ubi nunc Sacrarium babet : aliquanto poftcjuam excepit, conftitutum.Habitduifie autem 
frimo iuxta forum fuper fcalas annularias indomo, <{uce CaluiOratoris fuerat, foftea in Paktio, nit 
hilominus ccdibus modicis Hortenjianis, ne<{; Uxitate, nea^ cultu confbicuis , idem eft auttor. Do* 
nm autem Tiberi) Iwp. non \onve hinc aberat, ut innuit Cor. Tac. ks uerbis. Otho ex ccde Apok 
liMsdifcedensferTiberianamdomumadM.illiariumaureumf>ergit. In hac fuifte Bibliothecdfcri* 
bitGdlius. Viclorue Templum, yrccteridde <{uo fufra diximus, dkerum inuertice Palatinimon? 
ns ab Arcadibus, <{ui cum TLuandro uenerar.t. erecium fuifte, narrat Diony. cui Dece anniuerfariafies 
rent facra. In reliqua autemmontis parte, <{uce Cafitoliumeregione habet, <m'u eius Utuseftomniii 
minimum,magnamque$arteoccupdbatPalatium,faucai[)riuatorum habuit cediftcid : fed ex Antb 
quijsimisCafam Komuli : <{ui cv.m pafloraleageretuitam cumfratre exlignis, bdrundinibus<{ue fcet 
pe tabernasftruxit : <{udrum unamfcribitDiony. dttate fua fuifte in angulo ex Palatio in Circu du? 
cente. Angulu intelhge , <{ui imminet Velabro. Domus aute Cic. <{ua,acceptis mutuo, ut ait Gelt 
iius , a P. SyWa fextertvjs uicies, a L Crafto emit,fuifse prope louis Satoris temfium flerifie omnes 
confentiunt , de <jua iyfe Cic ita meminit. In confyeftu totius urbis domus eft mea. £a incendio difi 
repta,ibi P. Clodius tibertat-is Templum cum forticuftruxit. De incendio illo idem Cic.fic concjue? 
ritur. Domus ardebat in Palatio, no fortuito, fed oblato incendio. Huic prope fuit M. Ylacci Domus, 
quaeuerfa Q^Catu\usPorticumextruxit.Hanc,<ffCatuU,yL.Crafii laudans PUn.ftc in<{uit. 
Craftus Oratorfuit in yrimis nominisRomani.domus eimagnijica, fedalicjuanto pra-ftantior in eo? 
dem Paldtio Q_. Cdtuli , <{ui Cimbros cum M<mo fudit. Quibus uerbis conftdteos hallucmri , <{ui 
hds in colle Viminali fuifte dixere. Alterd domus Cicerom fueratin Ceramio , utis ad Att> fcnbens 
affirmatj ad e*mc{ue exfugnandam Clodium P. SyUce domum $ro caftris fibifumpfifie ait. 

De uajys cedifci)s, rcbus<{ue nonnullis, <{uce in Palatino monte 
olimfuere. C*p. XXI. 

Aldifcia frceterea multd hdbuit PdUtinus mons : <{uorum nt ruinas auidem per uinetd, <{u£ ibi 
confuafunt,difcernerelicet.lneo Ydnum Y-ebrisfitum fuifte conftatexValMax. fic.nMt. 
T-ebremadminusnocendumtemplis colebant : <{uorum adhuc ummin Pdlatio: alterum in AraMaf 
rianorum : tertium infumma parte uici Longi: & ex Cic. lllud, inquit, pro/efto confiteamini longe 
aliter rem fe habcre^at^ hominum opinio jir : eos enim <{ui Dij a^elkntur, rerum naturasefte, noftt 
guras deorum. Qui tantus errorfuit, ut fcrniciofis etiam rebus non nomen deorum tribueretur , fed 
etiam facra conftituerenturfYebris enim Yanum in PaUtio uidemus:& Plin. ldeo<{ue etiam Yebri Ya? 
num in Palatio dicatum eft. Aram <{uo<{ue eiufdem Yebris, Aedm<{ue Ldrum, & Curidm Sdliorum, 
in <{ua,cu.mftdgraftet,inuetuseftlAtuus Komuli illcefus,in Pa\atiofuifie,idem Cic. teft&l.&De&Vy 
riflacce SaceUu, in <{uo uiri, <3 uxores, cotentione def>ofita,cocordes domu reuertebant,Val Mdx.Io^ 
uis ViSioris Temflum a Q_. Tabio be\lo Sabinorum uotum, Liuius: Prceterea Augurdtorvx, ubi auf 
gurid cdficbdntur, Locumfy dkerum, <{ui Sicdid dicebdtur, (2 huis Cendtio, hlius Cd\>ito\inus:PUt 
teas'<{; fuicherrimds faxisLacedemontjs,ac porphyreticis ftratas,himyridius.Domus etia Ccefaris in 
eodem PaUtio fuit. P\in.Confumpam,in<{uit,eam tabuUm conftat priore incendio domus Cdcfaris in 
PaUtio. lbidem<{ue, eodem au£torc,fuit Apol/o,£r Diana manu I/y/iee :ftc enim ait. In magna auEtot 
ritate babitumLyfice oyus, <{Uod in PaUtio fuperarcu D. Auguftus bonoriOciauij pdtris fui dicauit y 
in cedicuU cohmnis adornata, ideft Quddrigd, currus<{ue, ty ApoIIo , acDknd ex uno Ufide. \tem 
fuit in eodem monte Statua aurea Britanici a Tito imp. fofita, ut fcribit Suetonius. ibidem etia erat 
Uurus nata eo die, <{uo Auguftus : ex fut triumphdntes coronabantur t <& Arbor ex hafta Romuli> 



SECVNDVS. 



37 



au*captato augurioexAuentino in Falatinumabeo mifla terrae fxa dicitur,ac frondes emififle, 
creuifle<\ue in arborem. Habuit item Falatinus mons Vuum cogncmento Fadi : & alterum Yortur.ce 
R:fbicientis: Domumque cuiufdamViturbtj, de cjua Flin. meminit, t$ Vani,de <jua Liuius. Lneo et 
celebrabanturferi* Sep timonuum^ ^facrifcium^ <]uod Falatiar dicebatur, auiior Antifiius Labeo. 




LIEER TERTIVS. 

De Foro Romano: Temtlis, Q&faris, Cafiorum, WAugufii : ac 
de Rofiris* Gip. Frimum. 

E R A C TA defcripione adifciorum montis FalatiniiConfentaneu erit 
d uicinioribus ijs, quce defcriyta funt , mitium facere. Igitur d Foro Ro^ 
manoyfm Hagno,<juod et Lauumfonm Statm atf>eUauit,exordiamur. 
Hoc emmabeoloco,ubiarcim Septitoij ^cjinm uidemus^ cafifte^h 
nmque ad fortamFalatq habuife,innuit Liuius: nartans^ Curtnmab 
arce decurrifte,egifii<{ue Rcmanos effujos toto cjuantum foro <j. fyauu^ 
ufyadfommFalatvi: Quod ftatiumlongitudmis fef.us cenum p/ns 
_ minus $erfcit,Latitudmsuero<{uin<]uaginta,dlouisSiatoris tetHflo ad 
Anconim pj) forticum.AbeademaUtemFaiat^ forta,ferecdarcumVeff>afiani, Qcmiti) ncmen ob? 
tinuit. Quidam uero forum ufy ad eundem arcum frotenfum efie uoluere : quorum opnioHi uidetur 
ajkntiri Dtony. memorans,Fublicolam in colleforo eminenti domum habitauife : <jua in Velia fuijse, 
juora difium eft.Contra fentire uideturSuet. <\ui templum Facis foro froxtmum efte dicit : adeo ut 
dforoidtemplum excludat : quodtamenei froximius erat, ^am dcmus Fullicclce. Hoc autem 
tjutdftid efi difcriminis diluere perfaale eft.Namqueeparsfori Comitium afpellabatur, ncmenet 
fori obtinebat : FublicoU frafertmtemforibus : quod Flin.etiamfignifcat : <\ui libro. xiiq. aitfo 
cum arborem inforo, atfy Comitio coli : cum tamm unica efiet arbor, edque in Ccmitio. Veru nmt 
fore <po primum Annibal inltaliam defcendit t cum Comitiumtettumeftet) ut Liuius feptimo belli 
funici proc/idit, d foro ccz pit diftingui. Cur autem Suetomus non dixent templum Facis pofitum efie 
in comitio, ea uidetur ratio : <{uia inter utrun^ media intercurrebat uia Sacra . Sed mdeamus <{Uce in? 
foro erant , <& jprimo d dextra. Temylum D. Ih/jj in medio foro fofitum fuifie fignificat Cor. Tac. 
c'u ait, Galbam imo. ante iffumfnmo iCm iacuifie,fanguine<\;luoinfecif.e Curtu Lacu: <{uem uen 
fus,aditus templi oatebat.Afpianusautem tradit,cadauerC<efms inforumdelatu^eic^ in loco Aram^ 
mox templum illi ereftum epe : in quo Caftorum^tyViftorik Imaginem in tabuk $it?ta fojuit Au? 
guftus : atc^ in eiufdem Cafaris Delubro Venerem e mari exeuntm dedicauit. Caftonm aute Aeae, 
<ytan\ omnes in foro fuifte affirmant, in<{uatamenfartenonconueniunt.Diony.autem baudpro* 
cul d Veflafuife innuit, his uerbis. Huius autem inopnata , admirabdisque apfaritionis cum figna 
idhuc Romte multa, tum uero eft <cdis Follucis, & Ctftoris, <\uam fupaforum extruxit ciuitas, ubi 
uifafunt illorumftmulacra : etmox. Specie pugilum, e^nos^He madidos fudore adfcaturiginem,iuxta 
tdemVeftcemanantem, abluere.Affianusautemcommcmorat Afelium Fratorcmforte facra Caflcf 
ri, gr Po//t(ci in foro facietem, cum <[uida lapide fhiala excufifet,ad Veftct ctdem cucurrife: ex <\uo? 
rumuerbisapf>aret,cedem Caftorum frofeVeftee^forumcjue Romanum itafuam, utdfrcnte hoc, fflZ 
ueri dtergo habuerit.Uanc Caftons cedem A.FofthumiusDittator bello latino uouit, eius<{uefi? 
lius dvvmuir creatus dedicauit. Cic. Non ne, inquit, ab A. Fofthumio ctdem Caftori , <tf Folluci in 
foro dicatam uides f et iterMm pro Dowo fua, at<\ ; f>ro Sextio em gradus d Clodio reuulfos teftatur: 
13. S. C. coKc/ones^Ke in eademfefe habitas. Afcomus uero L. Metel/«w hanc inftaunfe tradir.y 



38 LIBER, * 

Vlut. Cecilu Metellm Ylor* Simultcro fulchritudine infigni exornauifte.lnerat & tabula moniml? 
inmauitatisecjimibusCampanis datdc. Ante eandem <edem fuit Statua ecjueftris togata Q,Marcn' 
Tremuli, fii bmmtesbis deuieerat, capa<jue Anagnia fopulum ftifendio Ubeuuerat. Et Ucet hcec 
ades gemimsfratnbus ejset dedicata y tamen Caftonstantum uocabatur : arbitramur<\ue fuifte inter 
fortuum Concordiit, <tj Cafaris temflum. llla uero, <pam Suet. refert Tiberium defare fuo,fra? 
tris^ue nomine de mambqs Cafton U Pollua dedicauifte, nifi ie eadem intelligat, ab iffo inftaura? 
ta , <j;<o in loco fuent, incertum habemus, \n froximo loco erat Augufti Templum, <juod a Tiberio 
imperfeclum rcUftumCaligulaabfoluitjontcfyfuferipfumtranfmifio YaUtium Cafitolio coniunt 
xit. Dchinc autemfefiebantur Koftra Notw, ad radices PaUtu fua, froxima louis Statoris temflo. 
Ser.gram. Romanum,w<{Uit,forumubimncRoftrafunt. Sedquia ubi de ue teribus roftris agetnus 
fluu de jjs erunt dtcenda, horum locum hic attigifte fatis erit. 

De Carccre Tulliano, Arcu Sepriwij, Milliario Kureo, l<po Domitiani, W 
de Ucu Curtty lanify SaceUo. Orp. 1 1. 

CArcerem TullUmm, cmus auEior Ancus rex, in cafitefori, fub Capitolio fttum fuifte,fic w 
nuit Cic C*m de foro currumflettere incifiunt, illos duci in carcerem lubent : <3 Uuius fic. 
Feat carcerem media urbe imminentem foro ad terrorem crefcentis audati*. Quod Vitruuij fr<xt 
ceptis confentaneum eft, <jwi ait, Aerarium,Carcerem,Curiam foro efte coniungendu. Vndeautem 
Carcer,W unde TuRianum diceretur, docent Varronis hxcuerba. Carcer a ccercendo, quod exire 
prohibentur : In hocpars, <p<x fub terra, Tullianum: ideo quodadditum a Tullio rege : quod Syra? 
cufis, ubi hac de caufa cuftodiuntur, uocanturLatomi<je,& de Latomia traflatum. De Tulhano Sallua 
fiiusfic in<juit.lft locus,in carcere , <juod Tullianum «tppe/krwr, ubi faulum defcenderis depreftus ad 
Uuam circiter. XX. fedes: eum muniunt undique farietes, atch infuper camera lapideis formcibus 
iun&a :fed inculta tenebris, <3 odore fedo, at<jue terribilis eiusfacies. httomias uero de cjuibus Var. 
meminit Cic.in Verrem fic defcnbit. hatomUs Syracufanas omnes audiftis, fleri<{ue noftis : opws cft 
ingens, magnificum, regum, ac tyrannorum : totum efi exfaxo in mirandam altitudinem deprefium, 
&multorum operis penitus excifum. Nifci/ tam claufum adexitus : nihil tam feftum undique : nihd 
tam tutum ad cuftodias, nec feri, nec cogitari foteft. Exwt autem etiam nunc camcra , non abfxmv/ 
lis ei, cjuam a Cic. dcfcriftam attulimus : ad cuius \xua per gradus in TullUnum erat defcenfus : exf 
tatfy in fronte titulus fequens. 

C. VIBIVS. C- FILIVS RVFINVS M. COCCEIVS. M. F. NERVA COS. EX.S.C^ 
Ex <\uo convjcimus hunc carcerem ooft Anci,(f ThIIjj regKW tempora inftauratum , «mpIwrHW^Hi? 
fuifie. E/r autem hodie D.Perro cognomento in carcere, dicatus, Arcus Sepr/mij in proximo etUm 
nunc extat,in quo incifefunt a\at<* ui&ori<t cum trofhceis, ijterreftris, naualls^ue belli fm\dacrd y 
tyinfuferion yarteafronte,(J atergo titulus <juimox fe<[uitur. 

Erji in urbe flures arcus rriKmpJWes funt, tamen arbitrati fumus ex unius tantum exemflo, <jpol int 
feruimus,facde omniumformaintelligi fofte. idem dicimus de columnis, obelifcis, metis, <ff potibus. 



SECVNDVS» 39 

IMP. CAES. LVCIO. SEPTIMIO M. FIL. SEVERO. PIO. PERTINACI. AVG. PATRI. PATRIAE. PARTHICO. ARABICQ. I 

PARTHICO. ADIABENICO. PONTIP. MAXIMO. TRIBVNIC. POTEST. XI. IMP. XI. COS. 1_II. PROCOS. ET 
IMP. CAES. M. AVRELIO. L. FIL. ANTONINO. AVG PIO. FELICL TRIBVNIC. POTEST. VI.COS. PROCQ3.P.P. 

CPTIMIS. FORTISSIMISQVE. PRINCIPIBVS 
OB REM..PVBLICAM. RESTITVTAM. IMPERIVMQVE POPVLI. ROMANI. PROPAGATVM 
INSIGNIBVS. VIRTVTIBVS. EORVM. DOMI. FORISQVE 
S. P. q_, R. 




40 IIBER. 

WMUrim Aureum ueluti columnd,ftue meta , undc ffinciftum irimis ai omnes fortas , omncauc 
iter cdfiebatur,fuitante arcum,dz quo modo diximuside eo Suet. in Othonis uitafic memtnit. Ergo 
deftinata die fnemonitis confcv\s, ut fe in foro, fub aedeSaturni ) adViilliarium aureum ofpcrtrent, 
mane Galbdfalutauit. Plin.fufrd, infori cdfitc locatufuifieoftendit. Cor. uerotac. Suetonwqu: 
ante Saturni <xde : omnesre&e : erantenim hdec loca inuicem frofe. Xdem P\xn. ait Mineruam C*f 
tulianam, ofus tufranoris, a Q^Catulo dcedicatam,fuifteinfra Caf itolium : £r, utfareft ctcdefc, 
iffumforumftettantem. Ecjuus aneus Domitiani fuit prope e% columna, <jua unica fidt in medio 
foro y auro fuferfufus : de auo Fafinius ita meminit. 
Quafufer impofito moles gemmata colofto 
$tat Utium comolexa forum. 

Cuius fub altero fede erat Rheni fiuminis Germm* fmuUcrum : lc qut frouincUTkmLUnus 
triumfhauent. Idem, 
Aenea captiui crinemtegit ungula Rheni, 

Proximo locoinhortis, column* faulo fuferiusmcmoriU adUccntibus, fuit tamQmq : cuius 
etiamidem Pdfmius mentionemfdcit, his uerfibus, 
Iffeioci cuftos, cuius facratauorago 
"Famosuscjue lacus nomen memorabile feruat. 

Per apem lacum fuifle Cloacam deriudtdm refertM.. VArro. De eolem Ucu hcfc funt Ttiony. uerba. 
E/? hic locus repletws, uocamcMe ab illo cdfu lacus Curtius , in medio maxime Komani fori. De co 
autem uarid eft hiftoria, Cornelius <& Luceius uolunt, locum ej?e fulgure iftum, & ex. S. C * Curt 
tio Cos. feftum, £f ab eo nomen inditum.Pifo autem in annalibus a Metio Curtio Sabino : qui in beb 
lo contra Romulum refulfo exercitu in huc locum faluftrem jeceferit , iU<esusaue ad fuos in Cacito* 
lium feruenerit.Porcdiusuero aCurtioRomano: cjui cumforteuorago in medio foro efset fatia, 
necjue exfleri foftet, exudtum refyonfis pro fatria fefe deuouit, in eamque ecjuo armatus inpdens 
fe immifit.Poralio aftentiturSex.Fom. cuiusfunt hcecuerba. CurtiUcum affeflatur i Curtio , iui 
eo loco in frofimdifeimumfe ob falutem Po. Ro. froiecit hUtum. ln eandemfententiam Plin. fic in? 
cuit. Yortuito fatu uenit inmedioforo , cjuafidentU impervj fundamcnta oftento fatali Curtius maxi? 
mis bonis, hoc eft uirtute, ac fietate, ac morte fr&dara exfleuem. Controuerfmm autem, f<ce in? 
ter Pi/one, £T Porcilium efte uidetur, tollit Uuius. Nam dicit 7 htcum hunc « Curtio Sabino frius de? 
nomimtum efle : pftea uero cjudm Curtius Ro.in hUtum fe p roiecit, a recentiori eius facinore no? 
menUcus infigniusefsefacl;um y ytanq frioris Ortij memorU extint~lA y ab eo lacum Curtiumap 
pellari cccp/j?e. lani Tcwp lu fitifie in medio foro exaduerfo Caf it olij tradit Procofius. Irat, inquit, 
Saceilum totumex atre conftitutum, quadrata cjuadamdimenftone, tantaeouc amflitudinis, cjuantt int 
tegra Unifratua foteratanea ^HM^nepe^Iis cafi : cafite duntaxat bifrons : fort<e utrincjue cencx, 
4u<e facis temfore claudebantur , inftante autem bello aferi ebantur : uocabaturaue lanus Gemims. 
Yuit autem frofe ecjuum DomitUni. 

DcMarfori Statua: SecretarioPo. Ro. Tewplo SAturni, Aewrio, 
ac de Ojficina Uonetcc. Crfp. III. 



ANre carcerem TullUnum Ucet,ueluti in fcofulo,mArmorem,ingens fmtuUcrum thnifiumU 
nis, ei«s, ut exiftimo, cuius cfine ungula ecjui DomitUni fremebat. Nihil enim imfedit quod 
marmoreumfit, e4Mustamenfuerit&neus,cum ciffumeimarmoreum fubefte far fit credere. Prot 
ximc fe<[uitut aedes, nunc DMartind dicata, ubi olim Secretarium Po.Ro. fuifte, indicat infcrifth 
feduens, m<£ ineadem xdeextau 

SALVIS 



TERTIVS. 41 

SALVIS DOMINIS NOSTRIS. HONORIO ET THEODOSlO VICTORIOSISSIMIS s= 
PRINCIPIBVS 

SECRETARIVM AMPLISSIMI SENATVS QJOD VIR INLVSTRIS FLAVIANVS= 
INSTITVERAT ET FATALIS IGNIS ABSVMPSLT 

FLAVIVS ANNIVS EVCHARIVS EPIFANIVS. VC. PRAEF. VRB. VICE SACRA52 
IVb.REPARAVIT ET AD PRISTINAM FACIEM REDVXIT 
&r*Krwi autem Tempium idfuit, cjuod nunc D. Hadriano eft dicatum : de <[uo Macrcbius hcec tradit. 
Jullum Hoftilium , <[ui bis de Albanis,deSabinis tertio triumphauit , inuenio, Yanum Saturno ex uoto 
conftcrauiffe, tySaturnalia tunc frimu Komce infmuta. Qvamuis Varro libro. VI. qui eftde facris 
adibus fcribat, ctdm Saturni ad forum faciendam hcafte. L. Tar<[uinh.m regem,T. ucro Largiu dif 
Statorem ftaturnahbus eam dedicafte. Nec me fugit GelUum Jcribere, Senatum decrefte ut cedes Satur? 
nifieretjViuschreL L. Turium tnbunum militumprcefuifte. Hattenus Macr. Suetonius uero d Numat 
tio Planco cofiruStu refert. Sed cu flura fuifje Saturni templa , ex iji, <[uce citauimus , fatis conftare 
uideatur : non tamen inuenire por«i, (juo in locofuerant conftrvtta : prceter dlud cmus in fuperiori 
hbro meminimus, <& de (juo in prcefentia eft fermo. Aerariu in foro fuiftfe fignftcat AJcomus. Jjv.m 
teftes, inquit, examinarentur ( agebatur enim caufa pro rcftris ) Pompeiusad Aeranujedens tv.muh 
tu Clodiance multitudinis perturbatur. Quod ideo in hoc templo po/tru effe Sex. Pom. £? Macrobius 
aiunt, cjuiaftib Saturno nullii furtufuerit comiftu,nec cjuiccjua eftet friuatu.Plut. uero,^odfubeode, 
nec auantta,nec improbitas, fed iuftitia, tyfidcs. Cyynanus aut, cjuod Saturnus in Italia fumus w 
ftituerit numos fignare, ideo Saturni cerariu uocari. Ineo promulgata feruabani. Cic. de legibus.Qui 
agent aufyiciaferuanto. Auguri fublico parcto, Vromulgata Jppoftta in cerario cognitaaguto. Ser? 
uabant et hbri Lkfhanvni, in cjutbus. XXXV. efjent cojcnptx tribus, Cmncs^ fublica^. ronu itbri. 
Suet. Tabulas ueteres srarv\: <b d.bitoi^, uel prcecipua calumniandi materta exuftit Ccefar. ibide re? 
fonebant etftgna mihtana. Liuius.Signa,inc[uit , eo die d QMftonbus ex arano frompa. Aftonius 
ai:,Veterl dihgentiafuifft, ut <["od cjuiscjue defubiugata proumcia per triumphum apportauifjct, tert 
fcriptu intabuhs inceranu reyonendis, ccferuaretur. Qkod <tf Cic. inVerrcm figmficat. prce,eren 
Cenfores in Saturm rewplo iufiurandii ftbire cogebaniur. I/t umpli huiusfaftigiofuifjeTritonascu 
buccims,r:fert: Macrobius.Ante uero Siluani SimuUcrum extitifje cfedit Plm. his uerbis. ficusarbor 
fuit tyante adem Satv.rni,urbisanno. CCLX jublata facro Vejiahbus fatto, cvm Silmni SimulacrW 
fubu^rteret. In proximo aut loco,no longe d Tewp/o Antonmi, uidmus effodi magna cereofy. numoy. 
copiam : cjua re multis uifum eft «0 leKe argumentum, ibifuifte Officina IAonetce 7 d Cafitoho md cu 
arario hunc in locum tranflatam. 

Df Bafilica Pauli Aewilij, Tewplo YauftincS, Arcftcj- Yabiano. Cap. IIIL 

PAulus, inf.itCic.ad Atticu, inmedioforo Bafdicdiam pene texuit ijsde anticjuis cokmnis.llla 
aut, <[ua\ocauit, fecit magmfcentiftima. Quid <[uaris l nihd gratius illo mommeto, nihil glo? 
rioftus.Plin. et hanc inter urbis magnifca , column\s<[ue e fhrygtbus mirabilememmerat. Plut. tra;- 
dir Paulum Aemiliu collegamCai Marcelli inconfulatu mille, & <\uingentis talentis acceptis, Cces 
fari amicu, ac deftnfore f<s£tvm ee, e dctue pecunia nobihftimam in foro extruxifte bafdica , <{ux Pauli 
iicerev.hcet t-ublicacoftitvifJet,uttefm Afpianus.VuitinterSaturni, tyYauftince tefla, ubi uidim 7 
tffndi colunas igetes marmoredsq ; tabuks,multdcj;alia ornameta diuerfimarmoris optime ccelata.Pa* 
fini 9 in defcriptioe equi Dcmitiani dfiniftra hac,d iextn lulvj Ccef replw fuifie cftedit,his carminib 9 . 
At latrrum paftus hinc iulia tmpla rKenrHr, 
I/Ii»r<r b?\\ig°ri fubhmis regia Pauli: 
Tcrgapater blando<{ueuidetConcordiauultu. 

Sed Bafdica illa, <[uam \ocauifte ait Cic. Aemilia iicta eft : ie <[Ua in frincifio Ubri qumi erit mmo. 

E 



LIBER. 




Yauftince autem Templi bona fars in froximo eft: & eius porttcus 
decem ingentes columnae cum cfiftytys, V hac infcriftione* 
DIVO ANTONiNO ET 
DIVAE FAVSTINAE EX. S. C. 

De hocSfartianusficmeminit. Antoninusinter dcos relatuse:hif 
bet templum:habet Salios.habet Sodales Antonianos, <[ui Vauftincc 
templii : quod ei fundauerat maritus, inejuo fofteaflius huius Het 
liogabalus Antoninus ftbi, uel loui Syrio, uel So/i, mcertum ideft, 
temflumfecit. Arcum autem Tabianum afud hoc temflum ftettfle 
afient Tremdlius : cuius reli<juias froximis annis uidimus effodu 
hunc d Yabio Cens. <[ui deuicit Allobroges, excitatu effe ait Afcof 
nius : in <juo fuerant fcuta , tyfigna eius mSiorice . Ad huncfxtum 
erat Tnbunal Libonis Pr<f tons, Futeal dittum : de quo Hontriw 
mentionemfic facit. Futealque hbonis Mandabo ftcas, adima caf 
tare feueru:ty Ouidius hoc carmine. Qui futeal , lanumque in> 
mem, celeres que Caledas. Yomeratores enim ftabant ad lanum: 
£? apud fornicem Yabianum ius dicebatur : de <\uo arcu Cic. pro 
Vlancioficin<juit. Iquidem fi <jucmdo, utft, iaftorin turba, non 
illum accufio, <jui eft infumma Jacra uia,cum ego ad Yabiammforf 
nicemimpellor. Ift afud nos numifma argenteumJn cuius alterd 
farte Ubonis imago eft ccdata, cum infcnvtione. LIBO BONE* 
VEN. Ina/rew uero tnbunal, fufra <juodefi. PVTEAL. infra 
«ero.SCRIBONI. 

TkVar^srebus,<juce inforo fiiiffe dicutur. Caf. V. 



STat* matris Simulacrum in foro colebatur, fcft<juam id coU 
lufirauit, ne lafides igne corrumferentur,<jui flurimusibi fitf 
bat nc&urno temfore, magna fars fofuli injuos <fuis<y uicos ref 
rw/erareiHS dece cultu, aucior Sex. Pow. In eodeforo Statua cepet 
ftris C<cfari eratfofita, eius cafiti fydus crinitu adie(Ttu:<juale 
in eius mmifmatis Jcefe uidimus . Alia Statua Augufto aSenatu 
ibide fofita fuifie comemoratCic. t Epi/r. ad iffum Auguftufcrb 
tta. Multis fraterea atys ornatu fuiffe foy. innuit Tlin.hifce uert 
his. L. FifofMtVL Almilio&C. Fovilio. ll.Cofi. dCeforifi 
bus T.Cornelio Scipione,M. Vofilio Skatuas circa foy. eo^, g mat 
giftratus gefferutyjublatasoes, trater eas,<juce Voculi,aut S^nat 9 
fcntetia ftatutce efjent. Ex his aut <\uafda hic recenfcere pojfemus, 
uefy, <\uia qua inComitio^at^inKo^risfuere, inforo pfiffefiefe 
dicutur, ffrvjs in locis magis opvortune exfonent. Irat infuper 
in foro cokmna uarvj generis. Vrima omniu C. M* nio ftatutam 
ce ide Vlin.fic comcmorat. Anti<[uiorColumna^.ficut. C.M<fmn, 
<\ui deuicerat prifcos Latinos: <juibusexfxdere tertias frceda Po. 
Ro. fr<thabat,eodcmcpe in cojulatu ex fuggcftu Rosrrrf deui&is 
Antiatibusfxerat, anno urbis. CCCC XVI. Irc C. D«e//io, <pti 
frimus nauale triumfhu egit dc Pceuis, <pat cctiam nunc inforo. 



TERTIVS. 45 

Columnam alim folidam lafidis numidici, prope, XX. pedum altitudine Po. Ro. Cctfari erexiti 
cum titulo. PATRI PATRIAE. de <[ua Cic. in<[uit . Tala ariimaduerfio fiiit DolobeiLe, cum in au? 
dices, fceleratosc^ ferms, tum in impuros ,13 nefarioslibcros : talisque euerfio illius execratee co? 
lumnce. Et iterum ad Atticum fe eafufiulife dicit. 

S:at adbuc inforo uriica columna, cui, ut uidetur, nihil erat adiuEium, ideo honoris , uirtutls<[ue cau? 
fa alicui horum pofitamfuifie exiftimamus : prcefcrtim cjuod in uno latere plinti cerriutur adhucquaes 
dam literce, fed uetufiate ita confumptae, ut nullum percipws fenfum : tyforte ea efi columna, <[uam 
Pfyt; fua cetate in foroftetife aitJZuius exep lu fupenus aduci. In foro,inc[uit, Diony. erat petra an? 
gulans fuper <[ua fofitafueratfyolia Tngeminorum Albanora, fila Horatia did:a,fedama collaffa 
funt uetuftate.Noftra aut cetate ne ipfius cjuidem pilceextat uefiigium. Decorauit forumet TLquus 
Ccefaris, & HLc[uusConftantini,<& AtriumM.ineruce.Erantcj; ineodem foro Tabernce nov.ae, de <[ui? 
bus Liuiusfic lofdtur. iodem temfore feptem Tabemce , <[uce foftea <[uin<[ue, <& Argentance , <[uce 
nunc Nouce appelkntur, arjere:<& Varro. Sub nouis ditia yars in foro cedipciorum , (juoduocabulum 
eius peruetuftum, ut nouce uice, <{uce iam dudum uetus. Vbi autem Var. fub nouis dicit , Tabemis fub? 
intelligendum $uto,ne<peuideo <[uidaliud intelligi poftit. Doliola locus et erat inforo, apud Cloaca, 
fic uocatus , <juod inuadentibus Gallis Senonibus urbem, facra ibi doliolis repofita fuerunt, utfcnbit 
Sex.Fom. Vetuftior autem memoria e, eo in loco myfiica <{ucedam Numce condita efte. Suntfii futant 
diciorum Gallorum cineres conditos efie. Veneris item Cloacince cedesfuit ad Sacram uia, auc. Oui? 
dius in fafiis. CuiusfimuUcrum in Cloaca retpertum : & cfuia cuius efiet ejfigies tgnorabatur , ex \ot 
coilli nomenimpofuumeft: de <[uo fimuiacro PLn.ita meminit. Quippe ua traditur Myrtea uert 
bena Romanos, Sabinosque cm propter raptas uirgines dimicare uoluifjent, depofitis armis purga? 
toseo in loco, <jui nuncjigna Veneris Cluacince habet . Cluere.n.anti<jui purgare dicebant. TLxort 
narunt autem forum & tabulae ficice. L Hoftilius Mancinus , incjuit idem Pim. qui frimus Cartha? 
ginem irruperat,fitum eius,ex^ugnationes<[ue deyiEtas cum in foro fropofuifiet, & ip/c afiiftes po* 
puloft;clantifmguU enarrabat. In eodemforo magiftratus im^erium deponere confueuifie , autior 
efi Herodianus: tyftcclacuU edi, iusque multis in locis dici, idem Plin. oftendit , cum ait, Cafarem 
in munere gUdiatonoforum texuifte : ($ ficum Martiu in cafite Vrcetoris urbani. L, T«tero«is iuf 
ra inforo pro tribunali reddentifedifte, ita flacide, ut manu eum apprehendeiret, 

De ComJrio,Te>»plo Quirini, Columna Uoenia,Bafilica Portia, Curia Ho? 
ftilia , ty Veteri , ac de Koftris ueteribus. Op. V I. 

COmitiales dies appellabant, cum in Comitio conuenicbant , <\ui locus a coeundo ideft fimul ue? 
riiendo eftdictus,auc. Sex. Pom. Plut. uero <[uod illuc T. Tatius,W Romulus coiennt, & inter 
eosfaderis conditionesfanciu,fimatd<[ue fuerint, Comitiu diEium futat. Afconius ait efk locum, 
<{uo coire P.<\uitibus, <&Po. Ro. Uceret. In eofuit Hermodon Ifhefii Statua, lcgum, quas Decemuiri 
fcribebant, interpetis, fublicc data. JLtaliaHorati)Coclitis,pofua,<fuodfolusafonte Sublicio ho? 
fiesarcuifiet. Hancuffie adfuatemporaduraffe afferit FUn.secfut inuenire Pithagorce, tyAlcibia? 
di Statuas in comibus eiufdem fofitasfuifje.Sedad cedificia^uce in ipfo ent, ueniamus.A'f>orticu Yaut 
fiince, tjua in foro ee diximus, jpxiwe fetpii ( utfignifcat Sex. Rufus ) Rewi Tevlu, riuc D. Co fmce, 
Damianocjue facru.Alij hoc Quirino:<[uidautric[ue attribuut.Dedicatuautfuit aCaruilioCos.uiclis 
Samnitib 9 ,exilloru<}ue ftolvjs exornatu:auc.tiuius.Prima fars in iffo ingrefiuecircularis, pofirema 
uero cjuadrata,fed obloga,ex faxis<]i <{uadratis:ualuce <xneae.Deincepfe<[uebai olim Dow 9 Mcf«ij,Gtf 
riacjue Hofiilia, & VefHS.Se<4, cjua domus H<xriv\fuerat,Cato ex cere publico Bafdica deinde extruxit, 
uicina foro,qua Portia, dppelLwir. Huius bafdicae Trik pl . cjuoriu in illa ius dicere confueuerant, cot 
hmna, qucefeUa eo%. impedire uidebatur, tollere decreuiffe, fcribit Plut. ex <[uibus uerbis coftat Bafi? 
licasfuifieloca } ubi iusdicen\,negociatorhc^frec^eteruerfareni:<{uod^fVitruuius his uerbistefiai. 



44 LIBER. 

Bafdicarum, loca adiunSk foris <judm caUdijiimis fambus oporfet conftitui, ut per byememfme mct 
kjtia tempeftatum fe conferrein easnegoaatores fofimt. luxtaeratCo\umna,M.oenia apfelLta: 
N a cu Moenius, eam domu uenderet Caconi,& Ylacco Cenji. ut ibi Bajdtca,<jua diximus, adijicaret 
tur,excef>eratiusfibi,umusco\umn<£uc fupereateftu f>rov)ceret,<&f>rouolatibustabu\atis inde ipji, 
<& pofteri eiusfteciare munus gladiatoru pofient:<[uod etiam tum in foro dabatur : ex dlo igitur Co* 
lumna Mcenw uocitata eft : de <jua meminere Afconius. Sex. Pow. &Cic. pro Sextio. Inter hac igis 
tur Bjfdicam,<& Curiam Veterem,foftta erat CuriaHofh\ia,ftcutindicat ritulus, ibi in ruimsrefert 
tus,buiufmoii.m CVRIA HOSTILIA. Eam fub uetenbus Hoftilium regem cedftcauifle 
ajierit Varro : namVeteres ftruxit Komuius. Sex. Pom. Yuerunt, incjuit , £r Noua Curide froxime 
compitumT-abricv) cedftcatce : <[uod yarum &m$laerantueteres d Komulo factce : ubi is fofulum , & 
fura in partes. XXX. diftnbuerat, ut in i)S eajacra curarent. Flin. litens tradidit. M. Val. Hax. 
Wfialam fnmum omnium Tabidam fictur* frcety, <juo Cartbaginienfes , <& Hierone in Sicilia de* 
uicerat, anno ab urbe condita. CCCCXC. prop o)«;^e d latere curice Hojnlice : W ante banc collos 
catam efteftatuam Aciv), cuius bafis conftagrauent curia ipfa incenfa. P. Clodv) funere. Cic <tf Lit 
uius boc amflius addunt. Bius coiem , <& nouacukm ibidem defjfiam efie , fuper<jue impofttu Vuteal. 
hfconius autem refrt,corpus Clodi}, utuulnera uideri fojient, delacumin forum, y pro Koftris po^ 
fitum, popuiuw^we deinae in Curiam tulifte, at<fc cremamfie, eofie igne Curiam, portidmque Baftiit 
cam,ei conmnctam, conftagrafte. Ante eandem Curiam Koftra inftituta efie commemorat Varro. 
Ivfiimcjue de Kojiris Vetenbus intelkxijie figniftcant Afconv) hcec uerba. Lrant enim Koftra non eo 
loco, fio nunc ,fedad Comuium, prope mncta Cunce.Ltenimfuijie Koftra VeteramnuitSuct. 
cum ait Auguftum bifariam iaudacum, pro <zdz D. luh) d Tiberio, <& pro Koftris uetenbus d ~Drufo 
Tiberv)plio.Namniji:uncfuifientetiamnoua, non addidifet , ueteribus. Aii<jui tamen Subunerit 
bus unica ditiionekgences ,\ocum qtiedam Subuetenbus mncupatum fuifie uolunt: quodhfce Vlit 
nvj uerbis protcre i.onantur. Hinc dle iocus M. Cr^i agentts jub uetenbus. Sed mihi mamffiu uit 
deturVarronem, ubi dixit Hoftdiun adipcauifie Curum fubuetenbus, intellexijie curvjs, uidelicet 
quas Komulu* frius pofuerat : <&ad eundem modum Suet. K3 Plin. intelhxifie exijtimo : &<]uia ar? 
caforummultaeranttribu.nclu,ideoait, Crafum egifie fub ueteribus. Quod ft cuiuftiam loci nofi 
men frofrium fuifttt , Subueta ibus unica , non duplia dictione, ut eft in omnkus codicibus, leg:ret 
tur : yr<xt end<jue f>r<e$ofitionm adduiipet : uicimus emm agere in curia , non curia : in foro, non 
foro. H#c obicer dictajmt : ad rem nunc rede^mus. Koftrorum igitur denommatio hcec d Liuio traz 
ditur. Naues Antiatium pariim in Naualu Kom£ fubductct, par.im incenfe, roftrls<jue earli fugget 
ftum in foro extructum adornan fUctiit: Koftrdcjue id templum appellatu.ln Kojiris, fedentes magi? 
ftratus ius dicebatud Uuius multis in locis oftedu. Yerebatur <jne ibide leges, aucior Cic. $ Kabino: 
Whabebantur conciones, idem in Yifonem. Hoc indicatet Suet. ftc.n.incjuit. Cafar Quaftor lulia 
amita,uxortmc^Cornelia d:fundtas^roKoftrislaudauit.\uxta roftratrenfuifte Sibyllae Statuas,una 
cua Sex. Facuuius Taurus ccddis plebis rcftuuit, duas quas M. Mefiala : iteCamilli una : <& interan? 
ti<[uifiimas Tullii C<e\v\.L. Ro/cij.Sp. N<wrij. C. Yu\anv)d Yidenatibus in legatione interfectoru fmf 
gu\as,Flin.aucl;oreft. LefidiitemStatuaminbocethcodCicerone ftatuta, O* abeodem euerfam, 
ide t.'ftaturad Brutum. Inter bas erat &Cn. Octauv) Statua,fed in oculatijiimo loco , d Senatu foni 
ivfia : auomam regem Antiochu daturu fe refyonfum dicente iujiijiet reftondere, priusqua egrederes 
tur circu\o uirga,fiam fcrte tenebat, dfe defcripto,yin ea hgationefuiffet interfectus.De bacfta* 
tua meminit Cic in pf)/!ip. Hic infuperfuit Herculis tunicati Statua babitu e\<eo, torud<\ue facie : in 
cuius bafi tres erant tituii. L. LucuWi impcratoris de manubiis : a\ter,Vuyii\um LucuWi fdium ex. S. C. 
dedicaffe : tertius, T.Septmium cedilem curukm ex priuato in ptUicum reftituiffe. Tot certamimm, 
in<^icVlin.tantd<\ue di^nationis idftmuUcrum fuit. Appw«MS erww refert,Sy\U Statuam, e<\uet 
ftrem, ex auro conftatcm, ante roftra \Qcatafuiffe,fubfcri$tdm<$ie. CORNELIO StLLAE IMPE** 



TERTIVS» 4 t 

RATORt FORTVNATO. Cafkd etkm cafotum ufitttm fmmi in Ro/fri* , *k i. Ttorut ttt 
in eandem fententkm Aff ianus^orommedio &nte roftra cafut MafH iunioris SylUm affendiffe* 
Quo in loco corfus Hauftuli imfofitum fwi/?e, fctony. fic refert.ln tr&cwo fori Ro#wHi loco pro m 
ftris> fufer leonem Ufideum^ imfofttumfuit corfus fauftult : aui ibi cedder&t^ dum cemmen Roto«* 
li,& Rewi dirimere conaretut. Pofttojlt* Komuli Sefuhumfuifte,Varro etUm affitm&t. taaUtem 
eregione GrAgoftafisfuifie^uan^u&m ex Jj$, qu* diximusjatis ctnftat, Plin. tmen dfettiftime int 
dicat, ubi de hotologto fic loduitur. Xtooiecim tabulis ottus tantu , 13 occafuS nomimm I fbftalifi 
<juot annos adiectus eft 13 meridiet , Accenfo confulum id ftonuncidnte s cum Curio inter Ro/tV*, 
13 Gr* goftafm froftexiftet talem folem. Vbi imelligtndum folem i meridie iu Comkium ferlu* 
ftrdffe, ut msdum umbra Gr*goftafis t aut Roftrorum y id obumbtdret. 

De Vkmo Cdtfdrit) Torticu UuU, Pacis Templo, dc le Tuu Rumin&lL 
C&f. vn. 

CAeprDi&rfor h&bitautt frimoinSubummodicis adilus : foft fontificatumiutemm&x.m 
uia Sacrd, domo fublicd. H&nc ilulia nefte nimis ftofufe exttu£tamjAuguftus y quiyUt ait Sue? 
tonius y amfUy 13 oferofa frdtoria grauabdtur, diruit ad fotum : iblcjue Porticu UuU % <f Uuid Drw 
fdU eius uxore cognomin&t&m^ excitauit. Vtriuft^ue Ouidiusfxc meminiu 
Di/ce tamen ueniens <tttt, ubi Uuia nunc eji 

Porticus, immcnfe tefta fuere domus. 
De forticu meminit 13 Plin. Vna , inq«if, wirii Rom<t in Uuidt forticibus fubdkhs inambuUtionet 
umbrofis oferculis oc&cat, eadem duodenis mufti amfhoris fcecunda, Hcec loca frimum cUria RoMfc* 
\i, 13 Ho/rili*, deinde domus Mcenfy&b&fdica Portk^Cafarls^; domus,at& fotticus Liuia, detoumfy 
tmolu Pacis occufauit. Id d CUudio inchoatu, Vefbafianus fetfecit.lofeffius. po/?,i»^ir, triumfh% 
13 Komani imfervjfirmiftimumft&tum, P&cistemfhm Vefyaftanus cedifcauh. ln eo,ut air D. Hiero* 
ny. idemVeftafunusuafa, 13ornamentdtemf\iHierofoUmitani, triumfhoTtti adue&a , refofuit t 
uniuers «£ cofecrauit donarid, Venerem<sue dicauit: In eodemfy fitit Heros abfolutiftimi of eris , «' Tfc ij» 
mante : Hialyfms^ue , * Vrotogene : atque SylU , a Nicomacho, fiEtun exfrefti . Hiafysij memifi 
nit Cicero ad Ktticum .Gellius autem ofinatur TLfiftolas Afwv\ Cafitonisuiridottiftimiintodem 
temflofuifte. Hoc autem temflum Commodi imf. temfore incendio exhauftumefte, fic fctibit Heros 
diams. N4W cum ne% imbres, neque nubes, tantumcjue exiguus terremotus antecefiifiet, feU noiiuu 
ni cafu fulminis, feu igni aliquo in iffo terrarum motu ueluti exrriro, roram deifnftouifo Pacis temt 
flum confumftum incendio eft. Quod unum fcilicet ofus cun&torum tota urbe maximum fuit , at^ 
fulcherrimum: 13 rurfus idem Herodianus Tewplo^ omnium ofulentiftimum , e^re^if^c munitum 
multoque ornatum <j«ro, 13 argento : cjuiffe uniuerfi ferme dluc diuittas, quafi in thefaurum, conget 
rebant. Ttcum autem Ruminalem ex Cor. Tac. uerbis fuifte in Cowirio, fuferius dixinu<s<foe hac ar^ 
bore P/in. fic fo^Hir«r. CoIir«r Fic«$ arbor in foro iffo , ac Ccmitio Row<* nata^facris fulvuribus 
ibi conditis : maghcjue ob memoriam eius, qua nutrix Romuli, (3 Remi conditoris atfelUta'.dUon\% 
fub ea nutrita eft lufa, infantibus froebens rumen ( ita uocabant mammam ) miracuto ex are iuxt<t 
dicato, tAnepam in Comitium ftonte tranfifet, ddaSto nauigio illico arefdt, rurfusepe arafacerdc? 
tumferitur. 

£ ii| 




L :-' 



Templi huiusetfi pars ftneda adhuc extatjamen <\uia plena operis 
orthographiaex ea percipno potuit, ichnographiam aypofuit 
mus,fecuti exemplar ^uorundammechanicorum, pi eam infafi 
cemediderant, exiflimantes fatis accurate id eosfecifie. Poftea 
uero deprehendimus eius latitudmem, no .CLXX. ut a\> eis tr&t 
ditum eft , fed. CC. fedum efie : longhudim,. CCC ld ne kt 
ftoremfallatadmonere uokimus. 



- .. 



H^ 



a 



Mt|g 



3 







TERTIVS. 47 

De Arcu Veftaftani : Temflis , Vulcani, folisfaac lunf.atfy 
deViaSacra. C*p. VIII. 

SVfra Comitiumftat Arcus Veftafiani mutilatus,in cuius fronte legitur titulus fecjpetis, 
SENATVS 
POPVLVSQJE. ROMANVS 
DIVO. TITO. DIVI. VESPASIANI. F. 
VESPASIANO. AVGVSTO 

Ixtrutlusautemfuit deui&is Hierofo\ymis,in ayointrinfecus abunolatere fculftce funt uittori* 
cum arcafoedensfrcecedentibus. Xlifafabus confulanbus : ab altero triumfhiffolia,aureum cant 
delabrum, tabulce legis Hoyjauce, uaja temfli, mcnfaque aurea : de auibus flura iojcfkus. Huius uifi 
£toricefidefaatmarmor,Quodin arconoftnstemforibusfuit effofiu,in auo hc titulus erat Jcuiftus. 

S. P. CL, R. 

IMP. TITO CAES. DIVIVESPASIANI FILIO VESPASIANO AVG. 
PONT. MAX. TR. POT. X. IMP. XVII. XIII. P. P. 
PRINCIPI SVO QVI PRAECEPTIS PATRIAE CONSILIISQ_. ET 
AVSPiCIIS GENTEM IVDEORVM DOMVIT ET VRBEM 
HIIROSOLYMAM OMNIBVS ANTE SE DVCIBVS REGIBVS 
GENTIBVS AVT FRVSTRA PETITAM AVT CMNINO INTENTATAM DELEVIT. 
VrofeditXum arcum,fub iffis collibus, ut ait Varro , fuit Vulc&ni Timflum : de auo Sex. Fcm. fic 
mcmmit. Statua Ludienis, aui auondam fulmine iSius m Circo, fefultus eft in lnnuulo,cuius ofa fot 
ftca exprodigijs , oraculorv.maue reftonfis Senatus decreto intra urbem relata in Volcanati, auod 
eftjufra Ccmitium, obrutafunt. Idcm afierit Diony. his uerbis. Trcttantes in Volcanali temflo ne? 
gotia,cjuodJuferftat foro:idem<Jueaddit,Tatiumregtmid dcdicauife.lneo Lotos fuitabRomuio 
coftituta, cuius radices inforum ufaue Cafans fenetrafie af.ent ?lin. Haud longe a Paas temflo, 
eo in /oco, auo nuncfunt horti "D.Marice Nouce, extant duo fornices : auorum alter cjuoniam ortum 
hyemakm, alter occafum aftiuumftettat, Solis ac Lunce fuifte, of inamur: Quce temfla d T. Tatio, 
utait Varro, dedicata Junt.Sacrce autem uice cafut d Carinis, Sirenicea^Jaceilo oriri, per eamaue Ja^ 
cra av.otauot menjibus ferri in arccm, & fcr eandcm hugures ex arce frofccios inaugurare conjue? 
uij:e, fartcmaue huiujceuice folanota, auceerat dforo eunti frimo cliuo,lueris frodidu idi Varro. 
Sex. Pow. diat. Q±od ne eatenus auidem, utuulgus of inatur, Sacra affellanda cft, d R.egia ad do? 
tnumRegis Jacnpcoli : jcd dRegis dcmo ad Sacellum Sirenice:0rurJusdRcgia ufcjue adarcem. 
Qul us uerbis conv\cio,uiam hanc cafut habuifte d Carinis, afud amfhitheatrb, frotenjamaue fuijie 
fer hortos D. Marice nouce,Reg;am,fiue tcmflum Paas d dcxtra relmauentcm , dfinijtra Sohs , & 
tunce temfla : deinde ad Cafitolium tendentem,Ccmitium forumaue Rcmanum. Ita ut uia kcec Co^ 
mitv\, tyfori fars eftet,folo ricmine ab eis diftmdia : obidc^ auce in ea erant , etia in Comitio, <tf m 
foro fuifie legimus. Trofteredcy d Plin. di&um eft^CcefanmDiftatorem totum forum Romanum, 
uidmfte Sacram ab dcmofua uftjue ad cliuum Cafitolmum in munere gladiatorio intexuife . Huius 
uice aty aliam fonunt etymolcgicm : Sacrdmcjue diftam efie, quod in ea fccdus fu iftum inter Romu? 
htm, & Tatium regem. Hic in fumma Sacra uia habitauit Ancus rex, frofe adem Larum. 

De Foro Augufti, Neru* , Ccefaris : ac de Temflis, Kartis Vltoris 
lani, ac Veneris Genetricis. Gfp. IX. 

Hlscommtmoratisordouiieturfoftu\are,utad Cafitolium ,unde digrefi fumus reuertamury 
5«o nonnulla, <px adfimftram uice Sacrce omipa junt, exfonamus. Qupru frmo loco eft Foru 



4 S LIBER. 

Augifti, cjuod eratin hortispoft Wrfomm nunc fofuis. Uangufliusab eo faRum«iunt,ftU non 
aujusfuerit extorcjuerc pofiejforibus froximas domos. Extruendi caufa fuit hominum , £7 iudiciorum 
multitudo, cjuce uidebaturnon fuffiaentibus duobus, etiamtertio indigere. Itaque fftinantius, nec* 
dum perfecta Mtfrtts cede^uam in eo inchoauerat, pi.blicata eft:cautmcjue utfeparatim in eo puhlica 
tudicia, ($ fortitioncs ludicum fierent . Sanxit ergo ut hic de bellis, triumphlscjue confuleretur Senafi 
tus : cju:cjue uiCtores redi)fent,huc infignia triumphorum inferrent. In celeberrima huius parte, Aug. 
foJuuduasTabulas,<{ucebellipid:amfaciemhabebant,^triumfhum : duascjue alias ab Apcll: pif 
ftas : in cjuarum altera erat Qaftor, <j ?ollux 7 cum Vi&oria,VAlexadro Magno : altera belli imat 
ginem refinCtis a tergo mambus continebat, iffo Alexandro in curru triumpnante. In codmcjue fot 
roCoruinieuamStatuamcollocauit, utfcribitGcllius. Legimus infuverjbiiem fuifte eburneu fmu* 
Ucrum Afollinis : de <{uo uidetur Horatius intcllexifie , hocemiftichio. Sic me feruauit Afollo : ty 
luuenalis, cum ait, luris<{ue peritus Apollo. Hoc forum Wadriamm infiaurauiff: auc. efi Spartianus: 
cuius forticus duxfuere : in <{uibus omniumftatuas triumphali effigie Auguftus dedicauit. idem frce* 
Xerea cum Templum Hartis Vltoris bello ph&ippenfi^uod pro ultione faternafufceperat,uoutfJet,uos 
ti reus illud in ea parte eiufiemfori extruxit, <\ua D. Martinx mnc adi proxima efi. Horum memv 
nit Suet. in hunc modum. Vublica opera flurim cxtruxit, e cjuibus frcecipua forum, cm cede Mar? 
tis Vltoris.et Ouid. his carminibus. 
Viftorad ipfe fuos ccclo dcjcendit honores. 
Templacpe in augufio confticienda foro. 
Supra-form Augufii, adrai 4 iccs Qmrinahs, Palafy N?rw* reVi<{uice extat:& eius portkus nonuU 
U mirce magnkudims columnce. In proximo uero, pofi cedem nunc D. Hadriani fuerat eiv.fdem Ncrt 
uce Yorm : <{uod inchoatum effe a Domitiano refert Suet. Nouam, in<{uit , cedem in Captoiio excita? 
ui: hui Cujtodi : tyforum, quod nunc Neru<x uocatur. Yuiff: autem columnis, uariisciue fiatuisadort 
natum, tcftaturSyar.ianus, his uerbis. Statuas tocofas, uel pedeftres nudas, uel ecjuejtres Diuis impe* 
ratoribus inforo Ncruce, cjuod nunc Tranfuorium dicitur, locabat t omnibus cum titulis, & columnis 
tereis, ftce geftorum ordinem continerent. Tranfuorium autemtraxitnomen , qubd ab eo in Romas 
numforum, Augufti,(jCcefariseftet tranfttus.Ixtatadhuc fars porticus ipfws fori incendio cor? 
rufta cum cjuibusdam columms exceljh, & in earumef>iftylv\s titulus truncms huiufmodu 
IMP. NERVA_CAESAR AVG. PONT. MAX. TRIB. 
POT.Ii7IMP.lI. PROCOS. 

Cui titulo fiidamaiunt fuifte etiam hdtc uerU. NERVAE FECIT. I» hocforoTemflum Unifmftc 
tejiaturSer. Sic.n.ait. Captis Yalifcis ciuitate Thufcict ibi inuentumeft fmuUcrum lani cum fronti* 
bus (juatuor ( fuerat enim bifrons a$ud thettrm Marcelli ) unde , quod Numa inftituerat, tranfUtu e 
adforum Tranfitorium, ty cjuatuor portarum unum temflum inftitutum.Ad forum TranfitoriU trant 
flatmaitSerJ.eoubideindeforumTranfuoriumfuit. Tlin.narrat f Auguftudedicauiffe lanum in fuo 
temfiaex Aegypto adue£kum,Scofd?<[ue, an?raxi:elismam,duhiumeffe:feddecjuo temflo lantinfi 
telhgat, non jatis conftat. Ad lanum fiabant foeneratores : de quo uidetur Horatius intellexifie , cm 
infiit. Hcec lanus fummus ab imo perdocct : it in Sermonibus. ?oft<\uam res mea lamm adm:dium 
frada eft . Secjttitur faruo interuallo Yorum Ceefaris , in ea farte, <\ua pq/t D. Cofm<x, <tf Damiat 
m eedm horti cernuntur : de eo Af fianus fic in<[uit . Voft ui&oriam contra PowpeiHW Ctfar 
Atnum tewp/o Veneris circunduxit: (juod Komanum forumefte uoluit, non rcrum cpjdem uef 
nalium , fed eorum <{u<e ad iura conuemrent. Tlinius. Pyramides regum miramur ofera , cvm fof 
lum tantum forvm extruendo fextertvjs mille ducentis Cafar Diciatoremerit. Quod forum,haud 
froad rf Comitio fuifte , fignifcafe uidetur , ubi dixit: loton i Volcanali in forum ufaue Cce? 
farisradicesegiffe. in hocforofuit Veneris Genitricis Temflum ,bello pharfalico uotum : de quo 
A^iamsfxc mmmit. Erexir, ©• Vencri Gcnitw tmjfampkfrm ad Thtrfalon uouerat pctlium 



TERTIVS. 49 

initurus.lt tjuk tut prope uiam Sacram t uidetur id de auo Dion referr, Ap ollodoru re/crip/i/je H*> 
driano (fone ipfum inflauranti )fubhme, t& concauum peri oporrere, utex loco /npenori in Sacram 
ufy uiam inflgnior proftecius eftet, £? magis confticuum concauum ad excipiendas ludorum macbi? 
nas, aux in eo loco latenter comyingi, 13 item ex occulto in tbeatrum duci pofient. In eo uero,Aia? 
cis, <& Medea tabulas d Timomarcbo bizantino pftas , ociuagmu talentis uenundatas fuifle, re? 
fert Plin. Uemcjue pro tmfliforibus eaui flmulacrum, his uerbis. Nec Ccefaris Dittatoris quentjuM 
aljum recepi/se dorfo e<juus traditur. Idemque hominisfimiles pedes priores habuifle : haceffigie loca? 
tus ante Veneris Genuricis cedem. In eodem foro VenerisfmuUcrum ab Archejdao fatlum ; iffiusfy 
Venensflatuam loricatamfuifle, uiemauftor teftatur. 

De Tewplo Telluris : V de Domo Sp. Caflviy <3 M . Antonv\ : acde So*? 

rorio Tigillo, Vico Scelerato ; ato^ de Buftis Callias. 

Gtf. X. 

Ttm^lum Telluris, <juod T. Semfronius uouit, utlTlorus comemoraty intra Carinas fuifle dit 
at Ser. Id arbitramurfuifle prope cliuum, aui ducit ad D. Petn cognomcnto in Vinchhs ade. 
Qho in loco ohmfuerat Domus Caflv\: huic ofinioni aftipulantur heec Diony.uerbaPcft Cafltj mort 
tem domuseiuseuerfa fuit,<£rbucufaue fubdialis dtmittitur. Is locus extra Teiluns ctaem eft : <juam 
poflea extruxit ciuitas fecundum eam uiam, aua itur ad Carinas. \n<\ua ade Cic. in fhilip. ait. S.C. 
habuimfmjle: 13 mea fcnbensad Q^lratrem tius )e jTatuamlocauifse: <tf <t//b/,prope eancem 
Armamentarium fuifle, idemfic refert. Putant emm nonnuiii ad me perr/were, Armamentarium Teb 
luris aperire. ApH<i eum locum, ubi poftea b<ec dcdes confluuta efl, Cajaus jum ifjm Stma pojuet 
rat : f£,poftauam regnum affeQauifte efl diclus, d Cenfl. fuu conflaia.Hinc haud proculfuerat Sot 
ronum Tigillum, locus uiddicet facer cauja expiationis ab Horatio, ob fororem d )e tnterflclam, in 
honorem lunonis conflitutus. Nam eum locum propc Carinasfuifle teftatur Diony. Ait etum>locu m 
<juo purgarunt Horatium in angiportu fereme d Carinis deor)um (fle v\s, aui ad Cyprium fenges 
rer.t angiportum : ubi ar& manenr.ttuncereclce^Tigdlumduobus interje cotrcri]s farietibus fuU 
tumfliper eas extenderetur. Quibus uerbis intelligimus 7 tam fororium Tigdlum, de cjuo agimus, qua 
Vicum Cyprium, de auo iam dicemus,fu\fle prope dittum cliuum. VicummemCyfriutncx faano? 
re Tullice fceleratu appelUtum efle, idcm aucior tradit . Cyprus emm fuerat di&us d Cyfro, quod 
Sibina Unguabonumomen jigmjicat : Tcmetfl Varro non eundm efleuicum Cypnm, tyZcderatu 
confentit. Sic enim inauit.Vicus C)prKS d Cypro, auod ibi Sabini ciues addui confederut , qui d bo? 
no omineeumappdUrut. Nam cyprumSabine bonum fignifcat: prope huric uicus Sceleratus, <\w 
cius d TullU Tar. Superbi uxore, quod ibi cum iaceret fater occi)us , fu$er eum carf>entum mulio ut 
inijcerer, iuflit. Domus autem M. Anrornj non longe ab <ede Tellurisfuit, ut Appianusfic teftatur. 
Yis pra&is decretum nociu perlatum eft, Antonium fljauenti die in temflo Telluns , haud longe ab 
ipfws domo, Senatum habiturum. Inter haec aut loca, & amphitheatrum nunc Colofleumappellatum, 
futre Bufla Gallica : ubi nunc efi adicula D. Andreae cognomcnto ad Bv.fla Gallica. Qm^ in media 
fvifle urbe ait SweroMins : idque etiam Uuius his uerbis ofiendit. Cum eflet fatis altum laniculum, ubi 
Ctmillus fldens pro|j?ecr<trer hoflem, defcendit m aeauum, <rr<j- illo ipfo die media urbe, <\ua nunc But 
fla Gallorum funt:<& yoflero die citra Gabios cecidit Gallorum legiones. \s eratlocusubi, d Camik 
lo intcrftRi, fuerant fefulti. Varro. Is locus , tnOMit , ad Bufla Gallica : auod Koma recuterata y 
Gallorum ofla, aui foflederant urbem,ibi coaceruata , ac confefta. Tametfl Uuius eos morbo intert 
emptos efle dicat. In hoc ambitu ftut Salutis ades , hom bello Samnitico <r C. Iwiio BiUcn/o Cos. ab 
eodcmaue Cens t locata 7 <& Dictatore dedicata,eodem tiuio aubtore. 



s o LIBER. 

De Thmro Marcelli : Cum, Porticu, &SchoU Ottauiee: ac de rc/wplo 

lunonis , ApoI/mzscjHe Delubro. 

C*p. X I. 

Hls defcriptis, ad eam uallem, fkte inter Tiberim, Cayitolium, Palatium, <& Auentinum iacet, 
tranfeamus^agamus^ de cedipap,ac locis infigmbus , quoru nonnulla adhuc extant . Theatri 
Harcclli, ({uodfub nomine nefotisex forore Octauia Auguftus excitauit, pars,uetuftate, igne<\, a rt 
rupta inter Tarpeia rnpe , dicium^Tiberim adhuc cernitur.Capiebat autem loca. LXXX. M. hw 
ius Scena d Vefyafianofuit reftuuta, in edcjue mox ludos edidit Ante Theatrum Omam Odtauiam 
fuijfe, tradit Apfianus: cui iun£ia erat eiufdem nominis Porticus , quam totum id J]wi| occufauffe 
credidenm, quodeft ab cede nunc D. Nicolai in Carcere : ad eam fice. S. Mari* in porricn dicitur. 
I.'! hac Cuna mulrce ftatucc erant ftatutce : fed inter cateras Afollmis fulmen tenentis. In yorticu uet 
ro Sauron, tyBatrachum temflacliufafecifje,fcribit Plin. Artemona\ue nobilijsimas $i£turas$w 
xifie : in iiscjue Herculem ab Oeta monte exuta mortalitate confenfu deorum in ccelum euntcm: ln? 
tuj; eandem porticum fmffe lunonis cedem, £T in ea ipfius dece Statuam d Dionyfo , £7 Policle fa? 
ctam : ac Veneris dPhdifco : inju^er^ue Ae/cnkpij, 4j Diana dCephifiodoro i ad eandemque f>or? 
ticum laudari Afollinem Philija Khodvj infuo Delubro : item in eodem templo Latonam0 Diana, 
& nouem Mufas : OalterumApoVamm nudum : alterumcpe, <jhi' Cytharam tencret , Timarchidem 
feafie : InScholis uero effe Praxitelis Cufidinem, obieftum d Cicerone Verri: prquem Theffia 
uifebantur : <& multa in eifdem Sclwlisjwe auStonbus placere : ueluti erant Satyn <\uatuor : ex apit 
bus unus Liberum patremperferrebat : <& alter Liberumfimiliter: tertius yloratum infmis cohibe? 
bat : ({uartus cratere altenusfuimjedabat : ueluti etiam duce Hymphae fua uefte uelifcantes. Eafdem 
autem fcholas adornarunt & tabulce pictce. Nam, ut idem refert, Antifbdus in eis Eefiona nobilem 
pinxit, <& Alexandrum, ac Phdippum cum Minerua. Praeterea ait ? Veneris Statuam eximict yulchrit 
tudinis manu Phidice in Qttauice openbus effe. 

De Foro Olitono : Templis, lunonis Matutct, Spei, lani, Pietatis, t&Cart 

mentce : ac de Carcere Pl. Ro. Sacrario Numce : yde Columna 

ha<?taria, Gtp. XII. 

JNter Rarcelli theatrum, <& Cafitolium iacet flatea nunc Kontanaria uocitata, ubi olim fuit Tot 
rum Olitorium : quodextra portam Carmetalemfiiiffe ait Afconius. Yorum Olitonu, inqukVars 
ro,erat anticjuum mdtell«w, ubi olerum cofia: E<i loca etiam nuncLacedcemonvj uocant macellum : fed 
lonesoftia hortorum. In hocfuit lunonis Matutct ctdes, ubi nlic D. Atfc/re^ cogKome/iro in Mentu? 
za,fiue in Vincvjs : uota , ty locata eft Gallico bello d Cor. Cos. ab eodemque Cenfore dedicata , au? 
£ior Liuius : cjui in eodem foro etiam Spei cedem fuifje tradit, edmaue fulmine iStam bello pw. £7 Q^ 
Yabio confulisfiliQ,acT.SempronioGraccho Coft. incendio conpagrafe. Uanc confecrauit Coliat 
tinus. Cic. de legibus. Recte, infiit, etiam Spes d Coltatino confecrata eft. Sed cjuoniam Cor. Tac. 
ait, ab Attdio efte uotam, ($ d Germanico facratam, exiftimandum eft, aut fuijje hanc denuo inftaut 
Tatam,auta\iameffe de cjua Tacitus loquitur. Inforo Olitorio Columnam Lattanam, ad quam infan? 
tesladie alendi deferebantur,fteti[je afierit Sex. Pom. \n eodem etiam fuit lani Tewplii circa imum 
Argdetum, iuxta theatrum JAarcelli. Hoc Numam regem in duobus bremfimis temflis feciffe, elque 
duasfuiffe fortas, quas aperire cum bellum effet, m pace uero claudi le gitimum foret, fcribit Ser.A/jj 
tamen T. Tatium, fa 4 Romulum faftofcedere temylum hoc coftimffe uolunt : propfererf<jKe lanu duas 
facies habere, quafiutoftendatduorumregumcoitionem. Cor. uero Tac. ait, Duilium efte huius temt 
fli auttorem : eius funt hcec uerba. lodem in loco. L. M. Publiajs lano templum , <{uod apudforum 



TERTIVS. *l 

Olitorium Cn.Duikus ftruxerat : tytyades aGermcnico facratur. Alibi commemorat TiUrium 
Ccejaem \ani temfium dedicauiffe, cfud forum Olitonum,uotum d Luilio bello maritimo atiucrjus 
Pcenos frefjpere ferctte : fi modo dc hoc eodem intelhgunt : ncm cjuod aliudea cetate fuerit , ncbis 
non cor.ftat. Cum autem id.mefje lani temflum,de quo Seruius, 1$ Tacitus loquuntur,dubitcri non 
fofiit : non uideo <\uo fa£lo utnufyue ftet fententia : nifi dixenmus,d Nfc»w fmftum , denuccjue £ 
Luilio inftauratum, amf\i-tum<[ue. iducro f rope D. Kicolai <ed< m, aut certe eo ifjo loco f\ufjt,cret 
diderim. Hic.n.locus ad imum Argiletum, £7 iuxta theatrum Uarcelli fofitus eft , atcjue extra forta, 
Carmentakm, <[uodaitSex.Pom.ad dextramcjue Vabqsea forta adbehm excuntibus , tjuemadmot 
dum Liuius, 1$ Ouidius uoluere. Nam licet hcec forta ad forum Olitorium uergerct, tamen cumjecut 
dum muros urbisadfiniftramtleftere iter cogerentur, ut ferSubUcium fontcm, <[in tunc unicus erat, 
tranfirent, lani templumaddextram relinquifuitneceffe . Prope hoc temflum fuit Sacrarium iffms 
Numce, circa imum Argiktum. ItemCarcertkbis Komance : huius ueftigia apud ecndcm D. Uico* 
hi adem extare uidentur. Quem carcerem Ap. Claudius decemuir conftituit,in eb<\ue reus iudiaj int 
clufusjtbi morte confciuit, ut tradit Uuius. In hoc carcere fuit Templum Pietatis d M. Attilto Glat 
brione dedicatum, ut idem est auCtor. Caufcm ftruendi tempium PUn.fic oftendit. Humdis in p/efce, 
•&' ideoignobiUs fuerferafuff\icv\ caufa carcere inclufamatre, cum imfetnfjet cditum d lamtore, 
fmper excuffx ne quid inferret cibi,deorehenfa eft uberibusfuis alenseam. Quo miraculo mairisfa? 
lus donata fili£ fietate eft, ambceque peroetuis alimentis , ty locus ille eidem confecratus eft De<e , C, 
Quintio,1S M.Actilio Cofi. templo Pietatis extruSto in illius carceris fede, ubi mnc Harcelli tkea? 
trum eft. S:xtus uero Pom. P&trem inclufum carcere, non matrem, ubenbus fiham clam alu\ffe,fcrif 
bit: Temolnmy ipjum eo in loco extrufium fuifje , ubi fuelU antea kcbitcuerat, non in carcere. 
Hoc tmplum Co>. Corw de cceio taclumfuifj: teflaturCic. primo de diu. Tanum carmetcefub Ca? 
fitoho efje , fcribit Diony. meminit U Gellius libro. XVKI. Pofitumautm fuit apud tortcm Cart 
mentakm a Carmenta, ut fupra diximus, mncupatam : ubi reli^uict cediculce D . Catherince hodie 
cemunturQuod fanum muheres Komance ei deae cedifcarunt graticm refcrentesqubduehicula, quit 
bus. S. C. pnuatce fuerant, ipfisejjentreftituta. Carmenta.n.Iuandri mater fuit, Nicofirata frius 
appellata : fice^uia carminibus oracuU edebat, Carmenta poftea eft diSia : ab ea<jue carmina : auc. 
p\ut. in trob. 



A 



Df Argdeto : Dowo Sp. Mclij, & Africani : tyde Aequimelio : Tabernis Bi> 

t/iopol4r«w : Bafdica Sempronij : ac de Afylo. 

Gtp. XIII. 

Rgihtum auteafne uici Tbufci, atque aVelabro oriri , inuenio : eiustjue imum rffe ad Mars 
celli theatrum: Huius etymologiam Varro duplicemfic ponit. Argiletum funt t±ui fcripjerunt 
ab Argo, cjubd is huc uenerit, ibique fepultusfit : <ify ab argilla, <[ubd ibt id genusterrcefix. Priorem 
etymologiam probat Seruius :fic enim incjuit. luander Argum (juendam hofyitiofufcefit, qui cum 
de eius cogitaret interitu , ut iffe regnaret, Euandro hcec ncn Jentiente, focv\ \ntc\lexcrunt:<\ui Art 
gum necarvnt : cui Euander&fefukrii fecit,W locu facrauit,de <juo Virgilius meminit hoc caimine. 
Neenontf facri monfirat nemus argileti. 

In ea autem farte Argikti,<\uee a dextra occurrit a forta Carmentali adVehbnm, 13 non longe ab 
cede nunc D. hannis decollati, Ae<[uime\iumfuiffe,ex uerbis Liuvj conie£tura affeaui mihi uideor : ea 
hac funt. Subfiruftionem fufer Ae<juime\mm in Cafitolio, U uiamfdice flernendam d forta Cafet 
na ad Martis cedem Aediles hcauerunt. Er rurfus. LnpHS Is<jui\ina forta ingnffus , frequentifima 
urbis farte decurrk in fonm, Thufcb<[ue uico, atcjue Aequimelio fer fortam Cafenam frofe intat 
cius euafxt. Aecpimeiium autem undie dicatur,ftc oftendit. Nec fatis cft Mclij fanguine expiatu, nifi 



u LIBER. 

frchr p<frietcs<jHe, i«fr<f <fu<£ tantum amentioe conceftumeffet, diftiftrentur, bond<[ue cun&a prfrijs 
regni mcrcandi fublicare ntut . lubere itaque Qu<eftores uendcre eabona^atfy m fubluum re* 
divere. Domum deinde, ut monumcnto area efietoffrefice nefaridt ffci. dirviextemplo iufiit : idqie 
Ac<tuimchum aff:llatum eft.Quod etiam Cic.fro domo fua comprobat. Ad Aequimelim erant ofi? 
ficu multdC taberncc: Laneae inter alias,<& Bibliopolarum : de quibusMartialisfic meminit. 
Argdctanasmaius habitare tabcrnas. 

Cu tibi farue liberfcrima noftra uacent. Afud aede riuc D.Georgjj fuit "Domus P. Africani , ubi 
dcindc T. Semproniws Eafilicamfecit : de cjua Liuius <[uarto decadis <[uint<t fic Jo<jHitHr. T. Sewproj? 
nius ex ea fecunia, <[u<£ ip/i attnbuta erat, dcdcs P. Africani fone ueteres ad Vertumni fignum , lat 
ncdsc\; <tf Tdfcemds comunVtas in publicum emit : Baj&icamque faciendam curauit , <[U£ Semfronia 
affellata eft. Qui autem uolunt Afylum, de <jmo dicium eft , fuiffe fub rufe Tarfeia , Mt id comfrot 
bcnt, citant Ouidq h<sc carmina. 
Tum <[uo<[ue uicini lucus cclcbratur afyli, 

Qua perire<|Kore<ts aducna Ttbris acjuas. 
Er <]uariq hi uerfus non faciut de loco Afyli certamfdem, tamen cum in Cdpifolio, in <[uo frius fues 
rat conftitutus, fuiffcnt multa temf[a y at<fa adifcia excitata, credendum omnino efjc cenfemus , in aliii 
locum efje tr<tn[l<ttMm, atque in eum, <[uem dicunt totum idfyatvj occufauifie, <\uod eft d rMpf Tarfet 
w, hinc ad forum Bo<triHm ufo^. inde ad pontcm Scnatorum : et ad radices ufy Auentini montis. 

De Velakro : Foro Boario : Arcu Seprimij : Vertmni Signo : <& dc 
lano <]H<i<irifronte : ac <ieSepMlcro Acc<e Larenti£. 
Otf. XIIII. 

EXerMptionikstiWinisolimjietWjwHsinmo<iHm lacus, hincadforum Romanum fere uft[uc, 
indc ad Circum m«x. <j«o AHentinns d re\i<[uis motibus difdudebatur. Itacjue <[ui eo ex urbe ibat, 
linmbus aduehcbantur, <juadrantem<jue folucbant, unde lacumiffum Velabrum d uehendo appellarut: 
nam uelaturam facere dicebantur, <[ui id mercede facerent : auttor eft Varro : <juod attigit ProferS 
tius cum inquit. 
At <jua uclabri regio pdtef, irefolebat 

Jixiguus fulfa per uada linter acjua. <13 OHi&MS. 

Qw<t Me/<rtr<t folent inCircum ducere fomfas, 

Nilfrccterfalices, crafd<iue cannafuit. 
Hic, Mti nunc fora funt, lintreserrare uideresi 

QM<t<jHe iacent ualles maxime circe tuat . 
LrcH ip/o poftmodum exiccato, at<[ue repleto in eiusfarte,<jua d lano <[uadrifronte in Auentiriu ueu 
git, forum Boariumfuit inftitutum : <[uodnomen obtimifte ali<[ui uolunt,ab aereo Tauri Simulacro ibi 
ftatuto, ubi Rcmulus fulcum urbis condenddt defignare ccepit : defto Ylin. ita meminit . Troxima 
laus eeris Gynetico in infula, iffa nec as gignens , fed officinarum temferatura nobilitate. Bos 
areus inde caftus in foro Boario e# Row<e . A/»j ob taurum immolatu interfe&o Caco , bobus<[ue re? 
cuferatis Bo<triMW affellatumtradunt. Vtran<[ue ofinionemattigitOuidiuSy his carminibus* 
Tontibustrmagno iunSta eft celeberrima Circo 

Area, <[u<e fofito de boue nomen habet. 
Immclat cx illis taurum tibi InppiterMnM)» 

Vi<5lor, & luandrum rMricoI<ts^Mf Koorf. 
Sex.nero Fom. Boarium dic~lumfutat,<[ubdibiboucsucmndarenwr : cui ar\ifu\aturYdrro,cim\nt 
ftit. Quo <[uidem gencu conferrent forum tffelUtu, *<i<iirHm<jKf ab co cognomen, ut foru BoarM* 



QJARTVS. 53 

Quodetiam Liuius inmit, memoransineodmforohouem in tertiam contignationcm afcendifte. ln 
hoc foro in honorem. L. Seprimjj, t*r M. hureltj hrcus a negoaatoribus , <& argentanjs fuit extru? 
ftus ! <{ui proximus D. Ceorgei cedi adhuc extat, cum fec{ucnti titulo infculpto. 
IMP.CAES. L. SEPTIMIO. SEVERO. PIO. PERTINACI. AVC. ARABIC ADIABENIC. s= 

PARTH. MAX.FORTISSIMQJ-ELICISSIMO __ 
PONTIF.MAX.TRIB.POTEST.Xii.IMP.XI COS.<J> III. <J> PATRI. PATRIAJk ET 
IMP.CAESJ4.AVRELIO. ANTONiNO. PIO. FELICI. AVG. TRIB. POTEST. VII- » 

COS. lii. P. P. PROCOS. FORTISSIMO. FELICISSIMOQJE. PRINCIPI. ET 
IVLIAE. AVG MATRI. AVG. N. ET. CASTRORVM. ET. SENATVS.ET. PATIAE.ET s= 

IMP. CAES. M. AVRELI. ANTONINI. PII. FELICIS. AVG. 
PARTHICI.$.MAXIMI.£.BRITTANICI.<J).MAXIMI.£. 
ARGENTARI.ET.NEGOCIANTES.BOARI.HVIVS. loci qyi DEVOTI.NVMINI.EOsa 

INVEHENT (RVM 

Quaohrem in eodem uifuntur uurorum immoktiones, & inftrumenta ad facrificandum cum uiciit 
m*njs, facrificoUsque. Non longe ah hoc arcu 7 Vemmni Signum fuifte, innuitCicerOy cjuific inwit. 
Qus ufigno Venumni in Circum max. ucnit , <{um is unoquofy gradu de auaritia tua comoneretur! 
Idm h\coniusfignifcat 7 Cum in ultimo mco Thurario (cjuo nomine Thufcum intelligit )fuh eius bas 
[dicaanguloj yiamSemproniam diximns 7 Vertumnifignum fiufie fcribit. Quem deum eo nomine ay 
fdlarunc, cjuodin rebusuendendis 7 emendis<[ue cogitationes homimmuerteret : licet Trotertius alvjs 
ratiomhus id nomen obtinuifte his carminibus tradiderit* 
Hac <{uondam Tiherims iter faciebat, & aiunt 

Rmorum auditosfer uada fulfa Jonos. 
Yofiquam dl: fuis tantum concepu alumnis, 

Vertumms uerfo dicorab cmne deus. 
Seu <{uia uertentisfrucius $erce$mus anni, 

Verumm rurjus credidit efte facrum. Sex.Pom. aedem quoquc illi X)eo fuifte , oflcnt 

dithisuerbis. Ficianuc togadicitur 7 furfureaantet uocitata eii } ea<{ue erac jine fitlura : eiusrei 
argumentum esk ficlura in <ede Vemmni, <& Confi. Quorum in altera M. Yuluius Ylaccus : m altera 
T. Pafmus Cenfor triumyhantes ita fitiifunt. Wanc Vemmni cedem in uico Thujco locatamfuifie, 
fcnbit Sex. Rm/ms. In eodeforo extat adijicium marmoreu ad modu for.icus ftadrat<e 7 cjuatuor f>or? 
tis 7 fme ficiebus:f>ropereaUni<{uadrifrontisejse Templum fkriftc omnes confntiunt.Qu3S 7 ut fef 
cjuamur mclinat animus : ex eo c{uod cu lanus tempus jigmficet , p ortce illae fignificare uidetur <{ua? 
tuorannitemporaitf \ocv\i 7 fm delubra infingulis frontibus duodecimexijtentes 7 menfes:inc{uos 
annus diuiduur.Vnde 12 Varro libro cjuarto rerum l.umanarum, lano. XII. aras pro totidem menjibus 
fuifte dicatas ait.Sic enim eius Simulacrum effingebatur, ut dextera manu trecentorum,fmtftra autem 
<{uin<{ue 7 (ffexaginta numerum habereuadantudimenfionem oftendendam . Nonnulli autem tradi* 
dere hoc efie repiw, <{uod Uuius , C? Ot<idiKS dicunt fuifle a dextera Fatijs porw Carmetali exeuntit 
hus : quodfalfum elfatis coftaf.cu illud a Numa ad thcatru Marcelli , extra eande fortapofitu fuerit, 
utfufra comprointiKW efl : hocueroinVelahro longeabeodethcatrodiftans. Quod hodie no tlanc 
integruommno extat : «jnippe cumultis olim columnis, ali\s<[ueornametisdecoratufuife dignofca? 
tur.ems malenunc licuit exemflu fubieci.Profc hocforum inVelabro pofxtacfte hramhccae harh 
tiae Cic. inep.ad Brutufic teftai. Zgo.n. D. Brwto liberato cum ktipimus ille ciuitati dies illuxifet, 
idem<\i cafu hruti natalis ej?er, «iecreKi, ut infaftis adeudic Bruti nomen afcriberetur, in eoaue fum 
maioy. exemplu fecutus, <j«i huc honore mulieri lareti* trihueruf.uos cuiusfotifces ad ara in Ve? 
lahro facrifciufacere foktis.Quxfequutur hoc loco nihilac 
larenti* ctiamSe^ulcrumfui^fcriotum reli<{uit hntks, 



F 



*4 




TERTIVS, 





mmmm 






De Ae<&,Ar<r, & fimukfi 

cro Werculis : a c de Tem? 

flis, Tudicitice , Matutt, 

J-ortunce,ty Murtice. 

Op. XV. 

AJLdcs Uerculis ifot 
ro Boario erat , ty 
qua , tcmpeftate Sct 
Imi, utipje teftatur,argut 
menta, ko' conuiuia maie? 
ftatis eius rcmanebant.Na 
diuinit^ necjuc mufcis illo, 
neque cambus ingreffus 
erat. ILtenim cumuijcera? 
tione facricolis dtrec,Mia? 
girum idefi mufcaru con? 
gregatorcm Deu dicitur 
im^recatus : Oaumuero 
in aditu rclicjuijse, cuius 
dfactu rcfugcrcnt canes. 
ftaccede Macrobius fterfi 
culis Victoris a^cllauit, 
alteramcyeiufdem cogno? 
mims fuifie ad forta Tri? 
geminam ajfirmat. Vrior 
temfore Xyfti. IIII. ponr. 
MtfX . jolo fuit cccjuata, 
ibify reperta itfius fter? 
:uhsftatua cenca : cjua hic 
accurate cxprefim apfc? 
fuimus.lainccdibus CbV 
fcruaton.m nunc efle hbro 
fecundo dicim ejt.lbi hic 
etimdeo Werculi titulus 
inuenhur. 
DEO HERCVLI 

INVICTO 
C.IVL.POMPONIVS 

FVDENS 
SEVERfANVS 

V.C.PRAEF. VRB. 
Tlin.ait, luandrm fta< 
tuam ftcrculi m foro Boa<- 
rio facrauife, quae triums 
fhalis Hcraiks dicebatur, 
eo <j, per triumfhos tm 
umfhali habitu ueftiretur, 
Necwero arbitramur hac 
F i, 



s<; LIBER. 

Herculisftatuam illam efte, <{uam Pliti. dit Eudndrum in foro Eottrio fdcrduifte : fed fotius eam <ju<z 
M.Euluio, <&Cn. Manlio Cofl.fofitdfuerdtin ipfws Herculis cede,nobili Pdcuuvj foet<t fi£turd cet 
kbrata-.in <{ua leftifternium efle non hcebat : nea^ in eius deifacns ferms , aut Ubertis interefie.Rcfi 
gnante autcm Euandro Hercules Aramjolum habmfte dicitur. Huius Vir.fic memimt. 
Hancaram lucoftatuit, ({ucemaxima femfer 
Dicetur nobis, W ent <{uce maxima fempcr. 

Hanc a magmtudine fabncce maximam appelLtam efte ferunt. Ser. Ingens eft,in<{uit, ara Herculis 7 
jicut uidemus hodic<{uc . Euit autem uencratioms interaccolas frcecifuce : <{uod Hercules ifje ad eam 
boum decumas obtuiit, dixit<{ue dlos uitam bectijsimam uicluros, qui ftbi bonoru decuma dicauifsent. 
Quod fecit Sylla, Lmcm//m5, <& M. Craftus. Ab nacara Jc<{ucftrari mulieres uoluit , mhd<jue attinge? 
re, nc<{ue deguftare y c{uodJufcr eam immolatumeftet. Vnae Gellius . Mulieres HercM/dneo facrijiao 
abftinent. Huius rei rauo hcec eft.Quia Hercuh { cu boues Geryoms f Italice agros duceret ) jitient 
n reftondu mulicr, a<juamfe non poJSe frcefiare, <juod fceminarum dece celebraretur dies , ncc ex eo 
affaratuuirisguJ}arcfascfiet.Profter<{uodHerculesfMurusfacrifciumdetcftdtuseftfr<£ 
feminarum. Non procM/ ab hac ara fuit fudiatice Pdtnace cedcs, ab Aemdio condita } auctor Liuius. 
Cuius dcce plures cedes facras Romce fuifse, innmnt Prof ernj hcec carmina. 
Temfla yudiatice cjuid eft ftatuifte fueliis i 

Si cmimi5 nuftce <juialibet cfle licet. 
Sigmm Pudiatu , <{uam<{uidam {ut refertSex.Pom.) Yortunamefte exiftimant , fuit inforoBoaf 
rio, ubifamdia edifsct Hercuhs : cuius jacra non obibant Plebeice : <juare in MicoLongo Pudiati<£ 
Sacellum a uirgine plebeia exataiumejt,ut ineoeius decejacrafkbeice feragerent. Eortunce Profyef 
T&0 Matutce jacras edcs conflituit Ser. Tm//ims. Yortunce cjuide ideo, <{uod ca faucnte fubkuatus fuef 
rat, £T ab analla matre ad rcgnum frouettus , timca^ forcunce Primigcmce, h Majcuice temfla eret 
xit. auc. Plut. in probl.Ercxic <& Eortunce faruce Sacellum : quaft docens attendendum ec, ne ea qu<e 
acadunt, tan\ farua contemnamus. Hicetiam M.atuta cedem, <{uam pofuerat, refeat . Narrat Vurf 
ro 7 eundem Scruium Eorns Eortunce cedis auEtorem extitifs"e,cum in<\uit. Dies fortis Yortunce a^ellat 
tus ab Ser. Tullio, fiod is fanum Hortis Hortunde, fecundumTibenm, extra urbem Komam , dedicat 
uic.EcjiLiuiuscommemorec,CarudiumCos. ex bello Hetrufco ans grauis tulifie in ceranum tre? 
centa nonaginta mdiia, dc rAiquo cere <xdem¥ortis Eortunce faciendam, frope cedem eiufdem Wa? 
tutce, locdmfie : tamcn,aut aliam ab hac, de qua Varro, fuifte : aut ed,qu<e d Tullio adifcdtd fiterdt, 
uctuftate collaffd , Cdrudium in eius locumdlterdm jubftituifie , exiftintdndum eft . Lcgimus au? 
tem dpud Plin. Q^Catulum Signa duo palliata in cede Eortun* pofuijle : ty 'ad eandemtedemPaus 
lumAemilium Mineruam , <{uam phidias fecerat, dedicauijle : item Pythagoram Samium initio f0 
ciorem Signa fcminuda ibidim ftatuifte. Sed de qua Yortuna cede intelhgat,incertum habemus.Hic «5 
ab re uifum eft leciorem admonere, <\uod in hoc ipfo foro gladiatorum munus frimum Komce eft dd* 
tum. Nec longe ab eodem, ad radices Auentini montis, erat Murtice Dece Sacellum : id cjuod ofiendut 
Liuvj hcecuerbd. Tum <{uo<{ue multismdlibusLatinorumin ciuitdtemdcceftis, ut iungereturPdlatio 
Auentinus,dd Murtice ddtct fedes. Hcec.n. fecordice efl Ded. Pofl hcec, fe{uitur Circus Mdx. de <[uo 
fr'wf<{udm agamus, ad ed <\u<£ fdcundum Tibertm * M<trce//i theatro ad radices uf<{ue eiufdemmonf 
tis funtreli£ta, reuertamur. 

De Foro Pifcdrio : Temf\is,T-ortun<tViriUs,&Veft<t i&fo Sdlinis, 
dt% Arcu Hor. Coditis. Cap. XVI. 

PO/r t hedtrum Mdrcelli , interfdcras eedes nunc Diuce Maridt coonomho in forticu , & D.Mrf* 
riceAegyftidcce, ad Tiberim,fuitIorumPifcdrium : <{uod innuere uidemrVdr. cuait. Secudu 



TERTIVS. 




Infgurd urhis comune ofmiorii 
fecuti 7 hoc repiu Pudtatia afcrif* 
fimus. Sed efie Tortunce , frceter 
uerba Viony . eius <{uo<[ue fim 
ftura facit, ut credamus, <juce cit 
fu tonica , medu inter connthia, 
& doricam 7 huic potius De* cont 
uenitJSlam & ipja media eft , bof 
rtafalicet , &mU.Jjmfli lont 
Zitudo_ejl pd. LVX Utitudo. 
XXVI, 





57 

Tiherim ad lunium foru 

fifcanum uocant . Vbi 
quidam pro ad lunium,ad 
lammlegunti cutmen 
inommbus fere codicib 9 
fcriptum fit 7 ad lurivi.Vn? 
de pt ut crcdm,ad Luniu 
forum efie dii~ium 7 eo fat 
i~io quoform Cupedinis 
td Lorncta ap fellatu ina 
fnt Var. D. auie Mance 
tegyytiacce hodie facrat 
tum,olimuero fortunae 
Virilt, remp lu, pene intet 
grum ettam nunc extat, 
De eo Liony. jic ait.Luo 
bus extrutlis tephs Yor? 
tunce:akero in foro Boas 
rio: altero ad ripas libef 
ris 7 ^uaa^eUauitVirile. 
Er tjuanqua de hoc uariae 
opniones junt,nemo ta? 
menfuam fententia po? 
hato auciore tuei . In hoc 
temfo fuitStatua lignea 
Ser . T«//fj auro fuferfuf 
fa , quce orro incedio ccet 
tens cocrematis, foU m 
corrufta fermanfitjauc. 
Val. Max. Legimus afud 
Strabone 7 Lucullu lorw 
nce teplum fuuxifie : eius 
funt hcec uerba . Lucullus 
cu cede Yortums confirut 
xifiet,W forticu (pienda: 
fiatuaSyCjuasMumiusha^ 
bebat, fetiuit in eu ufum, 
ut cede exornaret ad ofiet 
tatione ; mox deinde fore 
M refiitueret 7 minime ret 
fiituit : fed eas , utdona, 
de<£ yojuit . De tjuo aute 
fonunce czde Strabo inj 
telligat , dubium efi.Pro? 
ximo loco extat Aedes 
Veftce anti<juifiima y mnc 
"Diuo Stefhano dicata: 
cuius forma circuUris: 
txtu murm interiorem 



58 LIBER. 

columnce. XVIII. circularem porticumefficiunt. De hac&de itidemauctoresdifentiunt.Diony.uerfi 
ba nofirce opnioni confentire magis uidentur : e& fubieci. Sed de confiitutione templi , fiod nuncex? 
tat, iftiuidenturignorjfe-.necjue.n.locumiWum/in cjuo nuncfacercufioduurignis, Romulus dediccf 
uit Decf, cuius rei magnum argumentum efi, cjuod is extra eam efi, tjuce cjuadrata ditta e Roma , cjua 
Romulus muro cinxit. Vof.umus yrceterea convfcere hanc e/?e Veftce , ex eo cjuod eft rotunda, & quat 
UsdefcribituraSex. Pow. cjuificait. Rotundam cedemVeftdc Numarex confecrafe uidetur, quod 
eandem efte terram, <jua uita hominum fuftineretur, crediderit : eamcjue in filce formam efte , utfv, 
mili temp\o Dea coleretur. Cum igitur hcec fit extra urbem Romuli y nulldcfcaUa rotunda extra ipfam 
cernatur, conftare puto cedem Veftce, cjuce inter Capitolium, ty Palatium obrinuit locum,d Romulo: 
hanc uero d Numa excitatam. Necjue enim uideo cjuonam facto Herculis temflum dici pofiit,ut nont 
nulli ajfirmare funt aufiycum Corinthia fit ftruttura .NamVitruuius fcribit,Herculi , Mwerw<e, 43 
Marti doricas cedes efte faciendas : <[uia his fys , propter uirtutem, fme delicqs cedifcu conftitui dti 
cebat. Quod autem Horatius dicit. 
Vidimus flauum tiberim retortis 
Litore hetrufcouiolentcrundis 
Ire deieSium monumenta regis, 

Templdc{uce Veftce. 
ad templum Veftce.de cjuo fuprd diximus,referenium efte exifamo : n&m nd hanc, ^w* in rijw Tibe * 
nspofitaefi, nihilmirumuideri foterat, exundanti Tiberim femnifie. 




TERTIVS. *9 

}*tud f rocul *l hdc ade, erant $alinct,de <{uibusfufra meminimus.llomq Coditis Arcus,de quo ret 

\t<{uum em dicere, funt <{ui putant ad radices Auennni fxeufe, frofe eum locum , ubi fons Sublicius 

fuerat, ib\<[ue faxa epcedam eruta fuife dicunt, hoc titulo infcrifta. 

P. LENTVLVS CN. F. T. QVINTIVS CRISPINVS 

VALERIANVS EX- S. C. FACIVNDVM 

CVRAVERE IIDEMQ. COMPROBAVERE 

Ego uero nibil de eo ceru^abeo , <{uod ajfirmare fofiim, tamenmemorU rei ab iffo Homio in eo 

fonte geflce, horumfententiam affrobare uidetur. 

Circus <{uid[u : unde diBus : cuius rei cauft inftitutus : &de eo, cjui Mat 
ximus dicitur. Caf. XVII. 

Clrcus locuserdtformacirculari,fedoblonga, gradus habensflurimosfm <{uibus ludosfyeRatu* 
rifedebant, at<jue ita uc aiter altenus frofyectum non mpediret . 1« curriculo duce metce fari 
interualio utrinctue fofitce erant, circu<{uas ecjui, <& <{uadngce currebant : <{uce inefiefricus decurt 
fombus interdum tamen tollebantur : de <{uibus Suet. ita memmit. N<rm <{uo laxius dimicaretur > fu? 
blatce mettt, in<{ue earum locum bina cajxra exaduerfo conftituta erant. idem inClaudij uita. Cmo 
uero lAaximo mamoreis carcenbus, auratlsque metis , <{uce utra<{ue tofbina, tj lignea fuerantext 
culto, frofria Senatonbus confxituiiioca, fromifcueftcixarefolitis. Ditxus eftautem Circus d cirfi 
cuitu, <{uod circum fteftaculis cedijicatis, ibi ludiferent, & <{uod ibi circum metas ferebatur pomprf, 
<& eaui currebant. Inftitutus autem fuerat ad cet. brandos ludos, <{ui in deorum bonorem , temflorum t 
locorumaue fublicorum dedicationem jiebant. In nis uana dabantur certaminajUt fUta eaueftria, cuf 
rulia, uenationes, & alia huiufmodi. De e<{ueftribus Ouidiusfic meminit. 
Qircus erat fomya ceUber> numero<{ue deorum t 

Pnmdaue uentofis falma petetur eauis. 
De curulibus, Plm. bis uerbis.Nam in Circo ad currus iunctf e<{ui non dubie intellcftum adhortatiot 
nis, & glorice fatentur. Idemofundit t&fcras cum hominibus fugnauife : ueluti eiefbantem CUut 
dq Pulchri cediiitate curuli : ostendit <& Gellius, cum ait. In Circo uenationis amflifimce fugna fo? 
fulo dabatur. Er Swer. in Calig. Hdidit, inauit, 4J circenfes fXunmos d mane uj<{ue &d uefteras , w 
tertecxa modo africanarumuenatione,modo troice decurjione, <tf <{uosdam trcecifuos mimo,V cVry 
focolla conjtmo Circo. Sed <{uod ad circum Maximum perrmer, tius fartesfmgulas ex Ijiony.Uf.rbis 
cognofcere licebit, ideofy eajubieci. Exrrwxir CircKW Maximum Tar<{uinius , <{ui efi inter Auentis 
num, W Palatinum : circum eum fnmus faciens fedilia cooferta : fnmum enim fyettabantftantes 
fub tabernaculis ligneis y harundimbus andis fultis . Longitudo Circi eji trium fadiorum cvm dimif 
dio : latitudo <{uatuor iugerum . Circum uerofecundum maiora latera, Vfecundvm unum minorum 
flagnum in fufceftionem a<{uarum defofum e/f, altum, latum<{ue fedes denos : fopc{ue ftagnum aedit 
fcatafuntforticustediura tnflici:harum autem fauimentahabent, utintheatns,farum fuferftan? 
tta,Ufidea fedilia, in fuferioribus<{ue hgnea. Conducuntur autem in unum , fcr coniungutur inuicem 
maiores, <& minores adfguram lunarem, ita ut fat porricKS una circularts ex tribus , quce ab uno fi? 
mul omnes uerbere recluduntur, o&ofxadiorum. Reli^w«w autem minorum lateru africum,at<{ue ba? 
bet af.rtum in modum forfcume<{uorumemifiiones,<{u<eferunumfmiulomnesftimulumrecluduns 
tur.Lft autemcircaeundemCircumextrinfecusalia forticus ,uniusteSiurce,ojficinas in fe habens, 
t7 habitationesfufereas, per <{uamfunt ingrefus, <[? afcenfus uenientibus adfc diaculu iuxta auanf 
<{ue officinam : ita ut nihil turbet tot millia ingredientium , <t5 abeuntiu . Ha&enus ille . Cuius uerba 
<{uia fubobfcura uidebantur, ut facile fof int inrelligi, iffius Circi forma hicexpimere uolui. Ani» 
ma<htertendum<{ue etiam erir,per jiagnum } lurifum inteliigere } de <{uo Sner. in Ccefareficmeminit. 



60 



LIBER. 



Spatio circiab utraque parte yrodu&o , £T in 
gymmeurifo adduo . Non credimus autem 
Tarcfuimum hunc Circum in eam amplitudine 
pojuife, <\u& d-fcribit Diony. Nam Dion ret 
fert y hunc colkffum Traianumamf>liorem,elet 
gantioremcjuc reftituife , cu antea Auguftus 
eumadornauifet.Hehogabclus deinde columt 
nis fulcherrimis^auroque illuftrauit: <& yauit 
metum ex chryfocolla fecit. Sed de Columnis, 
quas diximus , Nazarius in panag. fic incjuit. 
Circo ipfimaximo fublimes porticus , OTh* 
tdantescolumn* tanmm inufitati ornatus det 
d:runt y utillonon minus cufidc comeniatur 
loci gratia, quamfycclandi wolHptere. Tartem 
huius Cira Auentino cotiguam Tiberij tems 
fore deuftam efeteftaturCor. Tac. Maximi 
nomen , * ludorum magnificentia,cum obtv/ 
nuifse dttpi uolunt : alvj, yiod eft uerifmilius, 
q ia maioreff^t ¥laminio,&bitimo. Capax, 
m fcribit Sex. Kufus. CCLX. M.homimfet 
dent.vm. Naw quod Liony . dicit.CL. tantu> 
ni\tfortcfe tfpnd Rufim locus e/r deprauatus y 
nt apud eudem ah] multi, exifumarem de amt 
fliato km pc/r Diony. tempora Circo,Ylufum 
intellexife : Maximi cognomentiim, non 
ftatim poftq extnCtus efi , fuifie illi inditum r 
fed longo foft Tarcjuimum tempore, quodin? 
nuit Liuius, cum ait. Cricus, cjid nunc Maxit 
mus dicitur. Nuncenim ait, <\uafx pn'«s eo not 
mine careret. Lius autem longitudinem trium 
fta&iorumjU fafiuu. LX. tamcn fine adificqs, 
fuific, imenio. Er/i ?lin. dicit trium ftadiorH 
ejse, 13 Diony. trium cum dtmidio , utruncjue 
tcmen rcSiefentire opiwor: illum.n.curriculi\ 
huc cum curriculo fdilii m etiam fyatitm cot 
fkxum efie,exif\imo : uel c>rte, ciftadia tru 
excederet, necdimidiumin^grum cotineret t 
pkcuifie Vlin. triaftadia tan u dicere:Diony t 
uero dimidium addere . N<*w hiftoricus locori 
mcnfurum fonere non c guur : id ji quando 
tccidity uc iyforum laxit&tm , altitudinemch 
demonftret, ( quod & nos in acjuarum cafteU 
lorum defrriftionibus , fy alibi ciuandoquc fet 
cimus ) non ita exaRu cb co exigitur , ut ab 
architc£to y cuius ur> fymmctrvjs prcecipue cot 
fiat.ln Circo feyenumero vugnarum naualm 
fmuhcrafeknt.^ ob eam caufama<iua AfM 
pid ad hucCircum reflendum deductUtur^t 
tefUtur frontiiws. 




TERTIVS. n 

De Tewpfo Confi, eiuscjue Ard : & de ade NeprHni, ac luuentMis : atcfc de 
^s. jFowice Serrinii. Cap. XVIII. 

COnfos, ^Mem Denw con[dv\ putahant > inCirco Tewp/W habuit^fub te&o.Huic deo Komulus 
fmuUcrum dedicauit , ut imtum de rayiendis Sabinis confdium tegeretur. Ylut. umen referty 
Romulum cuiufdam dei aram conditam fub terra inCirco muemfie, eicjue deo Ccnji indidifie ncmen t 
fiueuconfdio,<{uodconfdianus foret : uel ({uodNeptums lcjuefter efset: Aramc{ue xpfam relicjuum 
tempuslatere,ine<{ueftribusuerocertaminibusapenri: & Diony. Arcades Neptuno e<{ueftri tem? 
plum folennem<{ue diemconftituifle, Aramautem pofteaCenio cmd&marcano occultorumconfdios 
rum duci atque cuftodi conftructam efte. Quibus uerbis cjiendit, Confo aram, Neptuno uero templu 
fui(se: TametfiLiuiusconfualia Neptuno afcnbat , eorum puto jententiam Jecutus , <{ui Conjumtf 
Neptunum eundem efse arbitrantur. Conjualia <{ui ludi eftent, oftendunt Varroms uerba, <{U£ Jubiecu 
Confualia diEta a Confo, <{uod tum feri£ jpubhc£ ei deo, <tf in Circo M<ix. ad aram eius abjacerdo? 
tibus fiunt ludi illi, ^uibus iabina funt rapt£.Noflra tempeftate ad montts Falatim radtces , luxta D. 
Anaftafi£ nunc templum, muentum eftfacellum, cjuemnos ipfiuidimus,uarys concbis marinis ador? 
natum : quod quidem Neptunt fuifte arbitramur : <t3 cum id efset proximum Circo : Ara uero Confi 
ad extremam eiufdem Circi partem Septizomo proximam : quod figmfcat Cor. Tac. fententiam 
Dzonv. recipiendam efte ofinamur. In eode Circo luuentutis etiam Aedesconftru£ta fuerat : ty, ut 
Lhnus procfufir , a Licmio duumuiro dicata. Idem aucior ait,SertMiu Fornice ibide erexifte, eiusjunt 
\)£c uerba. Serriniws ex uitenore Hifjfania ne tentata cjuidem triumyhifte. L. M. ponao argenti in 
£ranum tulit :<&de manubys duosjornices inforo Boano ante Yortun£ £dem, V Matris Matut£ : 
unum in Circo Maximo ftcit, <U his forniabus figna aurata mpofuit. Quod uero Suet. fcribit, Nes 
ronem diruto Circi Uaximi arcu per Velabrum, forumque Palatium , <(J Apollinem peri-j/Je : de cjuo 
arcu intellipat, nonfatis expioratum habemus. Eratquoque in Circo Simulacrum Sei£,jwe Zege)i& 
de^iferendoluelafegetibusappellat^au&orVlin. 

De Qbelifcis :(fdeeo <{ui in Circo Max. iacet. 
Cap. XIX. 

Ifturide Obelifco,cjui in Circo Kaximomulta obrutus terra adhuc iacet, ac deincep de v\s, 
qui in atys urbis partibus fuerant conhuuti, ad rem facere arbitramur, nonnulla de jjs, ab Am? 
no Marcellmo tradtta, pr£fonere. Qu£,fndfitcbelijcus,& cuius rei cauja muentus, declaranv. 
ems uerba funt h£C ln hac autem urbe inter labra ingentia, diuersascjue moles fgmenta Aegyptio* 
rum numinum exprimentes, Cbelifcos uidemus plures , alwscjue iacentes , ty commmutos : ({uosant 
tiqui Re#es bello domitis gentibus, aut proftpetitatibus fummarm rerum elati montm uems,uel apud 
extremos orbis incolas perfcrutantes excijos, ereaos dijs/wperis in religione dicarunt . Er idemmox 
fubdit. Lft obelifcus afperrmus lapis in fguram met£ cuiusdcm ftnftm ad procerhate confurgens ex? 
celfam, utctue radium imitetur graakfcens paulatim ftecie cfadrata tn uertice prcduBus anguftum 
manulemgatusartiki. \n flerisc{ue.n . uijuntur liter* hieroglyphua mfculpu. Dei/reris hiem 
glyphicis, <{U£ in plerisc^ uidentuf , idemftc infit . lormarum autcm mmmeras notas hieroglyphv 
cas appellatas, auas ei undi<{ ; uidemus inafas^ initiahs fapienti£ uetus tnjigmuit auSioritas.Volucrii 
enim,ferarumc{ue,etiamalknimundhgeneramulufcalfentes,ad £uic{uo<{ue fe<{uentes £tatesims 
peutorum uulgatius perueniente Metnotta , promifta , uel foluta regum uota monftrabant. Non.n.ut 
nunc,literarum «Kweruspr^ir^^^f^'^^^^'^"'^"^"' 1 1»™ conaperepoteft.lta 
prifci <{uo%fcriptitarunt Aegypt^fHula Uter£ fwguhs nommibus feruiebant : Vuerbisnont 
mnifignifcabat integros fenfus. Cuius rei fcienti* m his interimfit duobus exewplw. Per VhjWc 



D 



6i LIBER. 

ntturx uocabulum pandunt, <{uia nullos marcs po/?e intcr has alites inueniri, rationesmemorant pbif 
ficce : ptrc[Me fyeciem apis mdla conftcientis, indicant regem, moderari cu wcunditate , aculeos auo? 
<{uc innaja dcbcrc ; his jigms oftendentcs, <& fvnilia fiura . Haftenus Marcellinus. De v]Jdem iitens 
lcgimus apud Macrobium, Aegyptios bouisfgura, terram : & Jceftro injculpto, foiem jigmftcafte. 
Scd multo piura apud Orum ApoIImew dc ijs tueris inucnies.Ex <{uo autem Upide obclifci exaderenf 
tur.quis primus inftituerit ; & d <{uo bic , <{ esl in Circo, fit excifus, <& Romamperduaus, Plm.Jic 
oftcndit. Circa Syenemucro Thebaidn Sycmtes , cjuemante pyrrhopecilon uocabant , trabes ex eo 
fcccre rcges <{uondam ccrtamine, obelijcos uocantcs, Solis numim Jacratos : radiorum eiusargumen? 
tum in erfigie eft, <& itajigmficaturnomine cegyptiQ.PrimusomniumidinjYituit M.itres,<{ui inSo? 
ln urbe rcgmba:, Jommo mfsus, hoc ipjum infcriptum e in eo.LtenimJcaifturce liice, ejfigiescjue, 
q.ias uidemus, cegyptice Junt iuerce. Is autcm obeiifcus, <{uemD.Auguftus incirco Magno ftatuit, 
cxcijus eftdregc ScmncJcrteo, <{uo rcgnumc Pithagoras in Aegypto fuit. CXXV. pedum , tJ do* 
<inums,prceier bujimeutjdcm Idfidis. idcm Ammianus ait, Augujtum duos obelifcos ex Hieropolita? 
na Aegypti ciuuatc Romam tKxRuhJsc ; eumjdicet, <{ui in Campo locatus erat Martio, <tfbunc, <k 
cjuo lofiimur. Quem, inquit, recens aducctum dificultate magnuudinis territus Augufius, nec cotra? 
ctarcaufus efi, nccmoucre.Secutce<{ue cetates alios tranftulerunt : <{uorum unus inVaticano : alter irt 
i.vrtis Saiiujtv] :duo in Augufti monumcnto ereaiJunt.Quibus uerbis ctycimus obelijcu campi Mar? 
nj ommum primum Romam perduclum,eumc{ue, <tj relicjuos,<[ui in hac urbe cernutur, Thebis, ex 
ai\]S urbibusAcgyptijS adueaosefte. 

De Tcmylis, Solis, Tlorce, Libcn, hberaeque, Cerer/s, Veneris, <& Wrcurv] : <i3 de 
Lupamn,acDomoPompei. Cap. XX. 

AVud Circum Solis, Vlorcc, Liberi, Liberx que,<£7 Cereris facrce cedes coilocatce erant , ut tefta? 
tur Cor. Tac. cum ait. Usdcm temporibus dum cedes uetujlate,aut igm abotitas, co?ptds<{ue ab 
nugufto Tibenus dcdicauit, Ubcro, Liberceque, etiam Cereri luxta Circum Haximu . So//;,<£r Flo^ 
rcc ad eundem Circum fuifk chbi affirmat. Nonnuili tradunt Caftium Cos. Cererts <xdem , Libcrl]; 
O Projerpmce, <{uce crat fuyra Cira terminos, ultra ipfas emijsiones , dedicauifse : cum eas Poflhu* 
mius aduerJusLatinos pugnaturus, prourbe v\s dvjs uouiftet.Cum autemdicat ultraemiftiones cedem 
Profcrpnce fuifte : comcclunm facimus, eam fuxfe, aut in hords nuc Scholce Gracce, aut luxta eos: 
ubi Cira Carceres ftetifte multis conftat argumentis.De Cereris dede Plin.ita memimt. Plaftce lau? 
datifsimifucre Damophilus, <& Gorgafus, vydemc^ pdtores : qui Cereris cedem Komce utroque gene? 
rc artis excoluerunt.Ariftides pinxit Kornce Liberum patrem, & Ariadnem tye£tatos in cede Cere; 
ris.Veneris quoc^Templum prope eundcmCircum fuifte,oftenditLiuius hisuerbis. Q^¥dbiusGur? 
gesCos.fthus aliquotmatronasadpopuiumftupri damnatasfecunia multamt,ex<[uo multatiao cere 
Veneris cedem , <\u£ prope Circum eft , faciendam curauit : <$ Ouidius lAercurVj Templum eundem 
(bcclafte Circum ait. Ncfie .n. Vitruui] de conflituendis templis prcecepta perpemo obferuabantur. 
N<tw erfi is prcecipit : Mercurio inforo, v.t deo mercaturce : Libero fecundum theatrum, quod iudi 
fcenici ei afcribebantur : Veneri ad portum, eo quod ex marisfyuma orta : Item Cerert extra urbem, 
utpotefrugumdece, tempU conftituendaefte, tamenomnia hcecaf>udCircumfuifie,exauc~ioru,quos 
citauimus, ditTis, patet.Ceres tamen <{uod cedem apud Circum habuerit,poteft uiden nontcmerefac? 
ttan : ciuoniam circcnfes in eius fiocjue honorem, tefte Ouidio , & Cor. Tac. celebrabantur.Lupat 
naria apud eundem Circum mfrituta efte figniftcat luuenalis, cum in<{uit, Et ad circu iuftas proftrare 
tuelUs.Pompei Domv.m ad Circum fuifie, meac{ue Herculem a}Aynonefacl:um,fcribitPlin. Hanc 
credidcrim ftetifte apud ccdem hodie D.Anaftafice,fub monte Palatino : proprered <{uod <& ibi magnce 
ruince cernuntur,<& cacten loca prope Circ«, aut fttcris aedibus, autforo Boario,occupabantur. 



<"•; 




LIBER QJTARTVS. 

De Salinis, Lignarys, Virranjs, Vigulis, Veriere Myrtea, tc de Circo 
lntimo, *t%& & Teftaceo. C*p. Vrimm. 

APITOLII, VclUui^ ac couallium ip/is adiacentium, adis 
ftcv\s tandcm defcriptis, pofcere uidebatur locus , ut ad Calvj 
montis , ftbd tertiuS eftet urbi adiccius, adifcia tranfiremus. 
Sed cum animaduerterimut exordine perperno <{u<£ declarant 
da funt fore lucidiora : abea planicie,in <jua monticulus Te? 
ftaceus etiam nunc uifitur , initium facere decreui . SalmaS in 
hac flanicie, jprope^ Naualiafuifie^uidam tradidere:de cjui? 
bus , quid fentiamus , fuperiori libro diximus . Sed barum lof 
cusmagispatet exauftorum diclis , <{uos citauimus, ubi de 
porta Trigemina fumus locuti. Lregioe autem dictorum Na? 
ualium fuere Lignarvj, & apud ipfos Imforium , ac Porticus 
Aemilia : idque ex uerbis Liuvj manifefum ft , c\uce hic tf ppo*> 
fui, Aediles extra fortam Trigeminam Ewporiu layide ftraucrunt, Jtipitibusque fepjerunt, <& por^ 
ticum Acmiliam refciendam curarunt, gradibuscjue afcenfum ab Tiberi in Imforiv.m fecerunt.Bafilm 
cam autem Aemiliam, de cjua Plin. tngefimo cjuano meminit, ad eam porticu fuife credidenm. Po/t 
Lignarios gximo loco erat Vitrianoy Vicus:poft huc Piguii : intercjuos,fecudu Varrone, erat Vet 
nus Myrtea : & Circus Intimus, cuius ucftigia extant in uneis Tiberi adiacentibus. Myrtea uero di? 
fta eft Venus d Murteto, in cjuo eius eftet Sa(.ellum : cjuam Plin. Murceam poftea uocaumee teftatur. 
Tiguli autem & alibi plunmisin locis : nec mirum : namfEtilium maximus erat ufus afud fnfcos:ut 
Plin. ait : adeo ut deorum fmulacra , temflorumcjue ornamenta , £-" ipfe parietum incruftationeS ex 
fEiilibus confcerentur : defunSilcjue fe je doh\s ptlilibus condi curarent:& propterea Numcm rege 
feytimum collegiumfgulorum inftituife. Sed horum omnium maximum acjiwum ufu , (? commoiif 
tate in hac flanicie reclte fuerat conftitutum : cjuoniam maxima uafa hic prceapue febant. Cum aute 
$enatus<auifiet ne in Tiberim eius artis purgamenta abvjceremur, cjuibus fenfim repletus in urbe re? 
fiagnaret, his locu afignauit, quo ea deferrent : cjuibus coaceruatis ingens furrcxit tumulus,cjui Tet 
ftaceus eft nucupatus : cuius ambitusinbusftadv\s uix ^erftcitur , akitudo, ubi maxima, e pedl, CLX. 

De Uorreis Po. Ro. Sepu/cro C.Cejlii: # <k Wylerna luco. Grp. II. 
1 NterTeftaceum, Auentinum,<& Tiberim fuercPo. Ro. Horred.CXL.de cjuibus mentioeft in 
1 marmore ibi reperro, habenti titulum hunc. 
NVM.DOM.AVG. SACRVM GENIO CONSERVATORI 
HORREORVM GALBIANORVM M. LORINVS 
FORTVNATVS MAGISTER S. P. D. D. 

In parte auerfa eadem legebantur uerba, nifi cjuod /oco,GENII,erdr, FORTVNAE. Plin. et in eade 
flanicie horrea fuifte innuit, cu ait, P. Mancino pr<tfe£to anonce extra portam Trigcmina unciana 
/?ipe co//dta, columna po/irJ fuifte. Ad portaautnuc.S. Pauli muris urbis includiturmoles cjuadrata, 
admoduignisinacututendens,fgurametce,(juaob rem cctzc tov •arvfd? pyramide appellarunt.Li? 
cet Stephanus de urbibus aliam tradat etymologiam, his propewoJu uerbis , Pyramides in Aegyfto 
adifciu, in <\uodferuntur exfenfa futfte in cepas, allia ,<& cafeum talcnta. X. M. O <\uingenta:not 
minatct 'aW tov tsv^ v ,i.a tntico : cjuod illuc coduces rex fenuriafecit frumenti pertota Ae? 
gypii.Pyramides excidedi , ftatuendic\ue ratione docet Plin. hoc modo. TJicantur fyramides in eade 
Aegyporegum fecuniac ociofa } ac ftultaoftentatio.Quifce faciendieas d flerisque ea catraditur, 









«4 



LIBER. 



ne yecuniam fucceforibus, aut amulis infuliantibus yr*herent,aut ne flehs efiet ocioft. Scdhac mo0 
lem, de <\ua loquimur, fuific Seculcrum C. Ce/?>). VII. uiri efulonum, ofteniit titulus in exteriori } 
interiori Utere eius incifus.hb exteriore tantum Utere, 43 literis longe minorihus /S&jjrittr» 
OPVS. AFSOLVTVM. EX. TESTAMENTO. DIEBVS.CCCXXX. 
ARBITRATV 
PONTI. P. F. CLAMELAE. HAEREDIS. ET. PONTHI. L 




QJARTVS. <S 

Hic eft i\\e Ceftius uit cenfuUris, <[uem PUn.narrat circutulifie Signum , fecumque etiam in pr<£ lio 
habuifie.ldemque fuitumsex epuhnibus , <[uos ita appeWatos ait Cic.tertio de oratore:<[uoniamepufi 
las dijs inftruendi poteftatem haberent.lnhac eadem p\anicie,apud Tiberim\fuit lucus nomine Hy 
lerna.Ouid. 

Adiacet anti<[uus tiberina lucus hy\ern<£, 
Pontifices illucmnc <[uo<[ue facra ferunu 



A 



De Auentino-.Temp lo Bon* De<f,# Hercu\is:& de Armhftro, 
acRemoria. Cap.lll. 

Ventinum, inquit Varro, a\i<[uot de caufis dicvnt. N<tuius ab duibus, <[uod eb feab Tiberi fers 
rent aues.Alvj drege Auentino a\bano,<[ubd ibifu fepultus.A\v\ab aduentu hominum: qubdco? 
mune Latinorum ibi Dians temphm fit conjiitutum. tgo maxime puto ab tdueftu.Nam olim pa\ut 
dibus monserat ab reliquis difdufus : itatjue eb <[ui aduehebantur ratibus quadrante foluebant.Sex. 
Pom. d rege albano diSium Auentimm confrmat. Altj in gentem ?o. Ro. Sabinos d Komulo fufcet 
ptos aiunt , eumtfc accepifte montem, ty ab Auante prouincia fu<£ fiuuio Auentimm dppeWafte . Eo? 
rum autem opinionem,<[ui ab dduentu hominum diEtum uo\unt,non fatis probo : eo fy ante Ser. Tullrj 
tempora,d <[uo tempiumDianx fuit extru&um, montem hunc Auentinum appeUatum conftat. Ntfw 
prius d Murce<£ de<£ facello, fub ipfo monte pofito, Murceum uocatum , idcm Sex. Pom.afterit. Sed 
& Remurio illi <[udndo<[ue fuitnomen:<[uem YXomuhs neminem paftus eft habitare,fedfacrum fratri 
efie uokit uf<[ue ad Hykmam.Monshic d Circo Max.ad portam fere. S. Pau\iuf<h,fic fcinditur ui<t 
obli<jua,ut duo montes uidzantur.Propter quod Plin.lib.X I X . cap . II I l.in plurali profert,fic enint 
ait.Nemo facros,auentinbf<[ue montes,& irata pkbisfecefus circufyexerit.Sed de cediftajs <ju<£ in eo 
fuere uideamus.ln ea igitur huius montis parte,<[U£ refyicit piamciem , de qua fuperiori capite fumus 
locuti.ubi nunc eft D. Maria cognomento Auentin<£ <tdes,fuit olim Bona Dea temphm, in Yatua 
Vauni filia caftifSima honorem d Claudia Veftali pofitum,ut a\i<[ui tradunt. Huiufce autem de<t fat 
cra dfolis fominis peragebantur,ne<[ue licebat uiris interefe-.unde Cic.criminatur P.Clodium,<[uod 
dufus fuerit ea facra,cfu<£ profalute Po. Ro. m Pont. Max. adibus febant,fua prafentia perturbare, 
ttque polluere.Proxime erat Herculis Templum,apud nunc D.Alexij nedem , ueleo ipfo loco. Quem 
locum non temere fortaftis D. Alexio noftri dedicarunt:<juoniam Herc«Ie5,ex eo <{uod defenfor homi? 
num habebatur,ut ait Varro,uel <juodmala arceret, d Gracis ettAf i K£K?* eft diSius. Nam maiores 
noftri,<[uiChriftiani nominis propagandi curam fufceperant ,magnam adhibuere diligentiam,ut 
gentes fuperftitioni , & idolatridc deditas ad uerum Chrifti cultumfenfm traduceret,edp[ue «liquan 
do nominiSjdutTeialteriusfimilitudineallicientes, multu in eo profecerunt.SicPantheum , ommbus 
di)s confecrarunt.Carment<£ fanumD. Catherin<t .Romwli C7 Kemifratrum,pariter duobus fratrv/ 
bus Co fm<£ & Dm.idno.Romuli prxtered , cuius origo incerta ferebdtur,ueluti d deo orii,D.Tbcof 
doro:<[uodnomenDeidonuminterpretdtur.Co?terum <[ubd Herculis temphm ibi efiet : ed eft ra? 
tio,<[uid prope erdt Armiluftrum, in <[uo ludicra fiebant certamind,in <[uibus illefemper uicerdt.Simi? 
li uero cdufd iffad Circum Max.&fluminium templa habuifie kgimus.Quod uero Armilufirum iu? 
xta Herculis templum fuifiet ,fdci\e cognofci poteft ex mttrmore {<\uan<pam comminuto)in proximis 
uineis reptrto,in <[uo infcriptumeft, 

SACRVM 
MAG. VICI ARMILVSTRI. 

Pkt.etiam commemorat,Armi\uftrum locum efte in Auentino,uli Romulus T.Tatiumfepeliuit. Vart 
ro Armi\uftrum,in<[uit,ab ambitu hfiridocus idem Circus Maximus di&us , <[ubd circum ffefttcults 
adifcatis ibi ludifiunt&qubd ibi circum metts fertur fompd, # cjxi cumm.Vbi figritfcare uidet 



66 LIBER 

tur Ami\uftrum,& Circum eundem efte :er infra , Armihftrum ab eo <\uod in Armilufrro amatifiat 
cra facerent dicium efte affitmat.Sex.uero Pomp.Armdufitrum,in<\uit,feftum erat apud Romanos 7 <\uo 
res diuinas armati ficwbant,ac dum facnfi:arent tubis canebant.Amduftrum etiam dicebatur locus, 
ubi arma puUica reponebantur.Romani enimama priuatimnon habebant^fedad expeditionesbeU 
licas ex Amduftro accipiebant, eo^ referebant belhs confectis. Hinc Spartianus dicit, Vefyafianuni 
ex Armduftro ama legionibus pemififte.Remoria locus fuit prope amduftrum, dicius <\uod ibi Ro# 
mulus Remum fiepeliun : cjuandocjuidem&uiuus eum locum ille fedibus deftinabat, auc. Sex. Powp. 
Idem ahbi ait, Remoriam locum efie in sumo Auentino ubi Remus dt urbe codenda fuerat aufpicatus, 

De Temph Diant, & lunoriis Regint: Speknca Caci: Cliuo pub. ac dt 
Thertots Ttaiani , <U Decij : & de Scalis Ge* 
tnoriv\S. Cap. IIIl. 

ATewp/o D. Alexv\ ad teli iactum, D. Sabinct nunc eft <edes , ubi olim fuit Dianct, utfignificat 
Appianus,memorans GraccbumDian<e aficUiff: temp\um,at<pe inde ad aheramftuminis part 
tem per pontem ligneum tranfwfie.Temphm hoc dedicauit Ser. Tuilius , ut Sex. Vom. affimat , his 
uerbis.Seruorumdiesfeftus exiftimatur Idibus Augufiti,<\uod eo die Ser. lullius natus feruaadetit 
Dian<e dkauent in Auentino,cuius tuteU funt cerui,u cjuoruni celeritate fiugitiuos uo ce nt fieruos. Co 
mune autem eratomnibus Latinis,<\uod ideo inftituifte Uidetur, ut ofiederet lege naturah JerUos nihil 
diftare d ccxteris hominibus.Diony.autem Ancuni regem auciorem tempii Diance fuifie, f\c oftendit, 
Tradu£tis exTe\lenis,Po\itorio,aliif<\ue urbibus,<\uofcun<\ue coeptrat colonos,ibi coI/oat<ir, perfiuas 
sktjue ut templum Dian<e <edificannt:adv\cercnt<\ueftatutis temporibus inducias,ut fi <\ua fa£ia inter 
cos offenfio effet,per hcecfacra difio\uerent.Pofited<\ue rex pecuni>)S,<\uas contulerant utbes ed omnes f 
txtruxit Dianct Tanum in maximo Rom<£ collium Auenttno collocatum , legefque in bafe cttea con? 
fcripfit,in ddubro Diancefita.Haclenus Diony.An de eodemuter<\ue intellexerit,dubium eft.ln ea hu* 
ius montis parte,c\u<e Tiberimf^ectat,proximd<\ue porta Trigemittce , baudprocri d Schola Gtctca 
appe\\ata,fiuitSpeluncaCaci,<\uodinnuit Diony.narrans HerculemCaco claua tnafiato , ^rSpeiW 
ca euzrfa Aram louis Inutntoris erexifit ti loco proximam , eamcjue fuo tentpore prope portam Tri* 
geminam extitifte. Quod porta Trigemina ibi eftet , <y Caci Spelunca , ac Salince } eXitufcjue acjux 
Appice in Tiberim,primo libro,ubi de hac pofta locuti fumus^demonfttatum eft . Ex <\uibus omnibus 
conftat, haud uerum efte <\uod nonnulli putarunt^hancSpeluncamfuifte in ea parte Auentini,<juce adi 
Bon<eDtce fubiacet,cjuemadmodumhotuntopinionem priusfecuti in ftguta utbislocum notauitnus, 
Cliuus PublicuSjpet c[uem in Auentinuntetat afcenfus^ dfoto Boario incipiebat:id<[ue eXeo Uuv\ \ot 
co patet,ftem de uico thufco\o<{uentes , citaumus. Ptceterea iibrofexto de bello mac. eiufdetn Cliui 
fic meminit.Cum commiftum prcelium eftet,Coss.ttansfugas Humidatum^i tum in Auentino ad mif 
k i&ttecentos erant^media urbe tranfite Ifaudias iufterunt, nuUos aptiores inter conUaUes , recr^wc 
bortorum,& fepulcra uacuas undi<\ue uias ad pugnandos futuroS rati. Quos cunt ex arce , Capitoho? 
<Ju?,C//«o puUico in e<[uis decurrentes <\uidam uidiffent,captum Auentinum concUmarunt. Ab armif 
hftro ad eum ufy locum ubi nunc D.Prifcce eft templum, Traiani Themct cum priuatis cedibus fuifif 
fie dicuntur.V ibi non \onge Varian<e:Dtcian<euetoad tempium modo diSium : de <\uibus lutropius 
fiic inquit.Decius Rom<e \auacrum<eiificauit:harum,i\\arum<{ue nonnuWa adhuc extant ueftigia.lunof 
nis Reginct Temp\um,<\uantum ex Liuvj uerbis conqcere poftumus , infiummo Cliuo pubUco ftettrat: 
quod ex parte ueientanct prcedct d Camd\o diRatort uotum 7 <ff ab eodem poftea confiecratum e/?.No» 
\ongeabhocC\iuo(uta\icjuiarbitrantur)fuere ficaU Gemonice: per <\uas fiontes unco trahebantut. 
Suet.in Vitd.Tandem apud Gemonias mimtiftimis Mus txcarnificatus^atqut confe£tus 7 & inde unt 
co traftus in Tiberim, 

Dc 



QJ/ARTVS. 67 

De duibufda TepIiSj Aedifdlffie alrjs,<[u<e erant in Auetino,<[uoru certus locui ignoratur. Grp.V. 

^€ Vlta autemaliaftabant in Auentino aedifcia , <{uibus certum locum aftignare non pofiumus: 
1 etenim eorum ruinac uineis confith teft* funuSed erat ViStorice Templum.cpod ab Arcadibus 
extruStum efie,ab eifdemque facra inftituta,comemorat Diony. T.rat V Mineru<e:de <[uo Sex. Pom. 
lunonis,de <[uo ValMax.Lunce,de <[uo Ouid.meminere.Ouidiusfic. 
Luna regit menfes,huius <[uoc[ue temfora menfxs 

Yinit auentini luna colenda iugo. 
Sic et liuius.Atrox cum uento tempeftas forem ex aede Lkw^k* in Auentino eft,raptam tulitjdem 
etiam de Libertdtis,W l\atut<£ adibus facris meminit : <& banc bello ueientium a Camillo dictatore 
u»tam,atifc ab eodem poftea confecratam,ait.lllam aute ex multatitia tecunia cum cereis columnis, 10 
ftatuis d patre T. Gracchi ty conditam0 dedicatam,cuius Atriumab Waelio Peto,d? Cor.Cethego 
fuit refectum,& ampliatum.Quod ueroSuet.tradit,AfiniumPollioneAtrium Libertatis extruxifse t 
de alio atrio intelligendum e/?e exiftimo-.fropterea cjuod multo tewpore po/t* fuit Afmius Pollio.Cui 
ofinioni aftentiriuidetur Liuius libro.V.dec.V.ubi inchut.Wdec interipfos difcef>tdta,poftremo eo de? 
fcenfum eft,ut ex cjuatuor urbanis tribubus unam falum in atrio Libertatis fortirentur . lunonis Mot 
nets. etiam inAuentino Templumfuifie imenimus. Item louis Elicij Aram , dliuma rege dicatami 
quce ab eliciendoJecundum Varronem,nomen adcpa eft.Tuit & Murti<£ uetus Ara.ln eodem Auenf 
tino fabulanturfuifie Yauni& Pici Antrum^fontm^ ex <jko bibebant,binc Quidius. 
Lucus auentinoftiberat niger ilicis umbra y 

Qv.o pofies uifo dicere,numen adeft. 
In medjo gramen,mufco<[ue adoyerta uirenti 

Mar.abat faxo uena yerennis a<[u<x. 
Wnm <& hodie fonticuli ex radicibus eiufdem montis in Tiberim calentesXn eofxta erat LaurentU 
Sylua louifacra,m <jua Valentiniams.ILConftantini,&GalU Placidi* flius,fuit mterfettus.&T. 
Tatiumregemfepultumfuifte,fcribit Sex.Pom.Ab hacSylua nomenfumpfifie uidetur uia Lauretina: 
cntafueratinter Oftienfem,<& Ardeatinam-.de quameminitGellius : 0* de Laurento Mrfcrofews : nift 
niauis Laurentinam a^ellatam efte,<[uod m Laurentum agrum duccret. M. Catomemorityrodidit, 
Italum regem Auentimm coluife.ln eo monte Vitellius imyerator Domum habuit , atcfc Vaberius fcrit 
ba: de apa Vitruuius deminv\ temyeratura agens,fic in<juit.Cumalymulti,tum etiam\aberius Scriba 
clm in Auintino uokiffet habere domum eleganter expolitamrferiftylvjs parietes omneis induxit mii 
nio,<[ui poft dies trigintafaSti funt inuenufto^uario^ colore.Yuit in eoiem monte a$ud Dianx temflu 
etiam Phylidis cuiufdam Domus,ut hoc carmine oftendit Profertius. ■ 
Phylis auentime qu*dam eft uicina Diatue, 

De ArcK Conftamini:& de Se$ti%pnio Seueri iwp. Cap.VL 

^^ Vonkm Calius mons comallejn <[ua uiam Apfiam effe teftatur%$artianus,<\ua yarte /epfen/ 
f| trionew fte£tat,d Pa\atino:<[ua<^ ad occafum,ab Auentino,dirimitur : priufyua in eum uenia? 
^i^mus:cu£ in hac conualle fint,fuerintue fummatim indicemus .T« capte igitur ui<x Apfiaftat 
ArcusConftantini triumphalibus ornamentis excultus,cum tropfxm,Ki&oriijm<e alatis:<[uem,fupe; 
rato ad yontzm M ilKiKW M«xenfio,Se«<rtKS ^ofuit. Arcus enim huiufmodi erigebantur in honore eo^ , 
<[ui rebusPo.Ro.fcliciter geftis,ui£toriatmm$ho digna refortajfent: d<[uo trifyhales denominam . 
\n his autfmulacra Mli,oppi<fo^,/?HKiorKW,w<(Kw illorw^Kos <feKicer<tw,i«ci<{efcrf>if.I« hocaut funt 
quttdamira arte fculfta, <[u<xda non fatis probankideo multi uokntjlla ex arcu Traiani deflruSto ad 
hnius om«tumtranftata,hacc uero illis additt.lnutrofyfrontifyicio tutemeft titulus huiufmodi. 

ij 



68 



LIBER. 



IMP. CAES. FL. CONSTANTINO MAXIMO 

P. F. AVGVSTO S.P. QjR- 

Q_VOD INSTINCTV DIVINITATIS MENTIS 

MAGNITVDINE CVM EXERCITV SVO 

TAM DE TYRANNO QVAM DE OMNI EIVS 

FACTIONE VNO TEMPORE IVSTIS 

REMPVBLICAM VLTVS EST ARMIS 

ARCVM TRIVMPHIS INSIGNEM DICAVIT. 
A/ronre autem quce ad ortwn folis uergit,legitur ddextra. 

VOTIS.X. dfiniftra. VOTIS. XX, 

At altera uero fronte quee occafum ftettat, d dextra* 

SIC. X. dfiniftra. ' SIC. XX. 

In interiore autem fartefornicis maioris a\> una parte fculptum efl. 
LIBERATORI VRBIS. abaltera. FVNDATORI QVIETIS 
Im eadem aute coualle,apud circum yiax.cernitur Sefulcrum Seueri imp.Septi^onm «ppelUtum: quod 
in uia Apt>« ab iyfo Seuero extruttum eflefic oflendit Spartianus.Yunus Getae illatum efl in maiori 
fef>ulcro,hoc efl Seueri:<{uod efl in Appid uia euntibus ad portam dexterafiecie /epri^bnjj extruttu: 
quodfibi ille umus orn&uerav.ij idem rurfus.Cu.rn flfti^oriwm faceret nihil aliud cogitauit , fidm ut 
ex hfrica uenientibusfm opKS occurreret.hlterius aut Sepri£omj meminit Suet.cjui comemorat Titu 
apudfcpa^pnium cubiculo perparuo, Vobfcuro natu. lll.Cal.lan.Septi'^pmum,in<{uit,manetadhuc 
f^oflenditur.Sefti^pnvj Seueri fuperfunt tresordmes colunaruminuicem futerimyofitaru: alios aut 
<[uatuor infuper fuifie quidam putant,& ideofefti^onium dictum, ftodfeptem ordinibus columnarli 
iungeretur,ueluti flptem ^pnis.Sed tanta eft trium horu altitudo y ut maiorem habuifle,nonfat uerifv 
mile.Profterea Hius Ca^itoUmsSepodiumuocat:<{uod ibife$temui<£ concurrerent.Alvjuero Sepr/V 
foliumdfeptem folarvjs:nm inter colunas,<[udt dtnbuslateribusefficiunt ueluti forticum, eflbreuc 
adificium,ex faxo quadrato,ab imo adfumumthoc dmifum infeptemuelutifolaria etiam mnc uidef 
mus:<[uibus moles ipfa conexaflrmior efficitur.ln zofhoro legitur hic tkulustruncatus. 
C.TRIB.POT.VI. 

COS. FORTVNATISSIMVS NOBILISSIMVSQVE 
Hkws Septitynvjformam qubd paucos ha&emseam intellexifle animaduertimus, &fidimidia tantu 
farte extet,conati tmen fumus integram reddere>na dmnfisflngulis qu* extant fartibus, uniuer* 
fam rationem defrehendimus* 




■" 



Qj/ARTVS» 69 

De Themiij&t Talatio Antonini CartcalU* Cap. VII» 

IN udicihus Auerttini f apud D.Balbina cedem,parietes amptifimieX Yetiftfy ikmaru AntcHini 
CaracAll<£ y ffe£tatur y ty coluru* mira mdgnitudims,diuerforu<{i Upidum mentes, at<{ ; cominutce. 
De his themis Spartiani funthcecuerba.Roma reliquitthemas fuinominiseximias-.fiarumcellam 
folearem architecii negant pofte ulla alia ratione fieri, nifi qua fatta eft.Nam ex cere cupro caHcelli 
fubpofui efte dicuntur^ulbus concameratio tou concredita efl;<& tantum eftfpatt}, ut id ipfum aliter 
feri potuifte negant dofti mechanici.I.utropius.Opus,in<{uit,egregiumfecit Uutcriiqic Antonianx 
appeliantur . lampridius uero refert , hasab Antonino inchoatas, Seuerum perfecijle , atc^ exornafiei 
f.ibus pars a<{uce Appice feruiebat . Sub eifdem autem thermis Antoninus diatur Falatium nobilifiis 
mum cofuifieSed <{uia de thermis fce pe ent mentio , ab re non erit de ipfis generatimali<{uid dicere* 
Thermon igitur grcecum nomen calidumfignificdt.Hincloca publica Uuandi, fjfv.dandi ufibus conf 
ftituta,eodem modo Ldtini,<[uo Craeci, thermas appellant . Frifcis nan<[Ue lauandi ufus prope <[uoti# 
die fiiit : <{uo nel puluerem , fordef<{ue abluerent, ucl fudorcm prouocarent, ualeiudmis , uoluptatifue 
caufa.Praterea multa balnea,etiam priuata, Komce fw.fie «5 eft dubium.Wmc Cic.Tercntiam monet^ 
ut curet Xabrum in balneo ne defu:certiorem<[ue facit Q^Yratrem de balneis^uas tn Arpinati extrui 
curabat.Sed quo modo genere dijferant d publicis Varro oftendityhis uerbh.ltem reprehcndunt ana? 
logias, <[uoddicanturmultitudinis nomine publicce Balnece , non balnea ; contra <juod priuati dicunt 
unumBalneum : Quod pluraBalnea dicant : <[uibus refponderi foteft,non efte reprchendcndum 
quodfcalce , ty acjuae caldce , pler^we <[uce cum multitudinis uocabulis fint aftcllata , necpue eorum 
fmgularia in ufu uenerint. Item contra primum balneum nomen <3 grcecum introVjt in urbem , fublit 
ce ibi confedit, ubi bina coniunfta eftent cediftcia , Uuandi caufa : unum ubi iuri , alterum ubi mu? 
lieres Uuarentur. HaecVarro. Nameffe inbalneis lauacra muliebriaa uirilibus diftinfta , afer? 
tiftimc Vitru.oftendit.Lauabantur tamen aliftando mulieres in balneis uirilibus: ut in oratione Grac? 
chi delegibuspromulgatis fcriptum effe, teftatur Gellius.Balnea fenfilia frimus omniumSergius 
Oratafacere inftituwJficuti Valer.Maximus, C7 Uacrobius commemorant.Re poftmodum ad pri«ci> 
fum luxum,&faftum produfta, cccpere lauacra in mod*m(ut ait Ammiams)]>rcuinciarum extruere: 
quas thermas appellarunt:<juce infinita propemodu habebant \oca,uarv\s ufhus, <(3 uoluptatibus ftatuta: 
Qjuedam ad calefaciendamaaua-.ex quibus fer fivhones,fiftulas<jue balncisjiue Uuacris,nedum infof 
lo exfofitis,uerum etiam pen/Hitus calidam miniftrabant:<judt po/f lotione inutilis per amales in f>ar? 
tem inferiorem,indefubterrancismeatibus inCloacasmittebatur.Alia,Apodytcna dicebatur, in <\uit 
bus balnea ingreffuri ucftes deponebant,ut oftendit Vlin.in epift.lnfupererant arece ampliffimce port 
ticibus circundatce,concameratd<jue adificia in circuitu habentes,in <\uibus erantdiuerfi coloris marfi 
more&,ingenteft{ue columntr.fauimenta UtboftratduarysUpidibusconfticuci) pdrietefyne mamorcis 
tabulis in multis ueftiebanllrant ty Xyfti:tynemora, r & natatoria popwli ludis , delicus<\ue exvofua: 
cfius adduStusfre<\uentereo coueniebat.Quin & principes ad id infanice ucnerant, ut cu pfuto pror 
mifcue Uuarent.Spartianus de Hadriano.?ublice,in<{uit , &fre<{uenter cum omnihus Uuit.M. autem 
Aurelius Uuacra mixtd prohibuiffe dicitur.Lauandi tantafuit Commodo inrp. uoluptas , utfeptiesin 
die Uuerit,in balneif<{ue coenitauerit, lulius Capitolinus literis mandauit,Gordianu iuniorem fepties 
m aftate,hyeme bis Uuiffe:<{ui cum mulieres pulchras,& pueUas,& cum his uetuUsdcformesddmitte? 
ret,fe iocofe id ficere dicebdt.ln tbermis autem Alexander imp.fyluas deputauit, oIe«wi|He luminarifi 
bus dddidit:cum antea non dnte duroram pdterent,^ antefolis occafum claudcrentur. 

G irj 



7 o LIBER. 

De Te«jp/is,lJtf/is,Ho«oriS,Virt«ris, QMrini,& Diance:ac de Cce/iofo. Grp.VHI. 

TEwpiW I/Mis Antoninusimeruiam Affiam^thermas,<juasfecerat,c»llocauit:dfudcedenuc 
D.Nereo facratam,ubi marmor ejfojfum eft,cum hac infcriftione. 
SAECVLO FELICI ISIAS SACERDOS ISIDI SALVTARIS CONSECRATIO. 
ht altero marmoris frufto legebantur hcec uerba. 
PONTIFICIS VOTIS ANNVANT DII ROMANAE REIP. 

ARCANAQ^. IN ORBIS PRAESIDIA ANNVANT QJORVM 
NVTV ROMANO IMPERIO REGNA CESSERE. 

Vinutis, & Honoris cedem afud fortam Cafenam M. Marcellus dedicauit , anno decimo ftftimo 
foft<juam d fatre eius frimo confulatu , in Galiia citenori ad Claftidium ,fuerat uojta: de <jua met 
mit Cic de nat. deorum. Hanc Cor.Pinus , <$ Aftius Prifcus, Veffaftano augufto reftituen* 
te , finxerunt, duc. Plin. Ad fortdm autem fuerat extrufta : quaft monitos effe uellent ad bellt 
froftcifcentes , nifi fer uirtutem aditum ad honorem , $3 gloriam non fatere . Hinc eft <juod D» 
Augv.ftimsaity Neminemhonoris cedem fotuiffe ingredi , ni frius Virtutis effet ingrefjh. Sex* 
Pom, fcribit, CMarium cedem Honoris,<&Virtutis feciffefummifjiorem cctteris, nefiforte offif 
ceret aufjpicqs fublicis,Augures eam demoliri cogerent:<Juibus uerbis indicat,alias fuiffe Howoris, O* 
Virtutis facras cedes.Huius,<jua fofuit Marius^meminit etia Vitr.his uerbis.No folum fcrifta d Coft 
futiofunt defyderada,fedetiam d C.M«tio:<jwi magnafcientia conftfuscedes Honoris,^; Virtutismt 
riance cellx columnaru<jue, tyefiftyliorufymmetrids legitimisartis inftitutis ferfecit.lduerofi marfi 
moreum fuiffet,ut haberct<juemadmoduab arte,ftcd magnificentia,®' imfenfts auctoritatt:in frimiSy 
&fummis of eribus nominaretur.Viam autem Af fiam, d forta Cdfena frir.cifium hahriffe, aitSex. 
Pow.I«^«it.n.I«if i«w eft frincifium,fed alias <juo cjuid incifiat,utuice Ap p ice fortd Cdfem.Cui fenfi 
tentice aduerfatur Spartianus <jui,utfufra diStum eft,uult Sef tizonium Se«eri in ea effe uia.Ab hac uia 
Af fia varumultra dictum Sefti^onium,diuerticulo dextrorfus,incifiebat uia Noua:non ea, <jua inter 
Capkolium , & Palatium fuifjejufra demonftrauimus-.hgcn.ducebat dd diftas thermas , rurfuftjua 
in uiam Affiam incidebat,haud longe d forta Cafena.Temflum Quirini frofe eandem fuerat Cat 
fenam:Seruius,n.ftc incjuitMartis duo temfla-.unum Quirini intra urbem,frofe fortam, <juaft cuftat 
d\s0 ' trancjui\li:a\tcruminuia Affid,extrdurbem,<juafibellatoris,&gradiui.AfiniftrdAff.ice,furs 
git Ccelioks, fiue Ccclicolus mons:de <juo Martialis ita meminitMaiorCcelius, <& minor fatigat. 1« 
eo autemfuiffe Temflum 'Dianae teftatur Cic.de reffArufyicum.Quarearbitramur.T). \oanni,cognot 
mento ante fortam Latinam,cefiffe:Nam in froximisuineis effofjaftintft£idiumntultafragmenta,in 
cjuibus imago Lunce erat imfreffa:& marmor,in <juo erat uenator fculftus,e<juo infidens,cofu\a<juete 
nens canem,frceunte ruftico baculu gerente.Pifcina fublica fuit iri ualle diuidente Cadium aCceliot 
/o.De cjuafufra libro frimo mentionemfecimusXk ea exiftimoSex.Pom.intelligere^ubiin^uit^ifci 
nce fublicce, hodi ccjue nomen manet,iffa non extar.ad <juam <& natatum& exercitationis alioquin ca, 
ucniebatfofulus.Yluuiolusautemqui ingrediens fer fortamGabinamedndemudllem ferftuit^moxf 
<jue uiam Affiam diffecans in Ndumdchiam defcendit , indefte in Tiberim labitur, ex agrcxfte fluit 
LucullanofAffi) riuus hodie dicitur. Eum a<juce Affice fartem effe drbitrdmurjiel riuum HercuUneH, 
cjuemfub Cccliofuiffe innuit Fro«ri««s.H««c Abnoneeffe cjuiddtn falfo exiflimanf.cu em dtlte forf 
tamCafenamfluere Pafinius dfferdt.TkeodemfuntOuid.btc carmina. 
E/r locus in Tiberim <juo lubricus influit almo, 
Er nomenmagno ferdit db amne minor. 
In hoc Cybale deorum mater fmgulis annis Cal Ap rilis « Gallis fttcerdotibus\alluehdtHr> 

De 



QJTARTVS. 7 , 

De Ccef/o monte-.Curia Hoftilia-Manfionihus Albanorum:Templis> 

Vauni, Veneris,, & Cupidinis : Caftrisperegrinis: 

Domo Lateranorum-.^de Amphitheatro Swrilij 

Taufu Cap.lX. 

COe/m?« montem Querquetulanum prius appellatum effe, fcribitCor.Tac.quod talis fjiuat ftet 
<juens,foecundupjueeffet: moxCalium aC<xleVibenna,<[uidux gentisHetrufcne auxilio Ro? 
mv.lo uenit adu.erfus Sabinos,ut ait Sex.Pom.aut contra Latinum regem, ut Varro tekatur : et cum in 
(o monte fedem habuij]et,cognomen illifecit.Poft Cee/ij aute obitu,Hetrufcos,<[uod nimis munita tef 
nerent loca,ne<[ue fine fuftitione effent,dedu£tos in planum aiunt,ty ah eis uicum Thufcu denominaf 
tu.Ccdimos aute,<[ui a fufjfutione liberieffent,tradu£tos uoluntin eu \ocum,<]uiuocaturCoi\iolus.Tit 
bcrius mutata appeUatione iuffit CodiumAuguftum uocari,auc.Suet.<[uo noie appeUatum effe,a\ibi «5 
kgiin hocatit midta <sdificiafuere,uerumoium ruinaita confiife funt , «r per paucis certum locum 
affignare liceat.De notinribus in hoc capite agemus. Curiam Hoftilu alteram,ubi poftea ttylum Pat 
as fuit,collocat fui(ft,dichW eft fupra:a\tera deinde eunde rege excitauiffe,ubi nuc D.loanis et Fauli 
eft cedes ? oftedit Liuius,his uerbis.Tullus rex in Ccelio mote tep\u ordini abfe au&o Curiafecitxfut 
UoftiliaufcjUe adpatrunoftro^. *tateappel\ataeft:<&<[uofre<[uetius habitaret,eade federegict ccepir* 
Haud ita multo poftfub a<f.<z Ckudidt d'i£tu,cernitur caftellum a<[uaru, ferme integrum:cuius parie* 
tes perambitumfunt latitudine pedum.VL interius uero. III. oprrri teftorio crafiitudine digitorum* 
III. Cmniumautem concamerationum longitudo ^edib.XXL conftat ♦Lrtirwfo uaria eft } utin ipjws 
caftelli fgura facile efl uidere. 




-. LIBER 

Mmfioms autcm Alhana^unntvm cx SeJ?.R«ji mhis conijcere foftumus,fuere, ubi nunc D. Marice 
in~Dominica eft <edes.ln froximo cfi Tcmflum circuUri forma,mu\tis per ambitn colTmis adorna? 
tum, D.Sreptano nunc facratum,o\\m ucro Yauno,ut cx tuulo <[uodam ibi reperro omnes confemiunt. 
Ccftra Fercgrina ab Augufto in ea CccIjj p<trtc,in <{ua Santlorum QjwtMor CoroH<ttoruf/r <f<ies, 
<m,t <[uc Carwas ftfe£tat,conftituta fuifte pI:ri<jMe omncs affirmant.Homum uero Lateranoru,ubi nunc 
t>aj<Uca D. loanms cognomento Lateranenfts:de <[ua domo lultus CafitoUnus ita meminit .M. Auref 
lius cducatus eji in eo !oco,w <[uo natus eft,in domo auifui,tuxta cedes Lateranitf iMMenalis. 
C\au\\t0 egregias Lateranorum obfidet cedes 

Tota cohors. 
VaUtium YlConftantini prope hancbafdicam uerfus fortam Gabiufam coUocatumfuifie dicunt. Set 
foriani uero ?a\atium inter fortam Heutam,<& ctdcm nmc San&ce Crucis in Hier. oUm Ventris ty 
G<p/<iinis.In froximo \oco extant Statity Taurx Amfhitheatri rc\i<[uice :<[uod SfatiliMS fofuit, Augu? 
jio ciues Komanos hortante , ut fro uiribus cjuifyue conaretur urbcm exornare,auc. Suet. Qjti etiam 
commemorat CaUguiam mmera gUdiatona in Stati\v\amfhitheatro,fartim in Sepfis alicjMor egifie. 
Quid autemfit Amfhitheatrum Cafiodorus ita docer.Hoc Tiri pofewrid frincifis diuitiarum froflufi 
foflumine excogitauit cediftciumferity cumtheamm hemifterium gnece dicatur , Awpkirhedrru, 
cjitafi in unum iuncta duo uiforia,re£te conftat efte nominatum-.qubd ffeaem eius arena conchdat , ty 
ut currentibus aftum daretur ffatium,dum<[Ucedam frolixarotunditas uniuerfa coWegerat. Quibus 
unbis tametfifgnifcare uideatur Titum omnium frimum amfhitheatrum fofuifte,tame Cor.Tac.tef 
ftatur,CCcejaremAmfhitheatrimoleminCamfoUartioextruxifte:<[ucim ab illo dcftinatamAu? 
guftus,utauc.cft SuetMaufokum cediftcaturus mox deftruxit.Quin etkm idem Suet.in eiufde Ccef 
uita comemorat Amphitheatrum friufcj <tTito,ab eodem StatiUo unum excitatum efte: aXterum deinf 
deaTiberioinchoatum,fednonferfe£ium.Inamfbitheatrisautemmu\tiffe frecm'v\ \cum beft\\s fut 
gnabant.Cafite uero damnati cum eifdebefttjs certare cogebantur.lta^CUudius imf.facatn Aegy 
ft\)s,cumm\\itum non farua mams rebe\lafiet,fartem ilhrum occidit , fartem cumbeftvjs fugnatut 
ramRomammifit.* 

De A<[uis urbisyearmtjue duStibus. Ctfp. X. 

( j Voniam locus foftuUt ut ie a<[uce CUudict duStu hquamur: ofersfrecium MideJxttMr pn'ns,per 
^<wdMOS,«jMo fewpore,ex«jMitMS /ocis,<f ^MofowiI/i<jrjo ; d^M<f clMci ccfpi^enf.PrtfreredalritMdme, 
erogdriones/^Me,^ <{uantum extra urbem^uantum intra,<juatum fubUcis ufibus,<& cjuantum friuatis 
daretur:<[ude bonitas,<[uod uitium cuiufaue efiet,ponere.Sed ([uoniam de his omnibusfuis locis erit cXv, 
cendum,in frotfentia de a<[uis,earu<^dud:ibus in uniuerfum agemus.Quee tyfiTrontinus fatisabunt 
de declarauit,tamen<[uia is a\icubitruncatuseft,<&mcndofus,nonnu\\iscrroribus fub\atis,<\u<£ utiiiot 
ra,0 magis neceftaria uidebantur,in compendium conferre' fkcuit . Ro mani igitur ab urbe condita 
ter annos.CCCCXLlcontenti fucre ufu a<[uarum <[uas,aut ex Tiberi,aut ex puteis, aut ex fontitMS 
hauriebant.Verum urbe <& ambitu,<& hominum muhitudine au£ta,fau\atim <t fluuio,fontibuf<[ue cirt 
ca iffum fcaturientibus cum magna fars recefifiet,ne<[ue baaquce in motcspofient deduci,\ongo int 
teruaUo eafdem fetere cogebantur.ex <jmo J7efc<t f,Mt ne<[ ; hortos irrigare,ncc[; a\v\s ufibus , fme magno 
incomodo,ua\erent fubuemre,hinc duEtus excogitare co<r#i fuere.Qua ftidem res adurbis etiamfat 
lubritatem plMrimu contulit,ut idcm Yron.fic tcftatur.Sentit hanc curam Imferatoris fvfiimi Neruce 
principis fui regina,& domina orbis indies,<[uct terrarum dea confiftit,cui fctr eft nibi\,& nihi\fecu? 
dum.tymagis fentit fa\ubrit<ts eiufdem aeternce urbis auSto cafte\\orum,oferum,munerum, & Ucuu 
mmero:nec minus ad friuatos comodum ex incremento beneftciorum eius difjunditurMi <[uo<[ue , <[ui 
timidi iWickam a<[ua ducebant,fecuri nunc ex beneficvjs fruuntur.nec fereuntes <[uidem <t<[uce ociofct 

fum. 



QJTARTVS. 7 J 

junt.Uam immundiciarumfacies,myuriorspritus,<& caufe guuioris c<xli,<[uibui apud ueteres urbis 
mfamisaerfuit,funtremot<e.H<ec Yrontims.lLxeodemde acntarum Ubra nunc fubiungam.Acfuct om? 
nes diuerfa in urbem libra froueniebantunde pebat ut <{u<edam altioribus locis feruirent , «J <[u<edam 
ire0 niti in eminentiora non foffenunam &f% colles enwt,proprer frecfuentiam incendiorum rudet 
ribus cxcreueranf.undeiijfoli duiius in urbem fluebant,<{ui iuxta acjuilibrio per congruentia loca po 
terant deduci:fic{uidem quinque erant du&uum altitudines-.cfuarum du<e in omnem yartemurbis attob 
Ubantur.fed ex reliquis alice maiore,a\i<e leuiore prefjura cogebantur . Ahiffmus erat Anio Nouus: 
proxima Claudia:tertium locum tenebat hlia:<juartum Tef ula:dehinc Martia,<[u<e caoite etiamClau 
di<e libram <e<[uabat:fextumtenebat\ocum Anio Vetus:fe<[uebatur huius Ubram Virgo: deinde Appw: 
omnibus hmdiorAlfietinaerat,<[u<eTranftiberince regioni0max'mefubiacetibus locis, feruiebat. 
Eac his autem aquisfex uia Latina intra feftimum milliariu contentis pifcinis excif>iehantur,ubi,<[uafi 
refyirantc riuorum curfu,\imum defonerentmodus <{uo<{ueearummenfurisibidem fofitis initebatur. 
NecVirgo,ncc Apfia,nec Alfatina concceptelas.i.pifcinas habebant.Qu<t uero nimis turbidct inter* 
dumfigninopurgabanturXtefignino nonnulla fcribit Vitruuius : idema^ etiam pracipit, ut admenia 
fatcaJte\lum,<{uo in ipfum per emiffarium acjua reapiatur.Eiufdem de acjuarum duStu h<ecfunt uerba. 
Sitoedvjerunt montes intermcnia,V caput fontis,foecus fodtanturfub terraadlibram pr<ecedentis 
iuStusfi erit to$hus,aut faxumjn eo canalis excidatur.fin autem terrenum,aut arenofum folum,f>arie? 
tes cum cantera infpecuftruantur,f>uteic[ue ftant inter duos aRus.lt paulo inferius rationem reddens 
cur du&ibus genicuUtis,Vflexuofisac[uas interdum deducerefit neceffe,fic incjuit. Nanfie uehemens 
ftiritus in a<[u<e ductione folet nafci,ita ut etiamfaxa perrumpat,nifi frimum ieniter,ty parce d cafit 
teacjua immittatur,& in genicuUs,autuerfuris alligationibus,aut fondere faburra contincatur. Cum 
autem <{uinariarumfe^tenariarum,coiterorum<{ue modulorum in acfuis diuidendh conftituta effet ment 
fura:uideamus cjuid Fron.de eorum origine fentiat.Acjuarum moduli,in<[uit,aut ad digitum, aut ad unt 
ciarum menfuram anticjuitus inftituti erantXft autem digitus fextadecima pars pedis:Vncia ueroduof 
decima.Digitus auteft <{uadratus,aut rotundus.Quadratus in \ogitudine,«y latitudine eft cecjualis, tri? 
bus quartis decimisfuis rotundo maior.Kotundus tribus undecmis fuis <[uadrato minor: cjuia anguli 
deteruntur.Poftea modulusnccab uncia,necab alterutro digitorum originem acciyiens indutlus , ut 
quidam putant,ab Agri^a,ut a\vj,dP\umbaft\s pcr Vitrumum in ufum urbis exclufis prioribusuenit 
aopeUatus cfuinario nominc.Qui autem Agri^amaudoremfaciut,dicunt:c{uod<[uin<{uc anti<[ui mof 
duli cxi\cs0 ueluti funcla , <{uibus olim a<[ua cum exigua effet diuidebatur, in unam flftulam coatti 
funt:<[ui ueroVitruuium^Plubarios,ab eo <[uod plumbea lamina plana <[uin<[ue digitoru latitudinem 
kabens,circuma£ta inrotundum,huncfftu\<x modumefficerct.HcecYront.Qui Vitruuvjfententiameo 
inccrtameffe uult,<[uoniam lamim cu circumagitur ficut interiore farte attrahitur,ita per illam^uee 
foras fre£tat,extenditur.It<t<[ue,in<[uit, maximc pobabile eft fiinanam diftam d diametro <[uin<[ue 
quadrantum-.ft* ratio in fe<[uentibus <[uo<[ue modu\is,uf<[ue ad uicenariam,durat:diametro perfingu? 
los adiectionefwgulorum <[uadrantum crefcentcut infenaria, <[ua fexfcdicet fiadrantes in diame* 
tro habet:& feftenaria,<[u<z feptem:& deincepsfimili incremento uf<[ue ad uicenariam.Omnis autem 
moduhs colligiturautadiametro,autperimetro,autexred:omenfur<e,cx <[uibus & cacacitas appa? 
ret.bifferentiam autem unci<e,digiti <[uadrati,W rotundhty ipfws <fuinari<e ut dignofcamus,utendum 
cftfubftantide <[uinari<e.Vnci<e ergo modulus habetdiamctri digitumunum,tytricntemdigiti:ca$iet 
bat f\us <{uinari<e o£iaua,hoc eftfefcuncia <[uinari<e,& fcrupulis tribus,<& befe fcrupuli.Digitusqua? 
dratus in rotundum rcda&us habet diametridigitum unum,is digitifefcuncia feftukm: capiebat auif 
nari<edextantem.V)igitusrotundus habet diametri digitumunum : cafiebat c[uinari<e septuncemfcf 
ntunciamfcxtuUm.Ccnerum modu\i,<{ d quinaria orielantur,duobus gcneribus incrementum accipe? 
bant.Vnum,cm und cum iffa mu\tif\icabantur.i.eodem \umine $\ures <{uinari<e includebantur : aheru 
gcms em } <{uoties nonad <{uinari*ri ncceffitatcmfftda incrementum cafiebatjfed ad di&metri fui 



74 LIBER 

mcnfuram-.fecundum auod&nomen acci$iebat,<& capacitatem <tmp\iabat^tfuta.Quinaria,cvLm^ 
iectus erat ei ad dkmetrum ftadransfenariam factebat : nec iam mfolidum capacitatem ampliabat: 
Caf>iebat.n.<[uinariam unam quincuncemficilicum:<& deinceps eadem ratione fiadraniibus diametro 
adietlis crefcebat feptemria,ocXonaria,uf<[ue aduicenariam.SubfeauiturilU ratto,c[u£ conftabat ex 
numero digitorum <{uadmorum,aui area.i.lumine cuiufaue moduli continebatur,d (juibus <tg nomen ft 
ftult accif>iebant.N«auce habebat arece.iXumims in rotundum coaftidigitos <[uadratos.XXV.uices 
numquinumapydkbatur.jimiUtcr tricenaria,<& deincep fer incrmentum digitorumufcjuead cent 
tenumuicenum.Explens ysfluaad modulos $ertinebant,fe<mitur ut indicemus,<[uod ius tfiet deducen 
dx acjuce.Afud intiqtos omnis aaua in wbltcos ufus erogabaturjegetfue cautum fuerat, ne cjuis pn> 
uatus aUamduccrct <\Ud c\uce exUcuhumt accederet.i.ex Ucu abundaret: <{uam caducm a\i<[ui uocat 
runr.ty hcec iffa non m alium ufum,<{udm in ba\nearum.aut fullonicorum dabatur : eratcjtte ueEtigaUs 
flatuta merces,auce m wblicum pcnderetur.Dan&ce,uendendceue a<[uce ius erat ayud Aediles : interdU 
& Cenforibus pcrmifium.Foftea uero ipfarum numcro auc!o,copia permittente, cocpit etiam yriuatis 
f>recio,uel princiwm beneftcioerogarv.non tamen fine illorum litens.Froperea. S.C. cauebatur.Ne 
auis fme literis Ccefi.nc <juii acjuam wbUcam non imf>etratam:<& ne <[uis amp\ius,<{ua impetrata fres 
rat,deduceret.Quinimmo ne caducam cjuidcmfme impetratione deriuari poterat, prcefmim tempore 
tteru<e,cuius erat hoc edtcTtum. Caducam neminem uolo ducere, nifi qui meo bencficto , aut priorum 
princiwm habent.Nam ncceftc eftex cafteUisaUauamfartemaauaeefjWuere , cum hocfertmeat non 
folum adurbis noftrce ja\ubntatem,fed etiam ad utiliratem Cloacarum abluendarum. Uludetiam ani* 
maduertendum : auod ius acjuae tmpetratce^necfc ad hceredem,necjue ademptoremtranftbat , nc<[ue ullu 
nouumdominum <prfdiorumfe<[uebatur.Ba\neistamen,<{uce wblice Uuarent,femc\ dataaa.ua ferpetuo 
manebat.Vacantes in comentanosredigebantur,<[ui re\\iciebantur,ut fetitonbus ex uacuis dari foft 
jent.Qui iguura\i<{uama<{uam impetraffet oportebat d principe epjlolaad Curatorem affcrre: Cu? 
ratoremfie ipfum bcneftcto Ccefaris frceftare maturitatem0 ad Procuratore eiufdem officy Ubertu 
Ccefaris protinusfcnberc.ne <{uando<{ue neg\igentiam,aut fraudemfuam ignoramice colore defende 
ref.Procuratorematie calicem cius moduli,<[uifuerat impetratus,adbibitis Ubratonbus ftgnare, ad iit 
ncdmaue aliorum co\\ocare(lnferior.n.f>\us trahit-.fuperior uero minus ductt-.nam curfus aquaab infe 
riore raf>itur)Deinde animaduertere ne aty cafte\lo,audm epiftoU frincipis iuberetur ,ftftu\a fubvjce? 
retur:<{u<£ & tpfa erat fignanda , <t3 longe dcaftello wblico per pedes auin<{uaginta fonenda : ficut 
S.C.cauebatur huiufmodi.Quid de ea refteri f\aceret,de ea re umuerft cenfuerunt. Ne cui privato at 
<{uam ducere ex riuis fublicis liceretjtrtnj; omnes v\,<{uibus aauce ducendce ius effct datum , ex caftellts 
ducerent,animaduertcrcnt<{ue Curatores a<{uarum <{uibus iocis intra,extrd<{ue urbe apte caftella prit 
uati facere yoffent,ex ctutbus aauam ducerent,auam ex cafteWo coemaccefiffent d Curatoribus aquas 
rum.Ne aui eorum,auibus aaua daretur mb\ica,ius effet intra <{uin<{uaginta pedes eius caftcUi, ex <{uo 
aauam ducerent,\axiorcm ftftuUmfubv\cere,auam <{umariam.Hoc ideo inftttutum crat,ne riui , aut fis 
ftula fublicce fre<{ucnter UcerttreMurSihuU autem,<[udc caUabus non induebantur ,fo\utce uocaba* 
tur:& pro arbitno A<{uariorum poterant Uxari,<& coarStari.Calix autem,c[uem diximus,erat modu? 
lus ceneus,<{ui riuo,aut cafteWo induebatur.huic fftulce appUcabantur.Longitudo eius ad minus habebat 
digitos.xvj.lumen.i. capacitatem, <[uanta erat impetrata .ILxcogitatus uidetur, auoniam rigorceris 
non temere poteft \axari,aut coar<itari:fed <& ipfe ad libram erat coWocandus: nam fi ad a<{uce curfum 
erat ofpofitus:dcuexuf<{ue amplius rapiebat.ad Utus uero frcetereuntis a<[uce couerfus,<& fupinus exi? 
guumfumebat.CafteUum autem,<[uod di&um eft,d Vulpiano ita deftnitur. CafteWum eft receptaculum, 
<[uodac[uamwb\icamfufcifit.Abanti<{uisetiamDiuidicu\umeft af>pe\Utum:ex <{uo driuo communi 
<[uif<[ue aauam infuum deduceretfundum f ut inauit Sex. Pow. Hmjc CafteWariumfrcefuiffe, oftendtt 
feauens e$ith. 



QJ^ARTVS. 7S 

D. M. Cum igitur duEtus a([uarum aduiarum diuortiayUelregiof 

CLEMETI CAESAR' num urbisfines perdufii erant , ubi ftabai caflellum , ab At[uat 

VM.N. SERVO CASTE rv\sdiuidebaturat[ua,eomodo,t[uoinfmguUrumerogatione di? 

LLARIO AQ^VAE CL cetur.InfoloerantetiamlacusyboceftaliaaciuarurecefitacuU, 

AVDIAE FECIT CLAV ex t[uibus, aliqui uo\unt,<[uod cum Romana plebis, fullonicoru, 

DIA SABBATHIS ET SI coriariorumyaiiorum^opificumneceffitatibusfatisfaclumeff^ 

BI ET SVIS. tumhoniirrigarentur . Quantopere autem curae fuerit ne<[uis 

uiolare ducius ,a<[uamue non conceffamderiuare auderet,cum ex multis apparere poteft > tum ex koc, 
fiod Circus maximus,ne diebus <juidem htdorum,nifi Aedilium, aut Cenforum permiftu,irrigabatur . 
Prot terea agri,tjui a<jua pubiica cbtra legem eftent irrigati, fublicabatur.lllis ucro,<jui dolo malo a<[ua t 
ubi publice faliebat,oletafs\nt ,fextertiorum.X. mdlium erat mul&a.Vrimus autem omniu M . Agript 
pa,poft adiiitatem <[uam geffit,confuUris operum fuorum,i& munerumueluti perpetuus curatorfmt: 
Qui iam copia permittente,defcripfit t[uid a<juarum publicis opetibus,<[uid lacubus,tjuid priuatis dare? 
tur.Habuit tyfamiliam propridto at[uarum,t[u<£ tueretur du£tus& cafte\\a,at<[ue lacus . Hanc Augut 
ftus hoereditatemfihi ab eo relictam,pub\icauit.¥amt\ioe auteetant duot^hcec publica , t[u<e habebat bos 
mines circiter ccxl. alteta Ccefaris aCUudio,cum a<[uas in Urbem petduxit,confututa . Uac numero 
hominum cccclx.confiabat.Vtraque ina\it[uotminifteriorumff>ecies diducebatur,in «i/Iicos, caftalla? 
rios,curatores,fdicarios,tec~iores,alioft[ue opifices.Comoda publtcce famiUce ex cerario dabantur;t[ucd 
impendiutn exonerabatur ue£iiga\ium redditu ad ius a<[uarum pertinentium . hi conftcbat ex hortiSy 
eedifciifue, t[u<t erant circa du£tus y aut cafleUa : Qut redditus prope fextertiorum cclmillium fuifte 
traditur.Ccefarisfamilia ex ffco accipiebat comoda, Vnde i& omne p lumbum , £; omnes tmpenfot ad 
duftus,<& cafiella,^ Ucus pertinentes erogabantur.Sed circa duttuum curam erantty aiii Curatores y 
<[uosfenatus eligebat. tiorum officium erav.extra urbem ducius circuire, ammaduertereque an uitio 
alit[uo Uborarenr.ty <[uibus partiius fuccurrendum, ac etiam beneficia tecognofcete: ne <[uis tibn cop 
cefsamfutriperetat[uam:dare<[ue operam,ut in caftelUs fahentibusfine intermiffione at[uaftuetet,ut ex 
S.C. apfatev.cuius uerbafunt hcec t De tare <[uidfen placeret,de ea re ita cenfuerunt.TUcere huic 
ordmi eoi , <[ui at[uis pubUcis prceefient, cum eius rei caufa extra urbem efet,UEtores binos, tyferuoS 
fublicos ternos,architec~tos fmgu\os,ty fcrwas,<tf Ubranos,accenfos,fr<econef<[ue totide habere,<[uot 
habent v\,fer <[uosfrumentum flebi datur.Cum aute in urbe eiufdem rei caufa aiifdd agerent,cateris 
apparitoribus i}fdem:f>rotter<[uam Uc~ioribus,uti.7utelam autemfmgularum a<[uarum folitc.m locari m 
uenio^ofitamcjue redemftoribus neceffitatem cenum numerum circa du€tus extra urbem , fff certum 
in urbe feruorum opficum habendi: <& <[uideni ita ut nomma <[uo<[ue eorum,t[uos habituri erant in mi? 
nifteriojer <[uaf<[ue regiones in tabuUs fublicas defenent,eoru<[ue operum probandorum curam fuifie 
fer Cenfores,ali<[uando <3 AediUs,interdum etiam ConfuUbus eam prouinciam obuenifie . Er ne ad 
huiufmodi tuteUm aditus prtfcluderentur.S.C.fuerat caUtum,t[uod .S.C.appofui. Quidfieri fUceret, 
de ea re ita cenfuerunt.Cun\ad refciendos riuos,fyecuft[ue per ([uae tyopera fub.corrumpunturrfla? 
cere circa fontes^ fornices y <& muros utradue ex parte UacUos centenos t[uinos pedes patere,& cir? 
ca riuos,t[ui fub terra efient,ty jjfecus intra urbem^ extra urbe continentia oedifcia utrat[ue ex par? 
te t[uinos pedes uacuos relint[uLlta ut net[ue monumentufH in hit locis:net[ue adjicium, poft hoc temt 
pus,ponere,net[ue conferere arbores Iiccrer.Si t[uat nunc efient arbores intra idfpatium extirparetur> 
pr*tert[uamfi t[u& u\U continentcs, t& inchfte <edificv\s eftent.Si t[uis aduetfus ea comiferit infingu? 
las res in dena mittia danas efiet.Zx tjbus pats dimidia ptaemiu accufatoti darei y cUiusopera maxime co 
uictuscfiety t[ui aduerfus hoc.S.C.comififlet.altera in <erariumtedigeretur,dct[ue eare iudicarent,co? 
gnofcerentt[ue curatores at[uarum. Mrat^.S.C.t[uocauebatur,ut cum duBusrefcerentur,\iceret ret 
demptoribus ex agris priuatorum omnia,t[uibus ad eam rem opus ef~et,tollere , percpe ittorum agros 
fme iniuria eorumduci.htm Mtem,<[uam diximus,circa dufius at[uarutn curam[, non iugneradhibita 



7 < LIBER, 

effe ex eo con\]cere pofiumus.Quod etia Neruce imp.tempeftase <[uofdam,aut uetuftate corruftos y m 
ui tempefiatum,aut culpa ma\efa£ii operis coWapfos fuifte,fcribh fron.lWorumcjue partes maxme rux* 
n<£ obnoxiasfuifle ,<\u<£ arcuationibus fuftincbantur,aut montiu lateribus erant aff\icatce:ubi et arbo? 
rum radicibus cocamerationes,&\aterafo\uuntur.I.t ex arcuationibus eas fracifue fartes intervjfte, 
<\u<t perflwtten trahv\ciebanturMinusuero ruinam faftos efte duEtus fubterraneos,nec geliadvfs, nec 
caloribus exfofitosfedahud illis accidifte nocumentum.cjuod limo concrefcente, <tf in cruftam cbdufi 
refcente ac[uam ita coarSiauifte , corrufiftc<[ue teclorium , ut indefecutce eftent manationes : ^mbus 
Utera riuorum,<& fubftrutiiones uiciatae erant.Quare nonmirumuideri debet,ab ea <xtate,ad hac nof 
ftrm ufcjue, in tanta rerum0 principum uarietate aquarum duSius ad has,quas uidemus,re\i<[uias defi 
uenifte.Ne<[uedGotthis,utuu\gus di£titat,funt demoUti.QuinimmoftCcffiodoro credimus,lheodo? 
ricus horum rex > <[ui Romam duo de cjuadraginta annos fubaclm tenuit , p Iwriwd tedifaa fublica 
inftaurauit,& imeralia aliquos ductus ac[uarum . Qupfdam autem dultus fuifie duplices apparet ex 
re//<jKZ]S extantibus fupra porram Tifquilinam,<& Neuiam,<<y ex hifce Yrontini uerbis.lllud nulli dubju 
e/?e cre<ii<iTiw,prox/>wosuM#KS, <jwi dfexto milliario lapide quadrato confiftunt , maxime cuftodien? 
dos,cpioniam <3 amphffmioperis funt,& phresaquas fuftinent . Qiiod \apienter ftEium efte arbi* 
tramur.nefmgulorumfundamentaiacerecoacti,immenfam pecuniam prodigcrent , Aquas uo tametfi 
S^x.Rwfws uir confu\aris,c[ui fuit Dioclitiani tempore.XlX.efte comemoref.cui opiniom p\eri<jue omt 
nes confentiunt,tamen ne<[ue totfuifie,ne<[ue totidem duSiibus inurbem receptasfacille intelhget,<jui 
animaduerterit eum commorare nomina illarum aquarum fumptajion tantum d primis inuentonbus } 
ftd etiam ab d\is,<[ui prifcos duStus inftaurauere,uel wuo addito partem alicuius a<ju<e alio deduxere : 
uel d Iocis,Kfri <juis eam collegiffet a<[uam,<[u<e exueteri duciu ddapfo cXicubi refidifiet.Nam Martia, 
quod fartem ipfius Traianus in Auentinum deriuarit,Traianam etiamuocat : CUudiam,C<£ru\eam: 
cum eaiemfit,nomenc\ue aherum ab auftore deducendr.akerum dfonte,d quo deducebatur, obtiment. 
Aliter.n.abfurdum uidereturmultorum a<juagiorum,<[ui extructi fuerant ante Neru<e imperiu, adhuc 
extan ueftigia,i\\oru uo,cjui mox funt excitatipenitus intervjfte. Praterea <jui erat necefte nouas ad? 
ducere aquas cu. urbs, <[uo tempore ciuium muhitudine maxime ftorebat,p\unbus,c[uam neaff.tas exi? 
geret , abundaret i ut innuit Phn.hifce uerbis.Quodfi <juis ddigntius eeftimauerit a<juarum abundan? 
tiam in pub\ico,ba\neis,pifcinis,domibus,euripi ,hortis,fuburbanis uiUis , tyatio<]ue aduementis arcus 
extruclos, montes perf ' fos,conua\\es de<juatas,ftebitur mhil magis mirandufmfte in toto orbe tcrt 
rarumXx quibus uerbis conftare potefi cui ufui eftent aapx , fed inftnguUrum erogatione magis ap? 
parebit.Yuere auie in comentar^s Neru<e inuniuerfum <jKm<<ritf.XII.mi71e .DCCLV.Fron.we«/Ms ay 
pitafmguUrum acjuarum inuenit circiter <\uinari)s.YL.mi\\ibus amfliorem mQdum,<iudm in comentarqs 
contineretur . Se<i ad CUudiam tranfeamus t 

pe Afta CUudia,eiufaue duclu. 
Caf. XI. 

CAims Cceft r,<\ui Tiberiofucceffit, cumfarum&fubticisufibus&priuatisuohptatibus . V IL 
ductus acparu fufficere uideret:a\tero imfervj fui anno duos duc\usinchoauit:<[uodofusCUM 
dius magniftceniiffime confum<iuit,dedicauit<[ue:a\teri nomen, <{uod exfontibus Cmleo, ^rCKttio 
percfocefc<irMr,Cl<iM<Ii;e datum:<[u<t bonitate froxima eratMartix.Aitera , quoniadute Anienis afne 
in urbemfiuere c<xperant,ut facdius appUationibus dignofcerentur,Anio nouus uocari ccepit: & <[uod 
i\\as omneis pracefterat prior Anio,cognomen ei ueteris eft adie&u .De CUudia ?lin.\o<[uitur in huc 
modum. Vicit antecedentesa<[uarum ducius nouijfimum imfendium oferis inchoati d C . Ctefaretf 
feracti i CUudio : Quiffe dlafide <[uadragefimo ad eam exce\fuatem , ut in omneis urbis montes \et 
uarentur,inftuxere Curtius, atcpe Ccerukusfontes : erogata ad id ofus fexiertia <{uingenta<{uin<{uaf 

ginu 



QJARTVS. 77 

ginta <{uin<{ue millia.Suetonius.CaliguU,in<{uit,mchoauitd<{u<eductU in regione Tiburti ,&amphif 
theatrum tuxta Septa:<{uorum alterum dfuccefiore etus Claudio f>era£ium:omiftum aiterumeft.Conc& 
piebai CUudia a<jua uia SublaceJiadmiihariu XXXVlll 7 d\uert\cuioJinifirorJus intra pajm CCC. 
ex diciis fontibus amf>lifl\mis,&freciofiS,Cceruieoc{ue, <{ui d fmihtudine afpeilatus erat , <& Curtio. 
Acciyiehat t(j fontem Aibudinum,tantce bonitatis, ut Martice <{uo<fc adiutono , auotiesoyus ejset , iu 
fufpceret,ut adietiione fui nihil ex qualitate eius mutaret. Quod autem Iron.au Claudiam concipi ad 
millianum XXXVIII.Plw. uero d iapide quadragefmo , imeitigendu futo,aiterum diftantiam caperc 
ab eofonte,<{ui ab urbe magis diftarer.alterumab eo loco,ubi ambo iungebantur.Augufice autemfons 
in fupplementum }&articedatusfuitj&<{uia hcec fibi fujfuere a^arebat , in Claudiam e(i deriuatus, 
manente nihiiominus frcefidiario \nl\artia : ut ita demumClaudi&m aquam adiuuaret Augufia ,ji 
eam duftus Martice non caferet.Clau^ice duEius habebat longitudimm fafuumXLV.m\llium.Ex eo, 
riuo fubterraneo,$as,XXXV,miliwm.Q$ere jupra terram^as.X miiiium. Hcec aqua in comentar\]S 
habebat non plus ([uinar^s.ll.miliibus DCCCLV.Ad caput Iron.inuemtquinariasAllLmilie DCVII. 
Ex his extra urbem dabantur nomine Ccefans CCXVIL.Pmwto CCCC XXXIX.Inrnt urbemcum 
Aniene noua confundebatur.tyutriufcjue quinarice diuidebarttur p er regiones urbis XIIII . in cafieiU 
XCll.Huius a<{uce duftus cum primumintraurbem f>eruemt,$ortce ob\]atur Neuice: ad <{uam ut liber 
efiet aditusjn eodem ductu altera e marmore extructa efi $orta,ad\e£iis titulis huiufmodi. 

Tl.CLAVDIVS-DRVSI.F-CAISAR-AVGVSTVS.GERMANI CVS«P ONTIF-MAXI;vi' 
TRIBVNICIA.POTESTATE.XII.COS.V.IMPERATOR-XVII.PATER.PATRIAE. 
AQ yAS.CL-AV DIAM-E X-FONTlBVS • Q_V1 .VOCABANTVR.CAERVLEVSET-CVRTl VS- A- = 

irtlLHARIO-XXXXV- 

ITEMANIENEM.NOVAM.A.MILLIARIO.LXIUSVA-IMPENSA.IN-VRBEM.PERDVCENDAS-S 
CVRAVIT. 
IMP^CAESAR.VESPASlANVS.AVGVST.PONTIF.MAX.TRlB.POT.n^IMP.Vl.COS.III.DESiG.a 
IlII.p.p. 
AQ_VAS. CVRTIAM- EI. CAERVLEAM • PERDVCTAS • A . DIVO. CLAVDIO- ET.pOSTEA-S 
lWTERMlSSAS-DILAPSAi.QVE- 

PER .ANNuS-NOVEM-SVA-lMPENSA.VRBI.RESTlTVIT . 
IMP.T-CAESARJDIVI • F « VESP ASl A NVS.AVGVSTVS.l QNl IFEX.MAX 1MVS-TRIBVNIC 
POTESTATE.X-IMPERATORXVII.PATER.PATRIAE.CENSOR.COS.VIII 
AQjVAS-CVRTlAM-ET.CAtRVLEAM.PERDVCTAS.A.DlVO-CLAVDIO-ET.pOSTEA 
A.^iVO-VESPASIANO-PAlRE.SVO-VRBI.RESTITVTAS-CVM.A.CAPlTE.AQ VARVM-A-a 

Sjlo.vetvstate.dulapsae-essent.nova-forma.redvcendas.sva.impenSa-cvravit 
Ligmus autem in marmore,af>ud portam Neuiam referto,M..Antoninum,L.Sepimium,ZJ M. Awre* 
iium arcus Codimontanos uetuftate conlapfos dfolojua pecunia rejiituiffe . Haud froculab cede D . 
M<*ri<* in Dominica efi arcus ex lapide tiburtino eidem aquceduciui Jubiecius , in cuius frontifticio 
legitur hic utulus. 
P.COR.P.F.DOLABELLA COS. 

C.IVNIVSC.F.SiLANVSFLAMEN.MARTIAL.EX.S.C. 
FACIVNDVM CVRAVERVNT.IDEMQJE PROBAVERVNT 

De ijs quce in Calio erant, fed certus eorum 
locus ignoratur . Gtp. XH 

CArnce De<f Tewp hm Brum,(jui frimus confulfaStus eft , in Coelio ntonte extruxit . H<f c dcA 
frceeratuitalibushumanis: &<{uia cordisbenefcio cuius difimulatione Brutus habebatur ido? 
neus,emendationi publici fiatus extitit,ideo hanc deam temflo facrauit , auc . Macrobius . Templum 
ClauAi) imf.ibidemcvpum ab Agritfina,deinde «Veftafiano ferfe£tum,aNerone efie dejirutium, 
refert Suet.Domus Mamurrce Yormiani , fabrum Ccefans in Gallu. p&feEti, in Caliofuit: <{ua mart 
moreis crufiis primam omnium exornatamfufo ,fcnbit?lin . Doww» CWij CennW/ in eodem 



7 g LIBER. 

Ccelio ftetifte,comemorat Val . Wx.de<[ue ea Cic .fic meminit . Cum in arce hugurium hugures 
aciurieftent,iufj'ifi(nt<[ue T.ClaudiumCentimalum, <[ui <edes inCalio monte habebat , demolin eas, 
quarum altitudo ojfu eret auj^ic^s,emit Calphurnius Lanarius.Domus Tetricorum>qui duo ex trigin? 
ta tyrannorumfuerunt, hodie<[ue extatjnquit Pol/io, in mortte Ccelio, iwfer duos lucos, contra Ifiurn 
Metellinum pulcherrima.Domumluntj Senatoris in eodem Ccelio pofuamfuiffe,oftendit Cor.Tacitus, 
his uerbis.hddunturfententice,ut monsCoelius in pofterum huguftus appellareiur.quando cunftis cot 
ftagrantibus fola Tiberv\ effgies in Domo lunvj Senatoris inuiolata manfiftet . Habuit Ccelius etiam 
Domum T.Claudv\ Clypti hymnologi , quemadmodum in eius epithaphio legimus . Campum Marf 
tialem in cjuo,fi cjua.ndo aquce Tiberis Martium campum occupaftent , e<juina fiebant 7 in Ccelio inftxt 
tutum fuifte,teftatur Sex. Fom.ty his uerfbus Ouidius. 
hltera gramineofyeSlabis e<[uiria campo, 

Quem Tiberis curuis in latus urget aquis. 
Qui tamen eiefta fi forte tenebitur unda, 

Ccelius accipiet puluerulentus e<[uos. 
Vuitin eodem monte Macellummagnum:hntrumCydofis'.fyotiarium } & hrmamcntArium. 

De MeU,<ju£ Sudans diBa eft:de hmphitheatro Titi:<& de 
Tcmplisjcortuna , at<[ue Quietis. 
Cap. XIII. 

SVccedunt Calio Ex<jwili<e ab eo diuifte uia Labicani , 13 conualle (juatuor iugerum latitudine : in 
<\ua ante arcum Corftantini imp. extat Wta lateritia:in cuius uertice louisfimulacrum olim fuiffe 
proditum eft.Hcec Meta Sudans d Sex.Riufo appellatur:<[uod ex ea aquas manafte dicitur,<[uibus popus 
lusfitim extingueret.hmfhitheatri Titi in proximo magna pars adhuc extat.id autcm , ut deftinafte 
compererat huguftumjn media urbe Veftafianus excitauit. Titum deinde eius ftlium dedicauifle oftet 
dit Suet.his uerbis.hmphitheatro dedicato,thermlf<[ue iuxta celeriter extructis,munus apparatiffimu, 
largiffimumque deditMartialem autem hanc molem Domitiano attribuife multi opinantur, quodad 
eum (cribens Ccefareum amphitheamm appellarit-.itaque per adulationem dillum putant: cum tamen 
nondubiumfit.Domitianum nihil prceterea huicoperi pr<eftitiffe,nififortafte incruftatione exornarit, 
figndue in arcubus fuperioribus addiderir.atque eamobremexmorefuum titulumappofuerit,fine ulla 
friftini auttoris memoria.Hoc Colofiei nomen obtinuit d Neronis colofto,<[uem circum ea loca fofitu 
fuifie exiftimandum eft:circa <[u<e 13 eiufdem Neronis Domum } ac Stagnaftetifte fatis coftat. De Sta* 
gnisfunt hcec Kar. carmina. 
Hic,vhi confyicui uenerabilis amphithcatri 
2rigiturmoles,ftagna Neronis erant* 
De domo uero infratlura dicemus.Sed de Colofio Flin.fic fcribit.Zenodorus e Gallia Romam accitus 
eft d Nero«e,Mfci deftinatum illius frincijpisfmulacrum colofum fecit CXX pedum longitudine , qui 
dicatusfolis uenerationieft,damnatisfceleribus illius principis:& fuperius . Moles quidem excogita? 
tas uidemusftatuarum,<[uas coloftos uocantjurribus pares . Coloftus autem diclus eft d Coleto,d <[uo 
frimum formatus dicitur,au&orSex.Pom,Sed de amphitheatro hmmiamsftc meminit.hmphitheatri 
molem folidatam lapidis tiburtini compage,ad cuius fummitatem <egre uifio humana confcendit. Loca 
tutemfeptem <& oSiuaginta millia ccepifie, refert Sex.Kufus.Templu Quietis inuia labicana fuifie, 
ubi nunc D.Petri&Marcellini eft ades } comunis eft opnio. 



QJARTVS. 7* 

De Expitys-.Cdrinis-.CuMide Thcrmisty domo Tui Imp.ac de Statua Laocoontis : 

<? dc domo Balbinhatque Pompei Magni . 

C<p. XIIII. 

EX^«t/MS,d«<e mf I«rp5 j>4rrcs «r M.Vrfrrone dimduntur, ab excutys regis diftas multi uoknt: «Ijj 
<{uod excuhct <t rege Tullio eftent.Alteri harum ofinioni fuffragatur Ouidius his carmimbus, 

Adde ftod excubias 7 ubi rex romanus agebat, 

Qui nunc exquiliasnomina collis habet. 
alteri «o M.Gtro,^«i ait Ixquilias ab excutys,fed <{uas RowkIo Lmcwo dedit. xii . UBorum > 0* <**j» 
armatorum ad corporis cufiodiam,fmul<{ue dignitatem:cum T.Tatius in fde focietatis nonfincfuftit 
tione efie uideretur.Aty ab acuptbus Ifauilias diEtas arbitrantur. <{uod ibi <{mf<{ui\v\s ftarfis aues illuf 
derentur* 2a autem fars Ex<{uiliarum,<{U£ inrer Bufia Gallica,TabernoUm y arcum Callieni , ac Sm^ 
burram comfrehenfa efi , CarindrHW nomen obtinuit : <{uod innuit tiuius cufexto belli yunici in<{uit. 
Ylaccus Cofmedia urbeperCarinas ~Ex<{uilias contendit,ubi umm ab altero diuidit Xrant aute G*ri# 
nce, auciore Ser.cedifciafa&a in modum Carinaru . C«ri<rm Vererem in ea parre <{ucz efi inter hortos 
D.Mari* No«<e,er adeD.Petri inVinculisftta efie,nomlli multis ne<{; leuib 9 demoftrat inJirijs.QMoru 
illud pneczpMu es1:<{uod in Tafcellionu moiwenris perMer«/tis ea loca ad Curiam Veterem cognominatA 
imeniatur .Sed eam non eandem ef1e 7 <{u<x a Komulo eedifcata fuityVetufy apfellabatur,argumeto eft, 
<{uod locum,<{uo hanc kaiuunt, extra <{uadratam Romuli urbem efi, illam uero intra^omulu fofiuifie, 
um dittum efi fupra:unde fit ut credam,hanc Veterem af>pellatam(fi<{uidem uetus appellata efi)aliarum 
comparatione,<{uce pq/rea cxcitatae funt .Thermaru ««reTiri imp.ueftigia extant ineifdem Carinis , 
iuxta amphitheatrum ,«r infuperiori capite ex S«er.<rp p<tref.QM«s maxima celeritate perfecifle often? 
dit etiamMdr.hisuerftbus. 

Hic, ubi miramur uelociamunera thermas: 

Abftulerat miferis tefta fuperbus ager. 
In hisautem duo marmoris frufta inuenta funt,in <{uorum altero erat ftamma fculptd, cum titulo hoc. 
lOVl-.lnalterouerOyhxcuerba. VESPASIANVSAVG. PER COLLEGIVM PONTIFICVM 
FECIT.Dow«wei«/Hew Tiri fuifte prope thermas,em<{ue locum,<{uem /epre Salas uulgus uocitat,ex 
eo coftat,<{uod ibi Laocootisfiatua e reperr<t:^«2 in eade domo collocataefte afterit Vlin.his uerbis.Lao 
coo in Titi imperatoris domo op«sownit 9 ,er fi&uree&ftatuari* artis pr<xferendn:ex uno lapide e«, 
<& liberos,draconu~<{ue mirabdes nexus de confilvj fententia fecere fummi artifces Agefander,& Yot 
lydorus,& Anthenodorus Rodij . Er <{uan<{uam hi ex Virgilij defcriptione fiatuam hanc formauifte 
uidentur,non tamen tllam in omnibus funt imitati: 'mod uiderent multa auribus , non item oculis con? 
uenire,<& flacere . H<f c Statua in Vaticano nunc eft collocata :<{ua diligenter exprefiX hic fubieci? 
mus . Hcec Titi domus Atrium habuit, in <{uo ?olycletus Sicyoniusfecit duos fueros item talis nudos 
ludcntes , <{ui uocabanturAftragali^ontcs: <{uo opere «twftore Vlin.nihil fuit abfolutius. 




^-mmmmMMmm 



QJARTVS. 8 1 

Sei <{uoniam defepem Salis,de <{uibus modofacia eft mentio :& ie loco in thmis tioclitUni Bottc 
de tkrme nuhcupato , magna eft <{ueftio,cui ufui efienv.non ignorandum , a^uarum caftelU fuiffe . 
Jfam non modo tbcrmx fublicis ufibus deputate caftella habebant, in <{ux iuxta moiulierogationem 
fuas accifiebm cjuinarias^as balneis,frout ufus exigtretjumminiftrarehv.fei etia. friuatis,ut Fro». 
commemorat , eajielk itidcm erant,in <{u<x ex fubluo caftello a<{uam, <{uam accefiftent , ieriuarent> 
ijdVra^ in ufusfwi neceftarios diftrihuerent . $ed cum tbermarum Titi caftelli concamerationts fint 
noum , nefcio <{ua ratione uulgus feftenario numero eas Uffcfltt. N/jiforre quoi tx <{uibufdam oftrp 
feptm duntaxat cernantur . Omnes autcmfunt latitudine fedum . XVII ♦ cum iimiiio altituiint 
XII .Ungituio uaria eft,fei ubi maxima feics CX X X V I Lcontinet. 




£om«s Balbini,in<{uit lampridius, etiam mnc Row* oftenditur in Qarinis magna, Cg fotens&ah 
cius familia huc ufcve tcftefa .Lcmum Pcmpei in eijdm Carinis fitamfuif]e,tefiis tftSuet . in Tifc, 
&in librisde [gumatias-.ubi lenaus eiujdem Pcwpei libertus gumaticam docuit. tcmum . Q^ 
Cic eronis in Carinis fuiffe, uftatur M-Cicero eius frater cum ad eu fcnbens,fit in<{uit Lcmum iui 
w Cmnis mundi hahitatores Camiae coniuxerum.Hanc auitam ift aferit Sex.RMpis.tiam alteram 

H lit 



8i LIBER. 

in VaUtino montc illi fuiftefigniftcdt idem Mdrcus Ubro quttrto ad Atticum : cuiusfunt hcec uerbi . 
Hxpulfi funtfabri dc area noftrd.Difturbdtd yorticus Cdtuli,cjuce ex.S.CCojf.locdttone refciebdtur y 
<&ad teftum pewe peruenerat .Q^frams Domus frimofracia coniectu lafidum ex ared noftra, dein'/ 
de inflammata tuffu ChdiyArea au:em,ex cjua fabros expulfos aitjfuit etus domus,cjud in faUtio cof 
buftameffe fuyra oftendimus. 

De 1abernoU'X)omo AcUorum:Bd[i\ica Cai\, &Lucvj:Cl'wo Subumno: 
Arcu Gdllteni-.Trophceis Many.ac de Thermis0 Domo 
Gordiani Iwp. Grp. XV . 

EA autem JLxquiUdrum pdrstfuce ad Coclium montem uergit> eregione Bafilic* Uteranenf^uae \; 
MeruUnd pro MdrUnd dicuurjpud antic^uos regio TabernoU dicebatur.Vnde Var.Bxcjuiltmm 
lucum cfte dicit dcxterioreuU Tabernolce . Domus Aeliorum pofitd erat ubi riuc funt Mdmna mofi 
nimentd;&,uttef}dturVdlMdx.SdcellumMdridnum.PaUtium Licirivjfuit ddD. BibUnce nunc adern, 
adurfum pileatumSafilicd uero Gnj <13 Luc'vj,cjuam cum porticu fub nomine neyotu Cav\ <& Lmoj Au? 
guftus extruxit,fucrat inter dicum cedem, tyurbts menia:cuius extat adhuc concameratus fornix fe? 
ne' integercjuo^Fantheonis excef>to,nu\lusmator in urbe cermtur.Locum huncGaluti) thermasuuigus 
appellat.CUuus Suburranus in Excjuilids prcebes dfcenfum afne Suburrce iriitium cafit.Arcus deinde 
Gdllieni Imp.nullis orndmetis infignis apud cede riuc D.Viti ddhuc cermt,in cjuo legitur titulus fecjuh. 
GALLIENO.CLEMENTISSIMO.PRINCIPI. CVIVS.INVICTA. VIRTVS.SOLA. -: 

PIETATE.SVPERATA.EST.ET SALONINAE.SANCTISSIMAE.AVGV . 
M.AVRELIVS.VICTOR.DEDICATISSIMVS.NVMINI.MAIESTATIQJE.EORVML 
Quidam triumphalem arcum cftc HoI«ere:Se^ cum triumphi nulla d^drecnt inditia , we<|Ke conf{ct ie 
tnumphofatquc in eo titulo de Sdlonind mcntio,drbitramur in grdtiam ipforum ob a Uauod bcncfcm 
abipfo Aureho pfitum: £7 fuyer eodem ftdtudmGdlUeni,& iffius Sdlomnce locdtdmfuifft . Mdceili 
LiuUnum inftitutu fuit dfmiftra eius uice, cjuce cft db hoc drcu dd D.Antonvj cedem , ubi nuyer effofid 
funt fdxa tiburtina,& udfd cjuibus interfeftorum dnimalium fanguis colligebatur :mdgndque ofjiunt, 
£7' cornuum copia.Macellumautema cjuoddm Mdcello eft dcnomindtum , qui in urbe UtrocinU cxers 
cebdf.Quo damnato Cenff.Aemilius,&$uluiusftdtuerunt,ut domus eius fub\icdretur,uederentitrque 
ibi obfonU,duc.Flut.in prob\.Vdrrorfrceterhdnc,a\iam powr etymo\ogiam.}{cec omnU , inquit,f)(fl? 
qudm contrdttd in unumlocum,cju£ aduiEtum feriinebant^ cedificatus\ocus a^eUdtum Maceilum, 
ut cjiiiddm fcribuntyCjubd ibifuerit hortus.Ndm(ut diximus)ubi olerum cofid Ldcedcemorivj Mdccilu uo* 
cdbdnt.Troyhoed Mdrv\ cimbrico bello pdrtd fiude a SylU difiedid , £f a Ccefare Di£tatore inftdunu 
eftc comemordt Suet.adextrd uice yrdtneftinde^rofcque D.luUam cedem extdnt.Quce tdmetfi mutiU* 
tdytdmen horum in dhero thordcem cum dypeis , iuuenifcjuc cdftiuifmuUcrum brdchv\s poft tergum 
reuin£tis,in dltero uero udrU beili inftrumentd ddhuc cemuntur. Domus dutemjThermceque GordUni 
imp hinc non procul a dextra fciUcet ciufdcm uice fuerc.de cjuibus CdpitoUnus itd hquitur . Dowhs 
GordUnorum,etiam nunc extdt,uU prceneftind,ducetas cokmnds unoftth habens^ Thermds qudks, 
frceterurbm 7 nuffidm haheret orbis terrdrum. 



De Aqtta MartU* C*p. XVI: 



Pq/fy 
nunc 
omnium 
tempore 




QJARTVS. 83 

frigorisfilubritaufauc palma y w<tconio urbis,Marcia efointer relifta deum munera urbi tributa. Vot 
cabatur htec <{uondam hufeiajons autem /p/e Yiconk.Orkur in ultimis montibus Felignorum-.trant 
fit Marfos Komam non dubie yetens-.moxfpecu merfa intiburtinafe aperit.IX.M.pas.fornicibusftruf 
ciis perducia.Subdh deinde.lt <{uantum Virgo taclujantum prctftat Marcia hauftu . Concifiebatur 
bdec uia Valeria,ad milliariu , XXXV,diuerticulo euntibus ab urbe Koma deflorfus millia faftuu triu, 
uilla SubUccnfi.Duftus eius habebat longitudinem d capite ad urbem pafiuum.LX.millium DCCX,^r 
femis.Riuo fubterraneo pas.XLIUI.M.CXLVy&femis.Operefupra terram fas.Vll.millium.CCCC 
XLIII.Opere arcuato pas.II.M.CCCCLXIII.Propiws urbem a.VI.milliario fubpruSiione p<ts.CLX* 
XXVIII.Re/icjHo opere arcuato pas.VI.millium CCCCLXXl. lncommenurv\s&fcri\>tuseratmodus 
<{uinariarum.II.M.CLXIIAdcaputuero¥ron.inuenh ({uinarias.IIII.mille .Dtt 
regiones,pn»w>».in.IIII.V.VI.VIII.IX.XIIII.In caftella.LI . huguftus injuplementum huius a<\U£ 
<{uotiesficcitates egerent auxilio luliam a<{uam eiufdem bonitatis opere fubterraneo ferduxit ufyue ad 
Marcit riuum.Cmusdu£tus,donecMarci<t accederet,efficiebat ptfS.DCCC • 'Deriuatuseft: deinde in 
Claudiam,ut dictum eft .Marcia autem collis Viminalis <t<{uabat libram. Cu* efte defi]ffet d Neruafuit 
reftituta,at<{ue in Kuentimm ufyue deriuata.lidem Neruae pUcuit omnes difcerni , tumfingulas ita 
ordinariyUt in primis hctc tota porwi feruiret:Q_uct farte fui po/f hortos Fallantianos in riuti , qui uo? 
cabatur UercuUneusJevjciebat fe per Ccc/iw. Ifl Marci<e autetn duftu ante pomm Lxquilmm extat 
adhuc titu\i,<{ui fequuntur. 
IMP.CAESAR.DIVI.IVLI.F.AVGVSTVS 

PONTIF£X,MAXIMVS.COS.XII. 

TRIBVNICPOTESTAT.XIX.IMP.XIIII. 

RIVOS. A QJARVM.OMNIVM.REFECIT 
IMP.CAES.M.AVRELIVS.ANTONINVS.PIVS.FELIX.AVG.PARTH.MAXIM.' 

BRIT.MAXIMVS.PONTIFEX.MAXIMVS 

AQjAM.MARCIAM.VARIIS.kASIBVS.IMPEDITAM.PVRGATO.FONTE.sa 
EXCISIS.ET.PERFORATIS 

MONTIBVS.RESTlTVTA.FORMA.ADQjISITO.ETIAM.FONTE.NOVO.ta 
ANTONIAN 

IN.SACRAM.VRBEM.SVAM.PERDVCENDAM.CVEAVIT 
IMP.TITVS.CAESAR.DIVI.F.VESPASfANVS.AVG.pONTlF.MAX. 

TRIBVNICIAE.POTESTAT.IX.IMP.XV.CENS.COS.VII.DESIG.il 

RIVOM.AQJAE.MARCIAE.VETVSTATE.DILAPSVM.REFECIT 

ET.AQJAM.QJAE.INVSV.ESSE.DESIERAT.REDVXIT 

Huiusautem a<{Uct Cor.Tac.fic meminit. Luxus cufido infamia , & fericulum Nerom attu\it:<{ui 

fontem aquce Marcix ad urbem deduftct nando incefterat. 

De A<{ua 1ulia0 Tefula, 
Cdp. XVII . 

ASwprrf dicla forta lx<{ui\ina,ai M*rij tropbcea pogreditur ducius aqu<t,ut arbitramur,h\ia. 
Quoniam cum Anio nouus eftet omnium altiffms^roximumfe locu teneret Claudia,® tert 
tium lulia-.cm^ uideamus hunc a<{Uct du&um foft Claudia du&um coeteris omnibus^ui extant,maio? 
rem efte,non eft <\uod dubitemus Iu\ict,fiue Te$u\ct e/?e ducluml^e ^wifcwsFro». fic locjtur.Cn . SerwiV 
liws Cepio,# L.Caffius Longius , <{ui Riuatia a^eUatus eft,Cenft .anno ab urbe condita DCCXVII 
M.VUuth Hipfdpone 0* Fw/.Flrfcco.Co/^wtfm^wtf uocatur Tepu\a,exagro Lucullano, <{uem quida 
TufcuUnU credmt , Romam } & in CafitoUum adducendant curauerunt. Te$uU cocipietrftKr uia La? 



<? 4 LIBER. 

tim ad XI ,mi\\iarim,diuerticu\o emtibus ab Koma. deftrorfus miUium fafiuum duum : inde riuo fu9 
in urbetn perducebatur: lulix poft mixta ab Agrippa.lulue duftus efficiebationgitudinem yafiuu.XV* 
millhm CCCCXXV.Opere fwpra terram pas. VU.M.CCCCXXVI . Ex eo infroximis urbis locis 
d.ViLmi\Uario,fubftructione pjs.M.D.XXVIil.Re/icjHo o^ere arcuato fas.VL M .CCCCLXXII. 
Prrfter caput lulije transfluebat a<[ua nomineCrabra,de <{ua meminit Cic.ep . Iitro XVI. TepKirf in 
commentanjs afcriotuserat modus cjuinariarum <{uadnngentarum.Huius aquccfontes nulli erant y ue* 
ms quibufdam conftabar.cjuje interceptcc fuerunt in luliam . Caputergo eius obferuandum erat d ptf 
fcina iuiice.Ex ea.n.primum accipiebat quinarias.CXC . deinde ftatimex TAarcia <{uinarias . XCIL 
Pr.f tered ex Amene nouo ad hortos Epaphroditianos cjuinarias CLXIII . Tiunt omnes cjuinaridt 
CCCCXLV,amp\ius<{uain com;>.t*ri)s qnarv\s XLV.TepHLe erogabai extra urbe nomine Ccefarii 
cmari* LVIILPritwtis quinarix LVlK.eii<[uce .CCCXXXLintra urbem diuidebani,^ regione.IlII.V. 
Vl. Vill.incaftclU Xlill.ex <[uibus nomine Ccefaris<[uinariceXXXXiiIi. priKdtis CCXXXVH . 
Vfibus pMWicis.L.Ex eo caftris duobus,<{uinarice Xii.openbus pub.tnbus,<[uinari<£ VH.LdCHtJKS tre&cf 
cm,<[uinarice XXXI. IkIi* autem in commentari^s afcriptus erat modus fdnariarum DCXLIX , AcJ 
caput menfura iniri non potuit,<{uoniam ex pluribus accjuifitiombus confiabat. At ad VI . ab urbe milf 
lurium uniuerfa in fifcinam recipiebatur, ubi dabat quinanas M . CCVI . Accifnebat autem Propc 
urbem foft hortos Fallantianos exCUudia cjuinanas CLXII . erantfte iuiice cum acceptis,<[uinaruc 
MCCCLXVIU.Ex eo dabat in Jepulam CXC. erogabatfuo nomine DCCCIII.Fiefcdf <{ua% erogat 
bat <{mnarice DCCCCXCnLawpfiKS , <{uam in cometanis habebat , quinarqs CCCXLIIII . minus 
quam in pifcina CCXIil. Vluebatextraurbem nomineCcefaris <[uinarice LXXXV.priKatis CXXIl 
Reliqu* intra urbsm diuidebantur per regiones . II. III.V.VI.VIILX.XII.in caftellaXVlL 

De Cliuo VrbicoiDomo Ser Tu\\v\,<& Neronis: ac de ctde Hortmx 
Sei*. C<tp. XVIII. 

EA autem Exquiliarum pm,<{uce cedi D.LtHrettftj in Vontana wcukir,CliHKs Vrbicus efi afpellata: 
vhifuit Lucus ¥aguta\is0 Domus Ser.Tullvj . Domus uero Neronis totum idftatium occupauit 9 
<{uod eft inter Pdatium,& Coelium,ab cede nunc Dloannis c*r PauU retta eundo ad Coiofleum , atfie 
Carinas <{uoufo adaggerem Tar<[uinij perueniamus,<& Wleccenatis attingamus hortos.De hac domo 
Cor. Tac.jic meminit . Eo tewpore Nero Antvj agens non ante in urbem regreffus,c{udm domui, <jua 
PaUtium, TAecdcnatis hortos continuauerat , ignis propinf.aret:ne<{ue tamenfifii potuit , (jKm & 
PaUtiwn/J domus,<& cuncia circum haurirentur: & infra. Cceterum Nero nixKS efi patridt ruinii 
extruere domum-.in <{ua non tam gemmdc , &aurum miracuh ejtent , fohta pridem &\uxu mlgatd, 
<{udm arua,&ftagna } <& in modum foiitudinum hinc fyluce>inde apertaftatia,ty profyectus. De hac 
domo Suet.ita fcnbit . Nero domum d PaUtio Lxquihas uf<{uefecit, <{uam priwo Tranfttoriam,mox 
inccdio abfumptam, rifiitutdmfte Aurea nominauif.de cuiusfyatio,at<{ue cuku fuffcerit hocretulifie. 
Veftibulum eius fuit in <{uo coioffus CXX pedum ftaret.lffius effgiei tanta Uxitas , ut triplices port 
ticus miUiarias haberer.itemftagnum maris inftar, circunfeptum cedifciijs ad urbium ft?eciem. RKr4 
infuper aruis,at<{ue uinetis , <& pafcuis , fyiuif<{ue uaria cum multaudine omnis generis pecudum , tc 
ferarum.in coeteris partibus cuncla auro \ita,diftinSta gemmis,unionum<[ue conchis erant . Ccenatiofi 
nes Uc[ueatde tabuiis eburncis uerfati\ibus,utflores fiftuUs, p unguenta defuper fyargerentur^Prdecit 
fua canatiomm rotunda,<jU£ perpetKo diefcK5,dc noctibus uice mundi circumageretur. Ba\nece mari? 
ms,<& a\bu\isftucntes aauis. Eiufmodidomum cum abfoiutam dedicaret, hactems comprobauit , ut fe 
diceret,<[uafi hominem tandem habitare ccepifie. Huius domus immenfam laxitatem incertus KuftoT 
hoc diflicho feftiuiffime taxauit. 



QJARTVS. S* 

Roma domusfet,vcios migratc quirhes, 

Si non <& ueios occupat ifta domus. 
Ve eademfic Plm.Er <{uota pars ea apparatus fuit auredt domus ambientis urbem:W idcm alibi <ar,ip* 
fvmNeronem in domo aurea AedemFortunce indufifie, <{uceex Ufide fhengite tranflucens ,foribus 
daufiSyclaritatem diei intus haberet: hanccjue dem d Seruto rege facratam , £} Seiam dfegettbus tf? 
fellata.Circa eandem domum fuere <{ucedam Horrea,<{uorum ftatium cum Nero defyderaret, bellias 
machinis ) & igni labefaftauir.fyfaxeo muro conftru&aerant. 

tk Aggerc Tar^KmijiDomo Powpei,t*7 Virgity:& de Turri } & Hortts 
Mecanatis: ac de Camfo , <& Foro Ex<jKi/mo. 

t 

ACger Trfr^Hmij Swpe rbi ab arcu Gallieni faru ultra thermas 'Dioclitiani frotenfus <td huc cerfi 
nitur.de quo Piin.tn hunc modum loquitur.Clauditur urbs ab oriete aggere Tarquiriij Suferbi, 
inter frtma ofere mirabili.Nanc{ue eum muris ceftauit , <{ud maxime fatebat aditu f\ano:c<xtero mut 
tiita erat frcecelfis muris,aut abruftismontibus:nifi<{uod expatiantia tetta multas addidere urbcs. 
Turrim autem Meccenatisfub eodem aggere , haud procui ab eifdem thcrmisfuiffe , flerique omnes 
confentiunt : Ex <\ua incenfam urbem profteftans Nero Utus ftammce Q ut akbat ) yulchritudine 
u Afflf iv illi decantauit.Cuius incendy inttium ab ea parte Cira origmem habuit^ua Pa\atino,Co?.f 
liocjuemontibus contiguaeft y auSiorSuet . Qui Hortosetiam M.eccenatianos in Ex<jhiIjjs fuifie fic 
oftendit.Tiberius Komam reuerfus deduSto in forumfUo Drufoftatim e Carinis , ac Pompeiana dofi 
mo Ex<jmi'Iws in hortos Wcotnatianos tranfmigrauitDomum autem V/rgi/ij poet* afud eofdem horfi 
tosftetifiefcnbitSer.gram.Hi horti erant in camfo *Exc{ilino inter diftum aggerem,& mcenia urbis 
fiw.ubt pnus cadauerafefeliebantur.Locum innuit Sex.Pom .his uerhs . Putuuhfunt affellati,<{uod 
uetujriffimum genus fefu\turce y ut futeus,fuerit:& diEiifutku\\,<{uia ibi cadauara futrcfcunt,<{uem hf 
cum fub\uumultraEx<{ui\iasfuiftefrodidit Aelius.Lundemlocum attigitCic.ubi in<{uit,Senatum ce? 
fere,at<{ue e refublica exiftimare, Aediliym curulium ediftum, <juod de funeribus habeat Ser . Sulfitvj 
Q^ F. Lemonice Rh/i funeri mittere utique locum fefuicro in camfo Ex<jni/mo C . Panfa Cos.jeu 
<{uo in loco uideturyedes triginta quaqueuerfus defignet ,<{uo Ser.SMlpitiMS inferdrMr : <\uod feyulcrum 
ipfuisjiberorumrfofterumque ews jir.FKiuMrem poftea confuetudo ut ibidem cadauera comburemur. 
Sed cum nidoreftet urbi $erniciofus,Auguftus ftudens aerem emendare,S . P . Q^. R . confenfu cam? 
fum hunc l&ecoznati concefiit,ubi fecit hortos quos fuperius demorftrauimus. In eodem camfo fluri? 
ma,uaria<[ue fefulcra effodi KiJiwKS,«<tr»js exornata marmoribus. Qu&d&merat concamerata unica 
teftudine:a\ia duflici concamerattone,ut exfufenore in infenus fefuicrumefjet dejcenfus . Erant & 
fauimenta tefellata,uermiculata<{ue : in farietibus ferambhu loculi y infinguiis um<ebmce:extra caf 
meram fefulcri longitudinis y latitudinifaue infcriftio.Quaedamuero fepulcra explunbus corftabant 
farietibus,farum inuicem diftantibusjn <{uibus urncefimiliterbincefcre contigua , woaico<jMe mterf 
uallo , a\i<£ bince , <& fuper his totidem:ita ut ex ordine decedentium urnce additce nouo mcludercmur 
muro:h<tc fauperum,t\\a diuitum fefuicrafuifte,ofinamur . In urnis autem ofa,cineres, £7 carbones 
«dbuc erant.Erat 13 uas Vftrinum appe\latum,quod in eo cadauera cobureretur : tn <{uo <ts mtreum ua? 
fcukm fuit repertum,in eo<{ue fuauifjimos \i<\uoresfuifte muhi afierebant^ibus etta cadauera afyer? 
gerentur.ln Hx<{ui\v\sfuitforum Lxquihnum.Appianus.Dum Marius, in<{uit ,<tf SMlpiriKS ad Ex^M/iiv 
num forum Mi occurrunt . Bafilicam Sefimini ciuis Ro.apud cedem D . Harice maiorisfuifie nonmWi 
atffirmantJuit etiam in ExqKitys ^anumjtf maU Yortunce Araauftore Plin.ty Cic.de nat.deorum. 
Fkz> 0* Fe/iciMis rewp/KW:i<i<j ; poftea a Nerone,domum auream extruere parante, ccmbuftum . Pars 
tutcm Zx<pi\iaruad Viminale uerfa habuit lucu Quer<iuHuUnu alteru,dterum<{ue lunoms Ucinice, 



85 LIBER. 

De SnkKrwTempIo Silwni: <3 de Teftamento locundi 
militis. Op. XX, 

SVburra, aucz inter Ixquilias , &Viminalem kcet , frincipium habuit d foro Romano , fiue iforo 
Neruce iwp . ftnem uero ad cliuum Suburranum : diSta , ut lunius fcribit , ab eo auod fuerit fub 

antiaua urbe.luuenaiis uicum frecjuentiffimumfuijk innuit 7 cum in<^uit. 

Cxdere nanaue foro,iam no eft deterius,<judm 

Exquilias dferuenti migrare fuburra* 

In eadem Suburra meretnces habitafte,figniftcare uideturWrtialis fic dicens» 

lcamce non nimium bonce fuelU, 

Quales in media fedent fuburra. 

Domti Ccefaris Diciatoris fuifte in Suburrafifrdjubi de temflo V&cisfumus locuti,demonftratum eft . 

Vicus Fatricius oblique Hxcjuilias d Viminali ad Dioclitkni thermas propc ufcjue difterminans ,;*' Fas 

tricv\s eft denominatus,<jui mbente Tullio rege ibi habitauere,utfi <juid aduerjus iffum molirentur, ex 

locis fuperionbus oppnmi yoffcntMamilia turris intra Suburne regionem aMamilio quodam nomen 

acceyif.auc.eft Sex . Pom.Huius uici meminit Mar.hoc carmine. 

Sed domus in uico Lcelia patricio. 

Temylum Siluani fuife ad radices Viminalis,aua $arte(ut ego fUto)mos ipfefteclut occafumfolisfif 

tis conftat ex tcftmento .locundi militis in Lufitania referto^uodfeaititur. 

IOCVNDL 

EGO GALLVS FAVONIVS IOCVNDVS P . FAVONII . F . 'QJI BELLO CONTRA 
VRIATVM OCCVBVI IOCVNDVM ET PRVDENTEM FILIOSE ME ET 
QJINTIA FABIA CONIVGE MEA ORTOS ET BONORVM IOCVNDI PATRIS 
M£I ET EORVM QJAE MIHI IPSI hCQVlSlVl HAEREDES RELINQVO 
HAC TAMEN CONDITIONE VT AB VRBE ROMA HVC VENIANT ET OSSA 
HINC MEA INTRA QJINQJENIVM EXPORTENT ET VIA LATINA CONDANT 
IN SEPVLCRO IVSSV MEO CONDITOET MEA VOLVNTATE IN QJO VELIM 
NEMINEM MECVM NEQJE SERVVMNEQJE LIB ERT VM INSERI ET 
VELIM OSSA QJORVMCVNQJE SEPVLCRO STATIM MEO ERVANTVR ET 
IVRA RO . SERVENTVR IN SEPVLCRIS RITV MAIORVM RETINENDIS 
V OLVNTATEM TESTATORIS ET SI SECVS FECERINT NISI LEGITIMAE 
ORIANTVR CAVSAE VELIM EA OMNIA QJAE FILIIS MEIS RELINQJO 
PRO REPARANDO TEMPLO DEI SILVANI QJOD SVB VIMINALI 
MONTE EST ATTRIBVI MANES QJE MEIAPONT. MAX.ETA 
FLAMINIBVS DIALIBVS QJI IN CAPITOLIO SVNT OpEM IMPLORENT AD 

LIBERORVM meorvm impietatem vlciscendam i teneantvrqje 

SACERDOTES DEI S ILVANI ME IN VRBEM REFERRE ET SEPVLCRO M E 
MEO CONDERE VOLO QJOQJE VERNAS QJI DOMI MEAE SVNT 
OMNES A PRAETORE VRBANO LIBEROS CV'M MATRIBVS DIMITTI 
SINGVLISQJE LIBRAM ARGENTI PVRI ET*VESTEM VNAM DARI. IN 
LVSITANIA IN AGRO VIII CAL. QJINTILES BELLO VIRIATINO . 
Dece Tabern* fucre in ualle DAgathce cedifubiefta , utex infcriptione mamoris ibidem effoffi dif 
dic imus.Futeus uero D.Vrobct fuit iuxta cedem D.Marict cognomento in Campo,in eadem uatte. 



De Colle Viminalilduacro Agrippm** 

de ThemtsOlymptadis,Nouati: & 

DioclitUni:<&Bibliotheca VuU 

fw.ac de Domo Caij Agfy\ 

Cap.XXh 

TTlrtU regionis ,in$t Varro , collci 
<{uin<{ue ab deorm fanis dffelkti 
funt,i queis nobdes duo : Viminalisi louc 
Vimineo t <{uod ubi <tr<*/imt, ibi uimini 
nita fuerunt.PaUtiu Deci) imp.fttufuifie 
apud <tdem nunc.S.taurentV) cognomento 
In fanifjperna,in ea tarte fy<e adSuburri 
uergit,nonulli tradidere . Sedde hocdfui 
anti<{uos fcriftores non memini me legej 
re . Lauacru Agrifpin<e matrisNcronii 
fuit aftniftra,<{ua yarte collts ualle QwinV 
nale defyiar.ubifimulacra duo Bdcchi rti 
fertaferuntur,&" index huiusmodi * 
IN LAVACRO AGRIPPINAE* 
Thm<e aute Olimpiadts,& Nouati : hct 
eo in loco , ubi nunc D . Pudentianac ejl 
temflum , ilU inter has,& Decij PaUi 
tium , inuinea eidem laurenii) cedi prof 
ximd,fit£ erdnt. Et in Potentidnce temfla 
etiam hodie canates fuliginoft uidentuf t 
Domum C.Aquih) ~E<{uitis Komani illius, 
<{ue iuris ciuilis fcienttd cUriftimumfecit % 
in motis dorfo pofitafuijfe oyinamur.rTaC 
domu pulchnore fuifte liU palatiaCrafji, 
& QJ2dtuli,teftaf Plin . Thermce Dto* 
clitUni in mediofere Vimindtifuce adhuct 
fbe£tat:fedmaionex farte dilapfce-.qudrii 
fornices dmplifftmi extates:colun<e ingefi 
tes , locaque cocamerata mint fylitudinii 
operis magniftcentia clare oftendut ♦ tiai 
Dioclitidnus ) &M.dximtdnus inchodrunt f 
in <±bus extruedismemorat XL.M. Chrifi 
ftianoru in feruitiu habuifte. Alvj uo dicut 
Dioclitianu,Kaximianum<{ue eas perfecif 
fe:Coftatiu ddnde,nj Maximiariu Dioclif 
tianifilios eafde fuiS,coditorum<{uefttwii 
exornauiffe, atfy dedicafte t humfcecjuerei 
inditio utunr, <{uod in eifde inuetufttmaft 
mor in <{uo eut uerba,c{u<e fe<{uuntur < 

CONSTANTINVS ET -MaXIMIANVS 
INVICTI AVGVSTI SEVEXVS MAXI/ 
MTANVS CAESSARES THERMAS ORNA' 
RVNT ET ROMANIS SVIS JJEDICAVE' 
RVNT 

Haru thermaru ichnografhia' habes infit 
guraurbis,propterea hic caflellu tatu ay, 
fofuimus,ex <{uo,y e* fuperioribus ia de 
fcriptis manifeftueft,no eade certd,at<{uc 
coftitutaforma caftellisfuiffe,fedf locofi 
natura ea extru&d efiemefy enm referefi 
bat <{uali foma eftent t dum recifiedidfyA 
ufumyrcberent* 



Ltng.fti* ccxcni 




88 LIBER, 

frtbliotbecamautem Vulpiamjn <{ua lihri lwtti,dMi elefUntini frincifum gefta y ty.S. (j . confinen* 
tes feruabantur y in his thermisfuifie y teftaturVopifcus y fic . Vfusfum frcecifue librisex bibliotheca 
Vulfia ,<£tatemea thermisDioclitianis . Er alibi .Bibliotheca Vtdfia elephantini fugilares infexto 
amariofui . Falatium er Dioclitiani frofe thermasfuifie opinamur,in uineafita inter iffas thermas, 
<& uallem Quirinalem:ubi columnarum bafes adhucfuis locisftantes effodj uidimus : <#" Sacellum cont 
chis mar'mis y uanif<\ue lafdlis inuicem confertisadornatum. Alterum Sacelkm marmoreum recertum 
fmt ad eafdem thermas,qua farie ad Altam Semitamftftentrionhnfy fteftant, cuiusfacelli tefiudo in 
modum conchce marin<t fculpta ex duobus fruftis candidiffimi marmons conftabat ; <{uod cui deo eftet 
dicatum y nullo fotuifigno intelligere.Poft themasautem^aggerem Tarauinvj y uf<{ue ad menia , iat 
cet camfus Viminalis, in cjuofmt puteus aaudt Salientis^ui dicebatur futeusViuartj, qa ibiapud antit 
auos animalia includerentur.auo Viuarvj nomine etkm nunc cfyus ille ab incolis apfellaturiextantaue 
ucluti ferarum latibula hominum oferaextrufta. 

De Monte (^irinaluAede^ortun^hfolliniSylouiSjlunonis, MinerH* '-& 
de Turri Militiarum-.BalneisPauliAemilf.Themis 
Conftantini:dc de Domo Corneliorum. 
Gtp* XXIL 

iN Valle Quirinalifuit Yortun* fublic<e ades-.ie aya Ouidfum hiuerfus ♦ 
Qui dicit quondam facrata in ualle auirini 
Hacfortuna die yublica y uerus eriu 
Uontem auttm Quinnalem a Quirini fano y uel a Quiritibus , aui cum T&tio CurHbus uenientes ibi 
caflra fofuerunt y denominatum efie affimatVar.Sed huius collis <zdificid y ut ordinate f>ercurrantur y ab 
ea farte incifiamus y <{u<£ Falatio NeruaJorbaueTraianieft froximior. Sufrahoc igiturftatTurris 
nunc lAilitiarum:<juod cognomen ex eo inditum eft y auiamditesTraiani ibiftationem olim habuere ♦ 
Extat adhuc eius cedificvj bona fars y & ei annexa uehti porticus in emicycli y fwe theatri formam : ubi 
caput ingens mamoreum y quod Traianifuiffe inter omneis conftabat,f>&ucis ab hinc diebus repertum 
e-.Eodemaue in loco effoffifuntorbes marmorei mirat laxitatis y ac multa marmorisfrufta uarv\sfignis 
ccelata:in ywumuno eratbictitulus. POTINTISSIMA DOS IN PRINCIPE LIBERALITAS 
ET CLEMENTIA . Balinea ?auli Aemilv] in froxmo fuere y ubi nunclAanialiumeft habitaculum: 
locuftdiciturBagnanafoli.lndefcefu cliui y aui adViminalcm uergit y d dextra y annis ab Unc duode? 
cim uidimus Sacellum uarwrum fifcium jnannarvLmc^ concharum nobili fifturd adornatum : <juibus 
inditip Nepttwi fuifte omnes afterebant.Thermarum autem Conftantini iwp . reli<jtu> nugnce , non 
longe fyectantur.in <{uibus repertws eft hic titulus. 

PETROMIVS perpenna MAGNVS QJADRANTIANVS V.C. MI.PRAEF. vrb. 
THERMAS CONSTANTIANAS LONGA INIVRIA ET ABOLENDAE CIVILIS VEL 
POTIVS FATALIS CLADIS VASTATIONE VEHEMENTER AFFLICTAS ITA VT 
AGNITIONE SVI EX OMNI PARTE PERDITA DESPERATIONEM CVNCTIS 
REPARATIONIS ADFERRENT DEPVTATO AB AMPLISSIMO ORDINE PARVO 
SVMPTV QVANTVM PVBLICAE PATIEBANTVR ANGV T STIAE AB EXTREMO 
VINDICAVIT ET PROVISIONE LONGISSIMA IN PRISTINAM FACIEM 
SPLENLOREMQVE RESTITVIT. 

Dowms CorKeliorHwfwir eregfoMe harum thermarum, <{ua farte nuyns urbem flanam defticit.in uico 
etiamnunc Corneliorumnuncupato : in <{uo Apollodorus froditfiufie ftatuas duas collo^eas fenum 
feminudorum y <{ui cum reli<{uo corpore iacerent,fed:orefueranterecli y altera<{ue manu cornucofice tes 
nerent:<{uas Satumo y <<y Baccho adiudicauit: addit<{ue in froximis ministewpla y <{uorumfrontfyiciunt 
non omnino corruifiet y horum deorum extitiffe -H<ts autem colofleas ftatu&s eas effe, qu<e hodie in Cas 
fitolio cernuntur y crediderim, In froximo autem locoftat Turris dimidiata : hanc <{uidam geminato 

crrore 



QJARTVS 89 

errore Mecmd:is,&in Exctwiljjs efie atierunr.cum ne<{ue hic collisfit Ix<{uiliarum,nec ea Mecornatis 
tums:<{uam in Exciw ihjs fuifle, fupra demonftrauimus . Ecjwi duo marmorei apud prtd&as thermas 
adhuc cxtanv.^orum akerum ?raxitelis,alterum Yidi<£ opus ejkjkuli indicant.Templum Apolhms 
fuitm ea parte Quinnalis,<{u<e in portaYlumentana uerfa,Mons Apollinis,& CUtrce eft dicla.Haud 
ita multo poftfurgit aha pars montis:ubi Capitolium uetus : Sacellum louis-.htnonis , & Mmeru* : e< 
fnusquam inCapitolio ,fuerant condita. 

De Domo Pomponij Attici0 Vlaui Sahini.Templo QuiriniAla Semiu: 
Vicoj&Statua Mamurri.&de Yoro,W Hortis Saluftiy. 
ttque de Campo Scelerato . 
Gtp. XXIII. 

DOwhs Pompomj \Atticifuitinei Quirinalis parte,<{uce adinuncD.Vitalis incumbit. Hancdo^ 
mum cognomento Pamphilianam , eiufq ; amoenitatem non cedifcio,fedjylua conftmfle : & i 
QjZcecilio auunculo ipfi Attico hxreditate fuifte reliftam, affent Cor . Nepos:de <{ua Cic. ad ipfum 
Atticumfcnbcns,ita meminit . Diem natalem reditus mei cura ut in tuis cedibus amoeniffmis agam 
tecum,<& cum amicis.Jemplum Quirini prope eandem domum fuifte arhitramur.de cuius templi j>orv 
ticu Mar.fic mentionemfaat.l mnc,&pete porticum Quinni.Sed alteram QMrini cedem fuifje y ubi 
nunc templum D.Sufannx,inmit Vitr.librofeptimo:a <{ua Quirinalem portam, olm prope exiftcnie, 
denominationem accepife,diximus. Alta Semita a thermis Conftantini ad portam Viminalem uf<{ue 
perdorfum Quirinahs erat produ£ta,cuius ueftigiaf<epe,necuno tantum loco,uidimus.I.t prope eum 
locum,<{ui dicAatur, Ad malu ?unicum,fuitfl.Sabini Domus.in <{ua natumefie Domitiamm teftatur 
Suet.confentlt<{ue hu titulus ibidem repertustf adbuc iacens. 
INTER DVOS 
PARIETES 
AMBITVS PRIVAT. 
FLAVI SABINI 
E/r autcm ambitus circuitus adificiorum,patcns in latitudincm pedes duos, Wfemifiem , in longitudif 
nem idem <{uod *dificium,auctor efi Sex.Pom.In eadem parte collis uergente ad Viminalem,in tabula 
marmorea,erant fupenoribus annis triadeorumfimulacra , <juorum i dextra fedensunum,Genio Coz? 
limonteis , ut titulus oftendebat,erat confecratum: alterum afwiftraftans,Herculi lulio : tertium,loui 
Coclimoteis. Eo in Ioco exnmr adhuc a<{uaduRusanti<{uiuefrigiaat{uis Umpdiffimis , <{uan<{uacxis 
guisfiuentibus.Vicum Mamumfabn,in <{uo illi Statuafuerat pofita, apud prcedi&a adem D.Sufannce 
fuifte,teftatur D.Ambrofius.Yorum SaUufti^ eidem cedifuit proxmum:a <{uo non longe eiufdem Sallut 
ftvj fuerat Domv.s,cum Hortis: <{ui non folum proximam occupabant uallem , fed ad fortam Collinam 
fere uf<{ue fecundu urbis mma diffundebantur.horu in medio iacet Obehfcus notis ,fiue literis <zg-jf? 
tiis infcriptus : <{ui Lundfuerat dicatus:inter <{uem , £r uiam ad eandem portam tendentem , in loco 
qui nunc Gyrlus dicitur,mult<e hydri<e effofi* funt,prope<{ue multa ofa cadauerum, ac inter ea caput 
humanummir£ mdgnitudinis:duoducrifmileuideturefie?ufionis,uclSecundilla : quosgiganteafta? 
tura in eifdem hortis conditosfuifie,teftatur Plin.his uerbis . Proceriflimum hominem <etas noftra D. 
CitfM^io principe Gabbatam nomine ex Arabia adue£ium.lX.pedum,y totidemunciarum uidit.Yue? 
re fub D.Augufto femipede addito: <{uorum corpora eius miraculi gratia in Coditorio fallufrianorum 
afieruabantur hortorum,?ufioni,<& SecundilU erant nomina.De his hortis Cor. lac.ita meminit . 
Ventitabat Nero ad pontem Miluium,<{uo folutius urbemextra lafciuiret.lgiturregrediente perukm 
Ylaminiamcompofitasinfidias,fatd<{ue euitatas, <{uoniam diuerfo itinereSalluftianosin hortosrcmea? 
ucrit.Mcminit ty Vopifcus dc Aureliano f\c lo<{uens. Diftlicebat ei cum efet Kom<e habitare in ?at 
latioytc magis pUcebat in hortis Saluft^uel Domiti* Minere.CoI/ew <Mrem,in <jwo ^Kora p<trs Dowhs 



?o LIBER 

Sa\J.ufli\ cerniturjncolt Salluflrlcum d^eUdnt } uhi effoftum eftmarmor cum hac infcriptione. 

M.AVRELIVSTACORVS 
ET M.COCCEIVS.STRATOCLES 
AEDITVI.VENERIS.HORTORVM 
SALLVSTIANORVM.BASEM CVM 
PAIMENTO MARMORATO 
DEANAE 

D - i> D 

Campus Scehratus , in <[uo Veftales incefti rect ukce defodiebantur , totum id fyaii) ohinuit , <JMod <t 
e^i^iris Salluflvj bortis ad portdCollin* fere uj<[ue yrotcnditur.de <[uo Liuiusfic inc^atJLo anno MtttU 
Veftalis fucio inditio uiudfubteru ddportam Gol\inam,dextera uiaftrdtd defoffa Scelento cmpo 7 
ah incefto id ei loco nomenfaciumMminit <& Sex.Pom.ac Ylut.Cuius uerha^uu ritum Veftaiesfe? 
peliendi oftendunt,non ah re fuent ea\uhi]cere.Sed <[Uce uirginitatem prodident uiua ad portam,<[uam 
Coliinam uocant,defoditur. Quo qiudem in loco \uperci\ium efl intra urhem terreflre p orrofe intent 
Jens.quod Latinorum idiomate uocatur tumulus. Hicftrutta efl fubterranea domus , baud magna , in 
quam i loco fv.periore defcenditur.lacct in eaflratus lettulus, & lucerna ardens , primitice<[ue rerum 
earum,([u,-e necefarice funt ad uittum,hreues <[uceda , pams.aqua in uafe,lac,<@ oleum-.quafi caueat ipo 
fa domus,ne fame eius corpus intereat, <[u<£ maximisexpiationibus dedicatafit . Ipfam uero pcen<f obfi 
noxiam ftretro impofitam,<tfextenusobtectam,\orif<[ue\igatam,<[UQ netjHenox cjueatetiam audiri, 
perfown uebunt.Silent io accedunt omnesfamcjuejine uoce,graui cum mcerore quodam tranfmittut. 
Ne<jMe aliud fpe&aculum horribilius efl,ne<[ue aimm diem ciuitas mvfliore agit ~Cum uero ad locum 
feretrum delatum fuerit , folutis a miniflris uinculis , facerdotum princeps preottKS arcana <[uceddm, 
fub\dt\f<xue ad deos rnanibus, ante fuppUcium educit eam cafite opertdm, conflitu\t<[ue in fcalis in dot 
nticilim deferentibusXleinde ipfe cumatys facerdotibus aucrtitur.Cum autem i\\a defcenderit,ty fca? 
U to\\untur,<&mu\td defuper iniectd bumo domiciUu operitur, adeo ut is locus reUcjuo tumuio <£<{ua? 
Usfat.Sic fiidem qutfacram uirginitatem prodiderc puniuntur. 

De TewpIis,S<tlMtis, HortuncePrimigenife-.CkntisTlauia, 
HercnIis,HoMon"s, F/W : & dc 
Senrftnlo mulierum. 
Grp. XXIII. 

£J hbuit Qwrmtflis multas ctdes fkcras,fed <[uo in loco fuerint exphrdtum non babemus. Vuit in 
iTleo cedes hpisifuit & Salutis ,<t Yahio picxore depicta : Clauty impxempore incenfa : hanc cum 
lunius Bibacuhs ditxator de TL<[uis triumphansuouijiet,Cenforlocauit,rurfus ditxator dedicauit. For* 
tunae Vrimigenidt cedes in eodem Quirinali a Dowitio Pr^etore urhano pofua fuit . HercMlis «o temt 
phmfAit eregione <edis Quirini,ut nonnuUi arbitrantur.Templum Gentis Yiauice apud Malum Puf 
nicum a Domitiano fv.erat extrwc^MW.Honoris ctdem in eodem co\\e fuifie aflerit Cic.Senatuhm Mu? 
lierum in Quirinali HeUogabalumfecifie eo in \oco,in <[uo antea fuerat conuentus matronalis foient 
nibus duntaxat diebus , refert lampridius * F/one Tewpl«w eiufdem dedt Circo , de <{uo mox.dicef 
mus 'mcumbebat . 



QJVARTVS. 9f 

De Foro Atchemoriotfik Tiburtim:Bomo Martialis : 
Circo Ylora-.tyde Mmtj Ojficims, 
Cap. XXV. 

Dlfcriptis citra Tiberim Rom<e dtdifc^s,re\i<{uum erdt,utin laniculumtrdnfiremus, uerum cum 
collis rlortulorum iam diu intra fomeriafit recepus , huius, urblfy flan<e xdifcia oarcft prius 
ut rccenfearms:in f>rimif<{Ue<fitidfueritinualleiacente inter ipjumcolkm Hortuloru, & Quirinale. 
Yvrum Archcmorv\,ubi nunc adesD.Nicolaide Archcmonjs fmfje,fleri<{ueomnes affimant : «fafti, 
ut omnor y huius <tdis cognomineJrStitiburtina,locus ita nuncupatus , magnam partem huiufce uallis 
obtinebar.afud mam Manialemfe Ttomum habuife tcftatur,his uerfibus . 
Sed tiburtinct fum froximus accola piU y 

Qud uidet anti<{uum ruftiafiora ioutm. 
Nam circusYlor<eeiiem ?d<£adiacebat,inual\e,<{v^ dtribus yartibus Qiurinalis compleclitur : ubi 
eiufdm Flone de<e ludiflorales cekbrabantur : <{uorum origo hxc traditur . lclora cum magnas ©pes 
arte meretricia comf>arafiet,fPopu\um Rominumfcripfu h<£redem , certdm<{ue fecuniam reli<{uit , ex 
cuius annuofonorefuus ndtalisdies celebraretuf,editwne ludorum. Quod quiaflagitiofumuidebatur, 
ut pudendct rei <{u<edam dignitas addemur, Beamefe finxerunt,<{ua fioribus yr<eefiet,edm<{ue opor^ 
tere fldcari,utfruges cum arbonbus bene,f>rofyere<fue fiorefcerent . Officinae mini/) interYlor<£ , £7 
Qmrini <edemfuiffe,fcribitVitmws . Cliuusfublicus proximus adflorales } uerfus Capitolium uetus 
extenfus erat,au&:or eft Var . 

De CoIIe Hort«/or«M:Dowo Tincq Senatoris.tc de 
Sep«IcroNeronis. Ctfp.XXVI. 

CXMsmm Hortulonm licetmagmm tmbltum habeat,tamen,<{uk erdtextra urVe,pduca <tdh 
jflcia memoratu digna continebat.lneo erat Domus ?incv\ Senatoris ) Tem^lum<{ue $olis,ut nont 
nulli aiunt,ubi extat moles in emicycli formam ad menia^oft adem nunc Trinitatis. Sefulcrum Ne<? 
ronis haud procul ab <ede D. Mariet de pop«Io pcjifw» efe multi oyinantur . Yuifte autem in hoc colle 
oftendit Suet.his uerbis.Reliquias Aegloge^r Alexaniria nutrices,cum A#e concubina gentili Do^ 
mitiorum mommeuto condiderunt:<{uod prof]?ic itur e camyo Martio y im]>ofitum colle Hortulorum ln 
eo mommento folium porplryretici marmoris fuferftanti iunenfiara circunfcpum e layide thafio . 
CoIIis autem Hort«Ior« cognoroen hoc obtimit, apU fub ip/b olim,ut etiam nuncfirtdiftimifuerat 
horti.Canditatis(inc{uit Macrobius)fueratufus in comitiummndinis uenire,&incolle'co]iftcre y unde 
foffent ab «ni«erfts «ideri:woxd«rew in campum Martium magiftratum fetituri defcendebat, Yt nos 
<{w<{; in eundem defcendamus y urbm<{ue flanam:<{uo,friuf<{uajn mlanuukm tranfedmus } de <tdiftc'^s 
3«<* citra TiberimfHnt^HtfuermfOrationi^nem iwponawws, 




9i LIBER QJVINTVS, 

De Foro , Yortku , ArcK, <3 CoXumna, 

Cochlidis Traiani , 

Gfp.Priww». 

N VRBIS Pkrtrf tf Ji/icijs defcrihendis, ut euidentiusfmgula dit 
gnofcantur, a CafitolioferPantheona ad earn partcm ripaflunii* 
nis, <{ux nunc Ripettd ayyellatur y lineam re&am dcdua mtelliget 
mus,<{u£ in duas fartes,fropmodum aauaks-, hanc urbem dijecaf 
bit:<{uarumaltera haclinea^Tiberi<{ue:atteralinea eadcm, ty monfi 
tis QuirinaliSyUortuloritmcjue collis radicibus continebuur . Hanc 
. frius ut aggrediamur y ordo foftulare nidetur. Igitur po/1 Augufii 
forufe^uiturlorumTrajamKuiusanhiteclumA^oUodorufuifte 
comcmorattlionyhisuerhisMadmmsApwllddoTHmarchiteclum, 
(jui Trditfni fommjfethodium, &Gymnafwm illo iubentefabricaf 
uerat, yrimum urbe exfulit : fdfiea interfecit Jorum *W, pr<efer 

alia ornamenta.multis ftatuis erat adornatum, ut innuit GeUiuSy his uerbis . lnfaftig\i\sfori Traiani 

fimujacfafuntfita circumundique inaurata e^uor^at^uefignorummilitariumifubjcri^tum^ue efi ex 

nianubi\s. Alia\ue uaria fimulacra mrtutis caufa,uel aliquo in re,f>ublicammerito,erant publicofumptu 

ibi collocata : cporum celebratiftimum fuit CUudidni :cuius titulus in humili (ju&dam domom Cbftanf 

tini thermisfita reperiturjn h&c uerba* . •: . 

CL.CLAVDIANI V.C 

CLAVDIO CLAVDIANO AT.CTRI ..,:',-, 

BVNO ET NOTARIO INTER CETERAS 

VIGENTES ARTES PRAEGLORIOSISSIMO 

POETARVM LICET AD.MEMORIAM SEM 

PITERNAM CARMINA AB EODEM 

SCRIPTA SVFFICIANT ADTAMEN 

TESTiMONII GRATIA OB IVDICIl SVl 

FIDEM DDNN ARCADIVS ET HONORIVS 

FILICISSIMI AC DOCTISSIMI 

IMPERATORES SENATV PETENTE 

STATVAM IN FORO DIVI TRAIANI 

ERIGI COLLOCARIQJE IVSSERVNT j > 

Eiv tv/ jSrp>i Ai'oio 

uAcwMvZquptjicod 

fca.$lAHS'ihr i0 iv 

Circa hocforum autem erat Porticus cu columnis mxrdt mgnitudinis, <{udt tantam affirebant intuh 
tibusadmirationem,utnonbominum,fedGigantumrnanu opus fabrefaftum uideretur.lnhanc fortis 
cumfummorumuirorumftatuas pulcherrimas undique ab Alexandro Seuero tranflatas fuifie , fcribit 
lampridius.Inforum^cum Conftans Conftantinifdius f>eruenifiet,fingularemftru&uramfrimum 
attonitus cernensjcrque giganteos contextus circunferensmentem, omniftpetalia confciendi amos 
ta,Traiani etjuum folum locatu in Atrvj medio imitarife uelle dicebat :Cui regalis Ormifda reftondit. 
Stabulum prins tale condas.Umus autem e<{ui imaginem in ip/i«s Traiani numifmatis fignatam uidv 
mus,cum hac infcriptione.S.P. Q^R. PTIMO PRINCIPI .Foru adornabatetia Arcus trifyhalis. 



QJHNTVS, 

D/on.Tri«wpMis,in<{Hit,tHH<: arcus frdterttk muka , t{u<e m honorc 
eius <& decreta, ayfacta fuerantjn iUiusforo fubftruEtus eR.Stabatque 
et in eiusfori medio eiufde Traiani Cochlidis co\una,<{u<e adhuc extat: 
in <{ua circumcirca Dacia be\\i,a\iarm<{uererugeftafbfmu\acramit 
ro artiftcio fculpa junt. E<t hahet gradusCLXXRL feneflrellas 
XLMiwdr* eft pdes CXXVIH Sn cuius bafi infcutytus eft hic tituhs* 

SENATVS POPVLVSCLVE ROMANVS. 
IMP.CAESARI.DIVI.NERVAE.F.NERVAE. 

TRAIANO.AVG.GERM.DACICO.PONTIF. 

MAXIMO. TRIB.POT.XVH.IMP.VI.COS. Vl.p.P. 

ADDECLARANDVM.QjANTAE.ALTITVDINIS. 

MONS.ET LOCVS.TANTiS.OPERIBVS.SIT EGESTVS. 
H«nc titulum Dion nonfatis ammaduertifte uidetur^ui \\c inquit , \M 
gentem cokmnam inforoftatuit,fiue utea pro/ep«/cro effet ,&« in 
ojtentationem eius operis,<j«o<i il\e arcaforum egit ♦ Cliuus furgebat 
<{uem effoffa cjuotjuouerfus terra ita comp\anauit , utundi^ue column* 
confyiceretur,forum<{ue deinde in arece modum aquatum manfit.ln hac 
eadem co\umna ofta Traiani , omniv.m imperatorum intra urbem dunf 
taxat fepulti,ab Hadluano condita efte,idem Dion eft auttor. BibUof 
thecam Tewp/i Traiani , in <{ua ueterumPr£torum } utCd\ius tradit, 
erant ediEta,in eiusforofuifte^xiftmandum e/r. 

De Sefukro C.Pof>/iq:Dowo Coruina : Via Lata:& de 

Iftdistf Minerua tewp/o:<tr<J«e deforo Suario. 

Gtp. II. 

SVb Capitolio , <{ua p<trre mons itfe adforum Traiani uergit,funt 
blonumenti C.Voblicijueftigia,in <{uibus extat fe<{uens epirjj. 
CPOBLICIO.L.F.BIBVLO AED.PL.HONORIS 
VIRTVTISQJE CAVSSA SENATVS 
CONSVLTO POPVLIQVE IVSSV LOCVS 
MONVMENTO QVO IPSE POSTERlQVE 
EIVS INFERRENTVR PVPLICE DATVS EST 
Hottoris, uirtut\f<[ue cauffa hoc \oco additu efte inteUigendum eft:<{uid 
DuiUio Cofcautumfuerat S.C.ne <{uis in urbe /epe/irer«r,niji <{ui uira 
tutis caufa no teneretur legibus.Nam W Cic.jic in<|Hir.Homine>n mort 
tuum lex in.XII.r<tb«/is in urbe ne jepe/iro,nc«e «riro. Credo proprer 
igms periculum . Ar<j«i in urbe fepulti funt ciari uiri . Credimus eos 
<{uibusante hanc legem uirtutis causa tnbutum eft:ut?ublico\a ,ut 
Tiburti<e:<{uod eorli po/reri iure temerunt.Aut eosfi <{uibus hoc ,ut C. 
F<t£Via'«s,H<rt«tis caujafokti legibus nonfuntfecuti.Heec Cic . Iwpe^ 
ratores autem,<ff Vefta\es y <{uia iegibus non tenebantur y in urbefepub 
cra habebant. Domus autem Coruinafuit,ubi nunc maceUum Cor«orit 
<tppe/i<tr«w,prope modo dittum fepuicru. Via Lata hinc ad Septa yro? 
tendebai:<{u<x:[u\a idem nomen:<edcfy D.Hariae,<{U£ m ea pojtr<t eft,ab 
eadem cognomentum er nunc retinent . Prope eandem ddtm re\\<{ui<e 
arcus triumphalis fexto ab hinc anno funteffofi<e,in <{u\bus incife erat 
imagines ui£iorice,&trof>hoea:excuius arcusinfcriytione hoc tantum 
legi porerdr.Voris.X.O*. XX . Temp/«w Ijidis,ex urbis defcripione 
<{uam Sex. Kufus feciv.in eadem uia fuifte uidetur:<{ua pdrte nunc D. 
MarceWi eft <xdes : nam <tf ibi inuentum eft marmor cum hoc rir«/o. 
TEMPLVM ISIDIS EXORATAE.Hoc tep/ww prope Sqtafuiffe, 
oftendit lM«en<i//s,|jis carmimbus. 
A meroe portabat a<{uas 7 <{uas ftargat in cedm 
tfidis^antiqLQ^uxfroxima furgit ouilu 

I h) 



95 







94 LIBER. 

luuenaU confentire uidenturBionis hcec uerba. Ignis diuinitus potiufauamab homine Row<f excitat 
tus,eam<jue depotuUtusNam Serapis <& Ifidis temp\um,<£r Septa,Neptuni ce dem, thermas Agripptf, 
Pantheum, Dirtbitonum ,Balbi theatrum , Poropei porticum , Oftauice domum cum bilbliotheca , 
templum louis capitohni., cum cedibus,ty facellis coniunSiis exhaufn(Diribitorium autem erat domus 
pub\ica,in quaftipendium militibus diriberetur .i.diftribueretur).Sed multis prceterea locisfuiffe Ifidis 
templum teftatur Spartianus in uita CaracaUce .Inter hancautem uiam0 cedem Mineruceftat hrcus y 
ut uidetur,triumphalis,nu\Us nunc ornamentis excu\tus:<[uem CamiUi fuifte dicunr.hoc folo argumet 
to,quod ab eo nomen retineat : <\uod falfum , uerum ne fit , ex eo loco petendum eft libro fecundo,ubi 
d? arcubus Romuli fumus locuti . Mineruce Templi ueftigia extant in ccenobio Fratrum Diuce Marice 
Mineruce nuncupatt.Hoc templum Pompeius Magnus extruxit, in eoque triumphaUa figna,<& geftot 
rumfuorum bremarium pofuit: quale inmarmorea tabuU legimus : tya Plin.vjfdem fere uerbis repef 
titum.Yorum Suariumfuit ad radices Quirinalis,ubi nunc D.Nico/ai eft cedes cognomento in Porcit 
libus. In eo .n. fues uendebantur . Nam cjuemadmodum Varro ait , Row<wi loca habebant conftituta 
ubi res pecuUariter uenderentur:<\u<£ loca nomen fortirentur ab ipfis rebus:ut Boariumjubi boues : Vif 
fcarium,ubi pifces:0\itorium,ubi o\era:Suarium,ubifues. 

De Owpo Martio,W Agrippce,ac de eede lariutn* 
G?p. III. 

CAmpus Martius prifcis teporibus extra urbem erat relic~lus:nam menia urbis a porta ColUna in 
eam partem uerfus,<[ua Ancus Martius in \anicu\o muros pofuerat ,fteSiebantur:eo Campo cxf 
tra relifto.Lius nominisorigo ea eft.Cum cceteri campi Tarc[uiriv\,<[ui ob iuftitice contemptum diSius 
eftSuperbus,pofteiusexiUumdaiusv\seffet,<[uiagrosnonhaberent: unus htcagerMartifuit confet 
cratusXdto <Uii prius campus Tiberims mncupabatur , MartiusfuitappeUatus. Ineo Comitiafcepe 
faftd efte notiffimum eft:ty Cicteftatur,his uerbis . Conftat enim nullis unqua Comiiv\s campu Marf 
tium tanta cclebritate,tanto ftkndore omnis generis hominum } cetatum,ordinum ftoruife .Alijs etiam 
publicis uftbus inferuiebat : fiod ex mukis auSioribus facile eft cognofcere . Nam Suetonius fcribit 
athktasftadio ad tempus extrufto in regione campi Martvj certauifie per biduum -.Vnauali prcelio in 
morem cochkce defofto lacu biremes,ac triremes, qtadriremefaue tyrice , £r cegyptice daffis , magno 
pugnatorum numero,conftixifie:<& Sex.Pow. Hquiria \udos,<n^os Romulus Marti inftitmt , in campo 
Martio faVta efft.Strabo prceterea de eodem Campo hcec memorice tradidit.Veteres i\\i Komani urbis 
pukhritudinem contempfere,cum maioribus y mag\f<[ue necefiarqs animum adiecifient.Pofteri uero, & 
»j prcefertim , fti noftris fuere temporibus , haud<{ua<[uam i\\is hac in re ceftjte uidentur : fed' innus 
merabi\ibus,ac prcecUriftimis urbem Komanam impkuerunt infignibus.Pompeiusnanque&D.Cce? 
far0 Ot~iauius,<& eiusfi\ij,& fami\iares t & uxor,<& foror cuBorumftudiumfimul&impenfaskdapt 
parandadecorafuperarunt.Maximamautem horum partemMartius campus habet , prceter natiuam 
locorum amoenitatcm artis,<& fokrtice exornationes admittens.Campi.n.admirabiiis magnitudo fimul 
& curuks pariter curfus,ty a\ia equeftria certaminaexpedita fuppeditat : nec minustam muhis pi\d, 
circulum,pakftram exercitatione traStantibus:a\ia<[ue incumbentiafmu\ opera . Quid perennesfolo 
herbas,coronatof<jue upme adftuminisa\ueumco\les,fcenicarumoftentatio pi£iur&rum,eiufc[ue genes 
ris ft>eciacuk prceftant ,ut difficulter,ty inuitus abfcedas. Uuic proximus campo Valter adiacet Cd? 
pus,<& innumerabiks circumcirca porticus,horti nemorofv.theatra tria,fimu\ <& amphitheatrum: tems 
p\a magniftcentiftima interfe contigua,^ <juafi aliud agentia rekquam urbis uenuftatem oftentare uis 
deantur.ta propter cum locum iftum reUgiofiffimum efte cogitaftent,-clarifjimorum uirorum , acfccs 
minarum mommenta conftruxerut.HaRenus Strabo.Campusautem alterMartio adiacens,Agrippce 
dicebatw.in <juo M.Agrippa Panthenm } & thermas extruxit.De hoc campo meminit Lampridius , #* 



Q^VINTVS. 95 

Cdliuslihro XUIl.Wcrohius infuperLarium Aedem,<[umbe\lo antiochi* Aemilius KegiUus prce* 
tor uouerat,in eodem campo Martio fuifte teftatur . In hoc,ficut in Cafitolio , cUrifjimorum uirorum 

ftatuct erigi foiebant. lta<[ue CaliguU imp. <[uafdam ah Augufto ex capitolina area propter an gut 

ftias in hunc tranflatas,ita fubuertit.ut reftituifaluis titulis non ualuerint . 

De Antonini Pij Pa\atio,<@Porticu,de<fc eiusdem Antonini Columna. 
Prtterea de Septis-.Monte Citatorum:tyVi\U 
Pubiica. Gtp.IM. 

EXtat iuxta ctdem D.Stefnani de Trullio Porticus,cuius principium,& fois non apparet,column<t 
tamen marmore<£,ingentes, numero undecimftantes , ita diftofita cernuntur,ut ex his , alilfque 
eiujdem generis nuper a tergo harum effoffis,porticum <[uadratamfuifte\dubium nonfu : ficjuidemjuh 
ipfis columnis locuseft amp\ifiimus,concameratus,inmodum cellce uinariceiut faifum efie cbftet , <[uod 
aliqui dicuntuhifuifte templum eiufdemAntonini,uelMartis.Hinc haud proculftat eiujdem Antonini 
cochlidis Columna,altitudinis pedum CLXXV. cufeneftrellis LVI. <3 gradihus,ut refert Sex.Kufus, 
CCVLquorum graduum numerus hodie deprehendi non poteft,ne<[ue adColumncefummumperueni? 
ri.ln ea circumcirca res ah Antonino geftce incifae funt.ln uertice olim emsfimulacrum erat,<[ua\e irt 
eius numifmatis fctpe uidimus.Columnam hanc Sex.Kufus in area Ylaminv\ eftejcribit.Septa inter hac 
<&a<[uam Virginem iacehant . Nam arcus Virginis foem pofuife fecundum frontem feftorum ait 
Trontinus.Lrant autem Sepw loca tahulis inciufa,<& uallata,in <[mbus Povulus Ko.fuffragia laturus 
c\audebatur.H<ec eadem Ouilia etiam,fumptafunilitudine ah ouium feptis,funt appelUta.Lucanus . Er 
miferct maculauit ouilia Kom<£ .Hctc iuxta uiam fornicatam^lclaminiamfuife^auc.eft Liuius.ln eif* 
fem Sepris uaria certamina interdum edebamur. <[ua\e fuit gymnicu a Nerone-.abAugufto ludifcet 
nici0 uenationes.Prove Columnam Antonini furgit tumulus ,<[ub Populus Ko . ad creandos magi? 
ftratus comeniebat,ab eb<[ue Citorus uidetur nuncappelUridicetfmt £T <[ui ab acceptadis fufjragtis, 
tantua acceptorium : <& <[ui a proximis Septis,tan<[uam feptorum,nomen ohtinuifte uelint.tum autem 
tnonticu\um,<[uem hodie uidemus,exruinis amphitheatri C\audi],Vi\lct publica : aliorumc^ puhlicoru 
(tdificiorum,<{u<£ ibifuife conftat,fa£tum efle opinamur.Villa autem Publica erat domus amp\a,ue\uti 
curia,in <[ua hoftium legati,<[uihus in urbe hofyicium non concedebatur,recipicbanh de fublico alet 
bantur.Liuius.Macedones,in<[uit,deducl:i extra urbem in Villam publicd,ib\c[ue v\s iocus,&Lutia prctf 
bita.Nam<[ubdhoftium legati intra urbemnonfuJciterentur,Khodiorum kgatiapudeundem aucio? 
rem con<[uerentes,his uerbis oftendunt.Antea Carthaginienfibus ui£tis,PhiUppo > Antiocho fuperatis, 
cum Komam ueniftemus,ex publico hoffritio in curiam gratulatum uobis P.C.ex curia in Capitolium 
ad deos ueftros dona ferentes-.nunc ex fordidiftimo diuerforio, uix mercede recepti , ac prope hoftium 
more extra urbemmanere iufti,in hocf<[ualore Uenimus in curiam Komanam,KhotyE>e Viila publictt 
Cicad Atticum ita meminit. Efficiemus rent gloriofifimam,nam in campo Martio Septa tribunictjs 
comitvjs marmorea fumus,<& teSta fa&uri,ea<[Ue cingemus excelfa porticu , ut mille paftuum conficia? 
tur.fimuladiungewr huic operi Villd etiam publica.Templum autem Nepr««i cum porticu iuxta Sep* 
tafuij$e,ait T>ion.<[uem locum M.Agrippa multis decorauit ornamentis.Apud hanc Antonini Colum? 
namfuerat Pons,per <[uem citati,poft<[uamtulerant fufftagia,ne laturisfe immifcerent , & cui fauif* 
fent dicere poffent,tranfeuntes feparabanturXie <[uo Suet.in uita. Cctffic in<[uit . Coniurati primum 
cun&ati utr*wne illum in Cfyo per comitia tribus adfuffragia uocante partibus diuifis e ponte dent 
cexentjAtye exceptum trucidarent.an in Sacra uia,uel in aditu theatri adorirenwr. 



V 



96 LIBER, 

De At\ua Virginr.Aede&ldcu luturnct-.Temch Viet&tis: 

£T de Amyhithcatro CiWij Iwp. 

C<tp. V. 

Irginem dquam adduxit Agripp<t,Hr 41 r Pliw.<tt o#<tmo Upide,JiKerric«Zo .II. millk ipdfiuum,uid 
frctneftinariuxia Werculancum riuu } quem refugiens uirgmis nomen obtinuit . De eadem ac{ua 
idemaucfic inquit.Agrippa in cedilitatefuaadiecia V irgine aqud,co?teris corriudtis, dtque emeddtis, 
lacus DCC.feat.fnttercd falientes CV.caftelU CXXX.comylura etiam cultu magmfica . OperiI?MS 
hisjignd CCC.ctrea.aut marmorca impofuit . Columnds ex mdrmore CCCC : e<r<jKe omnia dnnuo 
ftatio.Ue eddem acjua frontiws itafcnbit.ldem Agri^acum iam tertium Cos.fuipet.C.Sentio , O" 
S f .Lwcrerio Coff.pft annum tcrtium decimu\<{udm lulidm deduxerat,Virginem in agro quocjue Lu? 
culUno colleSwnyRomam pcrdi',xit.Virgo <tppell<tr<t eft:c{uod ({uctrentibus at{uammilitibus yuella uirt 
guncuU uenas quafdm monfirauit^uas fecuri,t{ui foderuntringetema<{uct modum inuenerunt.Aedi* 
cula fonti itppofjw hanc uirginem piciura oftendit.Concipiebatur Virgo uia ColUtid , dd milliarium 
VlLl.pciluftribus lociiftgnino circunieEto continendarum fcdturiginum cduftd. Adiuudbdtur excopiW 
rib'\\li}s dccifitionib' K .Veniebdt^logitudine p<ts.XIII.wiI/ii< CV.Ex eo riuo fubterraneo p<ts.XI.miI/iu 
DCCCLXV.St!pr.r terra pafM.CCXL.Exeo fubftruciione riuoru locis cophmhus p<t/.DXL.Opere 
<trcn<tto p<ts. DCC.Accj/jttonu ducX' nui fuhterranei efficiebat p<ts.MCCCCV.Hhms acjua afcrift 9 
crat modus in comztar\\s ^narUru DCCUlMefura ad atpKt imeniri no foterat.quonict. ex pIwr<i? 9 ,Mt 
dixiwMS,rfcflMij1tio»i&MS conftabat.Vroyterea Yrontinus iffam egitadmilliariumfeftimum-.ubi inucnit 
yuinm&rm duo millia DIIIUwp'iHS,<fK<tw in cowwenttrJjS^Huwrijs M.CCLU.ExitxtMt exrr<t urbcm 
anarict CCreliquct.ll.mille.CCClllLdiuidebaniigregiones. VII.VIII.XIIII.iw caftelU XVM.Ex fi? 
bus nomineCcefarisfinari* DXLIX.Priuatis CCC XXXVIII. Vfibus pwHicis M . CCCCXVII. 
Ex eo wMneritKJ ditobus^uindrit.XXVLLacubus HigMrt«jKin<jKe, <{uinari<t LXI . OpentHS pHtlicis 
fexdecim^uinaru M.CCCXXX.Sed netHS ductus magna ex p<trte colUpfus eft t aquaque iffa nunc 
concipirur prop.- pontem SaUrium,ex fontefiue lacv.^ui eft in monte uulgo de Zoie wKMCHpato:<jKc»* 
ex <ffitfif&KS aa\uifitionibus , ex ^midms auclam fuifte h&nc a<{uam refert idsm FnwtinHS , cotligi pnto. 
Ager Lticullams, i <{uo frius colligcbaturridem efi ^uiet TK/cKl<tw<s.LHCHlli autenomcn huic inditvm 
cftpnftquam is uillam fulcherrimam in eo extruxi.t:c{uam mnc Y-rafcatum uocat. led huius at{u<t duc? 
cus fubterraneo riuo in campum Hartim ufaue peruemens fub colle HortwIorK dttoIIitMr, iti^e in 
m ex Ufide tiburtino extructo hctc inftauratom L-gitur infcnptio. 
TI C L A VDIVS.DRVSI.F.CAESAR. AVGVSTVS.GERMANICVS 

PONTIFEX.MAXIM.TRIB.POTES.V.IMP.XI.P.P.COS.DESIGN.III. * 
ARCVS.DVCTVS.AQVAE.VIRGINIS.DISTVRBATOS.PER.C.CAESAREM 

A.FVNDAMENTIS.NOVOS.FECIT.AC.RESTITVIT 

Hi arcus partem campi Martjj oiVtWt,Ht innuit Ouid .his carminibus. 
Te quoquc luxeadem Turni foror ctde rece^it, 

Hic,ubi uirginea campus obitur a<{M. 
Ex ({uibus carminibus conftat y luturnam iuxta eiufdem nominis Ucum , in (juofubmerfa illi cognomcn 
fecit y codem in cam^o ctdem habuifte-.cjua p<rrte mhmc eftfons TriMJj.HHiMS J<i<;ks aqud falubrishabebat 
tur.Vnde Var.NymphaAnquitJuturna quct iv.uaref.itaaue multi ctgroti frofter id nomen hinc aquam 
fetere folent.Quodhodie nos feri uidemus e futeo,quieft'm ctdicula D . M<tri<e cognomento in Via, 
non longeab eo^uemdiximus^Triuvjfonte.Tempium ?ietatisfuit,ut fleri<{ue omnes confentiunt, ubi 
nunc ctdes D. SdlK<ftons de pietate.Amphitheatru uero iuxta Sepr<* Claudium imp.<tdificduifie,c{i:odd 
Tiberio im$erfeRumfucrdtrelid;um y fcribit$uetonius'Neroncmt{ue ludosftectauifie e profceni) fftit 
gio 7 munere cjuod in amfibitheatro ligneo in regione camfi M<trrij i>irr<t anniftatiufabricato dedit. 



QJINJVS. 9 7 

De Arcu DmitUni : Te wpio I»wonis L«ciwtf ; #* <Je 
Obelifco campiMartvj. 
C«p. VI. 

^A Rchs <t</ D.Sylueftri mnc <xdem,<[ui uUm TUminiam compk&itur, Domitiano fofuus fuit . NS 
X\ in eo e/r ipjws Domitiani effxgies, ayalisineiusdemnumifmdtis cernitur , fedftatura procera, 
quemadmodum a Suetomo defcribitur.Cui effigiei adiacet urhis direpue imago^rceterea Vi<flo w, ac 
Fullas iffi Dommano fedenti ueluti gratulantes.De eodem arcu lAartialis inauit . Statfacer <& domi* 
tis gentibus arcus ouas.Domitianus.n . peromnes regiones lanos , 4rcKJ<jKe/ecir:<2«os in ipfiusunius 
titulitm , ac nomen fubftrucios , poftea difturbatos efte comemorat Dion . Voairwr autem nunc arcus 
Tripo/i.Afc hocnon longefuit lunonis Lucina Templum;ubi nunc eftades D . Laurentvj eiufdem cd? 
gnominis.Huius fic meminit Flin.Ronue uero lotos in Lucinae area anno , <[ui fuit fme magiftratibus t 
CCCLXIX. urbis dde conditajncertu <[uantum itfa uetuftior : efte auidem uctuftiorm no efl dubiu y 
cum ab eo luco Lucina nominetur.Ab boc tcmplo ad Uctum lafidts, Ucet Obelifcus ccminutus:de auo 
idemauttorhtectradit.lsobelifcus^uieftincampoMartio CX vedumeft y aWrfotide infcriftus: 
rerum<[ue interpretatione AegyftiorUphilofofhix cotinet.Cui D.Auguftus addidit mirabile ufum ad 
deprehededasfolis ubras,dierum<[ueyac noStiu magn'uudines,firato lapide ad obelifci magnitudine^cui 
farferet ubra Row<f cofeSto diefexta hora^auhtlm^ue $>regulas,<[U£ funt exare inclufe ,fmgulis 
dieb^decrefceret^c rurs 9 augefceref.digna cognitu res,er ingenio fcecu<io.M^K!!i 9 w<frfoew<rric 9 <tpici 
pil4<wr<tr4<i<Wi<fir:cHiHS uertice-vhra colligeretur in femetiffkm alia, atauealia incrementa UcuUnte 




fiue imndationeTiberisfedimentomolisfac^o:<[uan<[uamadaltitudinem mpojitx reiin terramayof 
que dicantur ialta fundamenta.h*c Tlin.ln altera autem p<trfe huius obelijcifratii erat hic titulus. 
CAES.DIVI.I.F.AVGVSTVS 
PONTIFEX MAXIMVS IMP. 
XII.COS.XI.TRIB.POT. 
XIV.AEGYPTO IN POTESTATEM. 
POPVLI 
RO.REDACT. 
SOLI DONVM DEDIT 
fbidem autem effofium fuit horologium cum l'mcis,f& graiibus auratis , in fmgulis ucro quatuor ima* 
ginesuentommexofereuemicuUtouifebantursuminfcripionehac, VT BOREAS SPIRAT 

De Valle UartUiNaumachia Domitiani.Templo Gentis l*\auice:& Hdufolao 
Aug.De duobus Obelifcis-.ac de <[uibusdam SeptJcris. 

Gtp. vn. 

VAllis VLartU,<{uantum comyrehendcrc fotuimus,ab arcu DomitUniferead forttmflumentanl 
ufy frotenditur.Sortita efi autem nomen a camp> in <\uo Ucet.ln hac, ad udices collis Horrn/o^ 
rum ,Naumachite Domitiani ueftigia <tpp<tre nf.N<tm et Stadium <& MerfWiHm, 13 Wumachiam illU 
ftruxifcy edidifieqte nauales pugnas pewe iuftarunt clafiwmycffofioyty circundufto iuxta Tiberim laf 
cw.fre&auiffeape inter maximos imbres y Suctonius airMmcjue iuxta hanc,gentis Vlauia Tewp/u coU 
locatum efte.Cuius <{uadratos Uteres ex ruinis y <[u<t dtdem D . Sylueftri fepiwnr exrwcros haec uerba 
htbuifc. DOMITIANA MAIOR PARS DOMITIANA MINOR.^i<ia/crip/ere.M<j«/b/*« m 



98 LIBER. 

eadeua\k,inth<{ue uu^Uminia, ^npST^eris tertio fuocofulatu pofuit Auguftus : uo\v\tc{ueutno 
modofuii,fed ommu bnpcraiorTi,<& cognatoru. eflct fefu\cru.Cuiusreh<{uias,i ipjius funp e,Maufolaeo 
(inauit Sueionius)condidere.Ds eodem Cafjiodorus itafcnbit. Sed mundi dominusad foter.tiam fuam 
opws extollens mirandum Komanis etiam engens fabricam in uallem Martiam tetendit Auguftus . 
brimenfa moles frmitcr prcecineta molibus cotinetur, ubi magnarum rerum inditia dauderetur.Biffes 
na ^M/ppe oftU ad Xllfigna fofuerunt.Strabo fraeterea. Commemoratione,in<{uit,digniffimum eft, 
<{uod HaufoUum appelUnr.excelfis fundatum mo\ibus,lapde niueo y <& ferpetuce mriditatis arbonbus 
coopertum, infummum ufyue uerticem adftuminis rifam exaggeratum . lnfummo autem pofitum eft 
CcefAugufti \imu\acrum,excere fabricatum.Subaggereiffo funt eius \ocu\i,<& cognatorum,(y ne? 
ceftanorum:a tergo uero lucus eft,minfica continens ambulacra.ln medio autem campi fyatio fui bufti 
extat <tmbitus,W hic ipfe niueo perfetlus lapde,ferreos incircuitu caccllos habens, C? flar.Utas intef 
rius prce fe ferens pop ulos.Extat uero etiam nunc inteiior murus orbicularis reticulato opere:cum ut 
meno\im,ut uidetur,tres fuerint mun inuicem diftantes,<{uorum interualla rurfustyatipcjuibufdam dit 
ftinguebatur,ut\ocu\i plures efftcerentur^Uo feorfum condifinguUpofient . Hic locus in Uudim Aut 
gii\\i$acis,ac ui£torice,<& P.P. infcriftionemhabuijle ■ditituf&e boc UaufoUo p«o Vir.mte/Iex/Jje, 
cwdefunereMarccllilocjuitur,hisuerfibus t 
Quantos ille uirum magnam mauortis ad urbem 
Camf>usdgetgemitus,uelcjiA£Tiberineuidebis 
Tun;r*,cumtumulum frxterUbere recentem. 

Necjue.n.me mouet,fiod nonnulli futant,Virgi\ium inteUexiffe de y[arce\lifepu\cro,ld<{ue efte , <{uod 
inftarturrisingredientibusforta Ylumentanaeregione fe fe offcrt:( cjuod cum hcecfcnberemusCur. 
Viar.difturbandum curabanfjNam necjue fatis conftatcmusfueritfefukrum : ncc^ue MarceUum , cum 
effet Augufti fororis f\ius,in eius Maufolaum hon conditumfuife credimus . Ad hoc Maufol<£um,ut 
ex Ammianofupra retulimus, duofuere Obelifci magnituiine pares, finguli fedum XLII Wfemis . 
Quorum akcrfratlus cernituraker a tergo aedisD.Rocki fub terra Utet. Prope MaufoUum inuef 
tum cft mamor,<{uod adhuc ibidem ferieti inclufum manet } cumhoc efitb. 
DIS . MAMIB 

M.VLPIO 
MARTIALI 

AVG.LIB 
A MARMORIBVS 

ln campo M<irtio,S)Ita $efulcrumfuijfe,Ap$ianus refert .'H/rdj,©' ?anfe,UuiusMU , Ylorus,lu* 
Vue in<\um Ccefaris amitce.ln eodem campo SuetoniusSefukrum Drufi,D. Claudq patris : Cor.Tac. 
Britanicijn quo prius expugnationemfecerat :et Seneca uiam KeStam affellatam,fuif]e aiunt. 

De Temf\is,Bz\\on<t,Afo\[inis,<cyWrtis:<^de Portictt 
Hercurrj-.atfyCohmna belHca. 
Gtp. VIII. 

ALferrf autem ftrs urbis p\an<e,cjuam diximus inter Tiberim, \ineantc{ue deduSia a CapitoVio fer 
Pantheum ad Kipettam nunc affeilatam contineri^habuit froxime poftforum CUtorium^caipu 
Martium uerfus,Templum BeUonce.ldeo ante portam Carmentale idfuifte,fcribitSex.Kufus.ldmcji(e 
auclor eft,antc ipfum fuiffe Cohmnam bel\i inferndi indicem,Be\\icam denominatam :a cjua Komari 
au&o iam,Utiiif<\ue propagato imperio,haftam in eam partem mittebant y uerfus acjuam erant ad bi\U 
ituri:c\uia Uboriofum admodum uidebaturad hoftiumfines exinftituto feruenire , ineorumcjueagros 
haftam ivfam iacere.TcmpU autem huius auEtorem Appiiow Claudiumfuifse, ait Ouidius.ln hoc S.C. 
folitu fieri ex Uuio libro cjuinto deccjuint^t co\\igitur.<{uificait .MJPopjJjKs Cos.Koma redqt:$enat 



QJINTVS. 99 

t ufcjue exrewp/o in adem Bcllona eft uocatus . Hinc haud procul fult Tetnflum Apollinis co in locc, 
ubi nunc cedes DMaris: cognomento fub Cafitolio.inter forum Qlitonum,43 circum TUminium, ut 
fcnbit Afconius.A cfito difcedentesuirgines quafdam,in forum per uicum lugarium uemffc,juf>ra di? 
ximus.ln hoc itm Senatus quandocjiie habebatur.ldsm Liuius eodem libro.Cn.Cor. Scipione Hifydo, 
43 QjPetiZio Sp unno Ccff. Senaius in cede Apollinis legatorum uerbis auditis fupplicationem in b& 
duum decreuit.Cic.ad Atucum.Nam illa^ude recordaris Lentulo,43 Marcello Coff.acia in cede Ai^ob 
linis,nec caufa eadem eft,necfimile tempus.Hinc autemfiniftrorfum acl teli ia£tum extant tres columt 
m marmorea mira ahitudinis;cjuo in loco Martis Temflumfuifte opinamur . Quod Ouidius carmi? 
mbus celebrauit,43 columnis adornatum fuifie dixit.Afolhnis autem temflumapud Sophoclem:Man> 
tis ueroafud Apolloniumfubdialiafuifie legimus . Quod Vitr.praceptis de adipciorum dccore cont 
fntaneum eft :cjui eorum deorum,<{uorumftecies,43 effcius in aferto mundo.atque lucenti uidemus y 
temph fub dio conftituenda efte pr<*cipit .Verum hac ipfa temola,de cjuibus frafens eftfermo , nobis 
v.on fatis conftat,anfuerint fubdialia.Scimus.n.hoc Vitruuvj pneceprto» no perperwo fuifie obferuatu. 
Prope has co\umnas,cfuas diximus,eft ades nunc D.Angeli,Iunonis olim, ut c[uidam litcris tradidere : 
jp foribus cuiusftat ?orticus,cjuaeidem Dea attribuunf.ahj uero Wrcurio.liufdem incendio confum? 
pta inftauratores fecjuens oftendit infcriftio,c[ua hodie extat. 

IMP.CAES.L.SEPTIMIVS.SEVERVS.PIVS. PERTINAX. AVG.ARABIC. ADIABENIC. R3 
PARTHIC. MAXIMVS 

TRIB.POTESTAT.AIIMP.XI.COS.III.P.P. ET 

IMP.CAES. M^ AVRELIVS . ANTONINVS . PIVS » FELIX.AVG.PONT.MAX . TRIB. p= 
POT.Vi.COS.PROCOS. 

INCENDIO .CONSVMPTAM. RESTITVERVNT. 

De C'ircoVlaminio:43 de adibus facris,Nep!uni, Vulcani, 
Herculis , iouis Statoris , 43 Caftoris . 
Gtp. IX. 

ATewp/o Martis nonlonge,dextrorfum,Circil:lamimjextantueftigiaunterturr'm , fuenunc 
de le MeZdMgoZe nuncupatur,43 uiam ad Afothecas obfcuras rfppeZkrS ,De huius cira loco ua? 
riafunt opiniones-.tamen ex Afconio,in hoc ipfo locofuifie,conV)cimus. Liusfunt hac uerba . Qmma 
funt manifefta,fed tamen ne erretis,cjubd jjs remporiks ades Apollinis in ?alatio fuit nobiliffma, adt 
monendi eftis,non hanc d Ciceronefignifcari : <{uam foftmonemCiceromsmuhisanms imperator 
Cafar,c{ucm nuncD.Auguftum dicimus,foft aftiacamuittoriamfecerit.fedillam demonftrari , <{u<£ 
eft extra fortamCarmentalem,interforum Olitorium,43 circum Ylaminium. In hunc circum confuU 
tandi gratia ex proximo Capholio ftepe Senatum defcendiffe oflendit Liuius,his uerbis.ltac^e inde cot 
fules^ne criminatiom locus efietjn prataHlaminia,ubiriuc cedes Apolliniseft,aduocauere$enatum; 43 
alibi . Aclum de imperio Marcelli in circo Ylaminio.Cic. ad Atticum.lcufius in concionem produxrc 
?om$eium:res agebatur in circo Ylaminio . Circns YUminiusjnquit Varro,dicitur, qui adificatus eft 
circum Ylaminium cam$um:c[uod ibi quocjue ludis tauricis e<fui circum metas currunt . Sex.uero ?om. 
a Ylaminio Confuleapud lacum Tranfumenumab Anmbale interfetto: denominatione ccepi/Je refert. 
?lutarchus uero in frobl.de huius nominis etymologia dubitare uidetur. Quid eft,incjuit\ cjubd circus 
llamimus diclusefttan cju.bdYlaminius cjuidam yrifcus cum ciuitati agrum reli<{uifiet,e<{ueftribus ludis 
eiusfruc~iu,43 uetligalibus utebanturtNam cum fccunia fuppeteret uia quocjue Tlaminiam munierunt 
L.autcm Ylorus fcribit,H,Claudium Marcellum circum hunc extruxifte.Cui autem ufui effet ,fu$ra ex 
Varrone, 43 Liuio cognofcitur \43exeo cjuod alibi ait,iffo inundato ludosapollinares extra portam 
Colhnam ponatos f /?e. F«ir hic Circus mu\tisftatuis,43 temflis infigms,ut oftendit ?lin. his uerbis. 



ioo LIBER» 

S:d maxima dignatione Cn . Domirij Tkluhro in 'circo Ylaminio NeptKMHS ipfe , # Thetb , at<[ue 

AchiUtsJttereides fuyra delphinos,<& Cete , (f Hippocampos fedentes . hem Tntones, Chorufaue 

Ph&rci,& priftes,ocmu\ta alia marina, Scop«* mam omnia.Quod deluhrum Nepttoii fuifte , hoc ept 

thaphium oflendere uidetur. 

ABASCANTO AVG LIB. AEDITVO AEDIS 

NEPTVNI QVAE EST IN CIRCO FLAMINI 

FLAVIVS ASCANIVS ET PALLANS 

CAES. N. SER. ADIVTOR A RATIONIB. 
PATRI PIISSIMO FEC 

1« eodem circofuh AedesVukam: incjua procedituis canesfuifiefabulantur, facrilegis tantu a\\at 

trantes.Herculis Cuflodis cedes erat in aditu eiufdem circi,ubi nunc D.LKci* efl templum : proprere^ 

0«iciiKS cuflodem Cira ip/nm Herculem fic appellat. 
Altera pars circi cuflodefuh hercule tuta eft, 
Qjtod deKS euboico carmine munus hahet. 
Qvanquam de circo Maximo hoc loco intelligipoteft.Decoratus erat hic circus altera ctde Hercnlis 
Hufarum appellata^uod iUi cum Mufis eflet commums : d Yuluio Notiliori ex pecHMW cenforia cedifi* 
cata:ea ratione,fiod in Grcecia acceperat,Hercu\em Mufagetem efie,ideft comitem , duccmcpe Mut 
farum.ldtmcjue pnmusnouemfigna, hoc efl omniumCamcenarum fmuUcra , ex Amhracienfioppido 
tranflata,fubtutelafortiffiminuminisconfecrauit : (juia mutuisoperibus,<&prctmv\sornari,iuuar\<[ue 
deberent,Mufarum <juies,defenfione HercuUs :&uirtus HercHlis,Hoce Mufarum : auczorZumemus. 
In ea cede eundem M.FhIhmw faflos, <{uos fcrifferat fofuifle,teflatur Macrob . Hanc aute cedem Mart 
tium PfeilippKWt Augufti uitricum reftituifle,ex uerbis Suetorivj intelligo: fi<{uidem lumeniusuera dit 
xit: uerba S«etonij hcec funt. Auguflus <& cceteros principes uirQSpepe hortatus efl , ut pro facultate 
<juismonimentis uel nouis,uel refediis0excu\tisurhemadornarent:mu\td<[ue d muhis extruSta funt: 
ficut d Martio Pki/ippo <e des Herculis mufarum:d L.Cornifcio cedes Dian<e . \n eodem circo Mtcrot 
bius ait louis Statonsfuifle DeUbrum. Plm.ibi Aram Neptuniftetifie , eamque ohmfudore manaffe, 
Temp\umc[ue Brnri Gi//<iici : in <{uo erat colofusMartis : praterea Venerem nudam illam Gnidiam 
antecedentemfuiftefcrihit : & Caftoris <edem,Vitruuius,cuius uerbaappofui.Item generihus d/jjs co* 
ftituunturcedes ex ijfdcm fymetrv\s ordinatx,® alio genere diftofitiones habentes: uti eft Caftoris in 
circo YUminio:<& interduos \ucos Veiouis. 

De Porticu Oftdnij:^ de Theatro,Domo,Curia,&Forticu Powpei: 

ac de Venens ViStricis tewplo. 

Grp. X. 

OCtauict Forticus duct fuere:<[uarm alteram theatro MarceWi propiorew OStauiaforor Augufti 
fecit,de <{u« hhro tertio locuti fumus :alteramtheatro Powpei proximamCn.Od:auius,Cn.ft? 
\ius,c[ui fuit Aedilis,Prcetor,Cof& Xuir.$,Y.triumi[)hauitc{uede rege Per/e : <{uam comhuftam Ccefl 
Auguftus refciendam curauit, au&or efl Sex.Pow.De hac Plin.mentionemfic facit.Frifa limina, ac 
etiam uaiuas ex tere in teplisfaclitaure.lnuenio <& a Cn.Ottauio , <{ui de Per/eo rege triumphu egit, 
faStam Porticum duplicem ad circum YUminium , <{u<£ Corinthiafit appeUata , d capituUs aereis cos 
hmnarum.Quodautem ?\in.dicit,hanc fuiffe ad circum I\aminium:Sex.uero Pow.Popei theatro $? 
ximam,non yropterea diftentiunt:c[uia interutrun<{uefurat f>ofita:&,utarbitror, eo in \oco,uhi nunc 
efl cedes D.N/coldi in Chakaria. Quod cognomen ab eifdem capituUs cereis ohtinuifle uidetur : nam 
yjnAv.09 cts dicitur.lheatri Powpei uefligia extant ad campum nunc Floreww nuncupatum . De <jho 
Cor.Tacfic in<[uit.Cn.<[uoc{ue Popeiu accufatu dfeniorih^flrunt^uodmanfura theatnfede fofuiftet. 

Nam 



QVINTVS. 401 

Uam antea fi&kirip gradibus fcena in tcmpusfiru&a * Sed confultum parfmoni* , qttod perpcm 
tteatri fedes locata jir, porins auam immefojumptu perfngulos annos confurgerct t ac firucrctur ,ln 
huncfenfum Aufortvj funt hcec carmina» 
Aeddis olim fcenam tabuUtam dabat, 
Subito cxcitatam y nulU mokfaxea. 
MurenafiqQ' Galhus(not* loauar) 
Fofiauam potentes y nec uerentesfumptum 
Nomen percnne crediderunt y fifemel 
Confirutla molesfaxeofundamine 
bi omne tempus conderet ludis locum> 
Cuneata creuit h&c theatri immanitas, 
Fompeius hancjlj Balbus y Ccefar dedit 
CctauUnus y concertantesfumptibus. 

Thatrum autem hoc CahguUm abfoluifie, amfortuito incendio confumftumfe extrn&urum pcfltf 
atuscjfet TiberiuSjfcribitSuet.eiusuerbaappofui.Operafub Tiberio fcmiperfefta, templumAugu* 
fii y theatrimaue Fompei abfolun . Nero autem in unum diem hoc operuit auro.auod Tyndati regi 
Armema ofienderaf.ut Fhn.efi auftor.Longo tempore pofi Theodoncus Oftrogotthorum rex difiur* 
batum infuurauif.jlcuti Caffiodon h&c uerba ad Senatum fcripta indicat. Er ideo theatri fabricam fe 
moie foiueme confdio uefiro credimus efieroborandam y utauodabaucloribus nofiris in ornatum paf 
trice confiat cfse conccfium y non uideaturfub melioribus pofieris immunitum. Quid non foluaifenect 
tus?qu<£ tam robufia aucfiafii.Montes facilius cadere putarentur y <{uam fohditas ilU y aua teneiur : <juat 
do moies ipfafic u£u cdutibusfuit y ut praeterartem additam y gr ipfa <\uoauc naturahs tfe credatur. 
Hoc potuifcmusfortafse negligere y fi nos contigifiet t&lia non uidere. Vifunturadhucfaxa tam artifit 
ciofe y accuratcOMe compatia y ut in uno tantum tota moles excifia uideatur . Capiebat autcm loca XL 
rniLlia, ut afient Fhn . Veneris Viclricis cedem in eo fuifie , fcribit Forphy . £T Flut . Er nos anno 
M D XXV.pofi adem D. Mari<t cognomento in Cripta y uidmus effodi marmor cum infcriptione. 
VENERIS VlCTRICIS.In <ie<iic<irioe huius adis Fompei altero cofuUtu pugnauifie in circo.XX.ucl 
ut quidatradunt.XVllelephantes y idem Flin.efi auctor.Antetheatrumfuit ipfuts Fompei Curia y ut ait 
App'unus y cum Atrio,£T Fomcu.Fompeius ipfe y inauit Flut.ufaue ad tertium tnumphu modice y ataue 
irtcopojtre habitauit.Fulchrum deinde theatrum longe a Romams diffamatum cumfiruxifiet , fjplendif 
diorem domum y uehti theatro appcndicem y adifcauit . C«ri<t ca fmt,in aua C .Cafarem occifum efic, 
commemorat Sner.LocKS nunc Satrium pro Atrium dicitur.De porticu autem Ouidiusfic mcminit . 
T« wocio pompew lentus fjpatiare fub umbra y 

Dhw/oI herculei terga leomsadit. 
In porricK AnripkiiMS pmxir Cadmum y & Europen-.Faufias uero boum immolationc . Ar Nicerfj athet 
nienfis fecit Alexandrum y &Calypfo.Templu autem Vortunae Eauefins ad theatrum Lapideum fuifie, 
ait V uruuius.Verum de a,uo intelligat dubitari folef.mihi tamen probdrile uidetur y de hoc theatro PoV 
pei inte!Iigere:<jKewommw» prim«m,rl:e<irn<m manfurum excitauifie y exCor. Tac .fententia modo 
diximKS .Eo<jMe, auod non prius Upideu theatrum Romae uifum fuifiet y Lapidei cognomentum inditum 
efi.Le hocautem templo liuius fortafie intellexit y cuait.Qjul. flaccus cenfor adem Yortun* ^auef 
firis uouerat Facietxir enixoj?Kc!io,ne ullum Rom<£ amplius y aut magnifcentius templumefiet y magnu 
ornamentum fe templo ratus adietlurumfi teguU marmoredt efient. Frofe&us in Brutios lunonis Laf 
cinice ad pirtem dimidum detegif.idfatisfore ratus ad tegendum y <juod aedificaretur. luxta hoc theat 
trum Titerio Ccefari Arcum mcrmoreum afenatu decretum,fed omifJum,pcrcgitD.CUudius y auctor 
Zuet. Colofium loms XXX cubitorum a Ccefare dicatumfuifie in campo Maruo y &auicmirate dicli 
theatri Fompeianum uocitatum y F\in.afferit.Campus autem y quemhodie Roreum dicunt y a¥lora a Po<< 
peio adamata denominationem accepifje uidetur» 

k 



joi LIBER. 

De Thermis A gri$ p £ :Tmp\o Boni Iuentus:& ck 
Pdntheo , eivifque Fortku . 
Op. XI. 

INter Cftr uvj forticum,& Pantheum extant ueftigia Thermarum M . Agriff£ . De <{uilu$ Plin. 
itafcribit.U.Agn^a rufticitati,<[uamde\itys propior, unicumquefelicitatis exemfium mu\ta, & 
egregia in urhe yerfecit o$era,Augufto eius focero imperante . Idew thermas de fuo nomine excitat 
uir.has lithoftrato, p encaufto f>inxit:arcus,& panimenta ex uitro pfuit.lt rurfus in<[uit Lithoftrat 
ta0 yauimentd cozpauere lamfuh Sylla yaruulis certe cruftis:extat<[ue hodie, quod in Tortun£ delu? 
hro ?r£neftefecit.?ulfa dcinde ex humo pauimenta in cameras tranjiuere ut pronum uitium : <& hoc 
certe imentum ah Agrippd in thermis,<[uas Komcefecit.Tiglinum opns encaufto pinxit: relicjua albat 
ria adornauir.nondubie uitreas fafturus cameras,fiprius inuentumfuiftet. Prope has thermas, atque i 
tergo ?anthei t Tewpli Boni TLuentus ueftigia adhuc cernuntur . Colebatur autem lLuentus ut omnia 
proftere,feliciterc[ue euenirenr.cuiusSimulacrum erat habitu f>auperis,dextera manu pateram finiftra 
uero tenens {bicam.Templum autem Panthei cum porticu integrumfermeftat,\icetfit(iatuis ,aliif<jue 
ornamentisfco\iatum.CuiusauftorfuitM.AgriQf>a,utteftaturidem Plin. librotrigefmofexto , his 
uerbis.TemplumPacis TD.Veftafiani imf.Augufti pu\cherrimaof)erum,c[u£ un<{uam : Pantheonloui 
Vltori ab Agrippafa&um.Pantheum Agriffa a^e\\auit\<[uod,^oft louem,ommbus dv\s confecrauit, 
TDion.uero,fme <juod Matri deumjttque omnibus dvjsfacer efjet,fme quod mundiformam hdberet,?ant 
theum d^eWdtum tradit.Mundt formdm hdbere dit,hoc eft circulare.Huius altitudo fedibus CXLIIII. 
pnficitur0 totidem ktitudo. Teftudo ne nimio pondere grdUdretur , uacui perambitum reli&ifunt 
ftecus , <tf in fummo emifyherio medium lumen ,fub eo<jue medio impluuio diftofita foramim 
ad imbres exayiendos . Pauimentum uarvjs eft marmoribus ftratum . Va\u<£ ex £re corinthio ♦ I» 
huius fronao olimfuere Augufti0 ipftws Agripp* fimuhcra.Aditum unum tantum habet . ^am om? 
ne temflum,Vdrronetefte,debetefte continuofef>tum,necf>\us<[uamunumintroitum habere.lnipfum 
f>er tot grddus o\im em afcenfus,fer quotmnc defcenditur. De columnis huiustemfii Plm . ita me? 
minir.Syracufana funt in ?antheo capita cokmnarum a M.Agripp* foftta. ~Etalibi:Agrif>f£ ?an? 
theon decorauit Diogewes athenienfis : &Caryatides in columnis temp/i eius probantur inter pauca 
ooerumficut in faftigio fofitafigna,fed proprer altitudinem \oci minus celetWd.Uew commemorat 7 
fuifte in hoc tewplo Hercukm humiftantem: ad <juem ?<xni omnibus annis humana facrifcarent uit 
tlima: <$ Mineruam exekore,op«s ?bidi£ . Curautem Her<r«/es humiftaret ratio eft.Quia,ut fr£* 
cipit Vitruuius,ftatU£ \oui,omnibuf<[ue ccekftibus <[uam exce\fifjim£ erant coftituend£ :re\iquis uero, 
utVeft£,Terr£,Wrl<[uehumi\es:tdn<ludmdysterreftribus,ficuttyHercuksfuit. Infuper in eodem 
?antheo fuit Stdtud Veneris,ecuius duribus pendebdt unio Ckopdtr£ , pars dimidia unius cen£ : hic 
unio crnes Sextertv\s aftimatus fuit, ideft aureisducetis qncfuagintamdlibus noftratibus.HocPatheos 
nis tem$\um,ut fcribu tyartianus,incedio deformatum inftaurauit Hadrianus.Mox Antoninus,ut lut 
\ius CapitoUnusfic teftdtur.Operd eius extdnt,temf\um Hddridni honori fdtris dicdtum, inftdurdtum 
dmphitbeatrum,Sefiu\crum Hadriani, Templum Agripp£ . Huius templi interiorem tantum orthof 
grdphimjdnqudmutihoremfobiecimus.Porticum dutem idemAgrippa tewplo addidit: Cuius te£tu 
XVI. ohm ingentibus cohmnis fuftentabatur : nunc uero XIII : nam deeft una ,&du£ incendio cor* 
rupt£ uidetur . ladem forticus £neistrabibusaurofuperfufisfulcitur.Ante aditum incorona porticus 
agnitionesfuntfti£ 7 <[U£fe<[uuntur . 



QJHNTVS. 
M. AGRIPPA L. F.COS. TERTIVM FECIT 



105 



iefyentes , 4N£ in duahus eoiftytyfdfcqs funt^utc^ minonbus literis coftantjnftauntores oftendut 
IMP.CAES.L.SEPTIMIVS.SEVERVS.PIVS.PERTINAX.ARABICVS^ADIABENICVS.t 

PARTHICVS MAXIMVS.PCNf IF.MAX.TRIB POT.Xl.COS III.P.P PROCOS. ET 
IMP.CAES.M.AVRELiVSANTONINVS.PIVS.FELIX. AVG.TRiB. POTEST .V.COS. t 

PROCOS.PANTHEVM. VETVSTATE . CORRVPTVM . CVM . OMNI . CVLTV . ~ 
RESTITVERVNT 




M 



t: 



m 

cdita 



104 LIBER 

De Tnermis Neronis, # A\exandri , <£T dt Circo <[ui nunc Agon dicitur. 

Temf\o NepttmiiAnt Diris:# de Cafrta faludt. 

Caf. XVL 

Yfermarum Neronis extantformces tjuiddtn fojt DJEuftdcty nunc <ecfew.De his Suet. fic memit 
wir.Nero dcdicatisthermis,at<[ueGymndfiofendtui <]Ho<jHe, ty t<[uiti oleum frxluit . HdS A/e* 
xandrinasfuo temfore dffeWatas efte,fcnbit lutrofms.Cuius denominationis ratiofiuera eft , ea ui', 
deri foftct,<[ubd ab Alexandro fuerint inftaurata. Sed cum Lamfridius dicat y hunc excitauifte thermas 
iuxta eas,<[u<£ ~Neronisfuerlt,aferte oftendit Akxandrinas d Neronianis,& foco,£r nomine diferre . 
L<i wpricty uerba hcec funt.Thermas fui nominisfecit iuxta eas,<ju<£ Neronianct fucrant y a<[ua indu&d f 
nunc Alcxandnna cp.jc dicitur . Nemns de friuatis fuis adibus , quas emerat , diruftis adific)]S y fecit. 
Vukherrimumferc omnium arthtm uecligal inftituit.Y.x eocjHe iufjit thermas, cjuas iffe fundauerat y & 
fuferiores fopk/x ufui exhiberi.Syluas <j in thermis fublicis defutauit.ht domibus autem adiacentibus 
thermis Neronis,uerfus feftetrionem uidi antiqua fauimentd,h ftftuUs flumbcds, f uteumc^ <jui m\U 
ratione exiccan foterat,ut du&um efie exiftimem illius aqu<£ , <juam Alexandrinam affeWat LwpnV 
dius.Thermce Hadriani non longe d Neronianis fuifte,indicat Sex.Rwfi urbis defcriftio . Sunt <jui uet 
lintftetifie ubi nunc D-Aloyftj eft templum. Secjuiturftatim camfus^ui nunc Agon dicitur : cjuodnofi 
men inditum cft,ftia in eo ad IX. diem lamafpj agonalia lano facra celebrarentur, d Numa inftituta y 
■ mcmoridt prodidk Antias.^Ego uero crediderim ibi non folum agonalia y ueru uarios ludos,uarid<jue 
\tta\^ec~iacu\a,<(J communi nomine Agonem denominatu :<[uo nomine cuiuflibet generisfyectdcuU 
prellant Grceci.Locum hunc eiufdem Alexandri Circum fuiffe muhi ofinantur. Arcumautem triut 
fhAemnon longe ab ccdenunc D.Celfi ftetifte y exeo multi afftrmant,<juod ibi inuentuseft Ufismart 
moreusjn <[uo incifujemjitulus^uifequitur. 

IMPPP.CAESSS. D.D.D.RN.NXjRATIANVS . VALENTINIANVS . ET THEODOSIVS. 
PII.FELICES.ET SEMPER. AVGGG. ARCVM . AD CONCLVDENDVM . OPVS . CMNE. 
PORTICVVM.MAXIMARVM . AETERNI.NOMINIS .SVI .PECVNIA.PROPRIA . FIERI 
ORNARIQJE IVSSERVNT 

Templum 'Neftunifuifte in rifa Tiberis y eb<[ue in loco uli nunc eft D.Btyij & des y nonnulli teftantur: 
quod ibi marmor inuentum huius Dei nomen , Hadriani , <\ui temfhm iffum rcftituerat , infcuU 
ftum haberet.Terentum locus fuit in campo M*rtio,Jic di£ius,<[ubd ibi Ara Ditis Patris terra occulta* 
retur. Hancaram Komani bello aibano conftituerant , arque egcfta terrd adXX . fedumaltitudinem 
occultarant,ut ommbus,fr<eter<juam iff\s y eftet incognita:& licet ludis feculanbus aferiretur , tamen 
illis fera&is rurfus claudebatur . Cafrem Faludem in Camfo Martio ante urbemfuifte,ait liuius. 
P/wt.Mero locum efte dicit in rheumatibus Tiberis , ad <[uem unus erat aditus , f frofttru mus : ubi 
RomnlHS cumexcrcitum recenferet fubUtus e medio affarere de/ijr. 

De Tiberino tlumint : & de Naualibus . 
Cdf XIII. 

TltVrini/lHwmis uariafuere nomina.AlbuU.n.d colore d^uarum efi diBus . N<tw <\ubdd foetis 
mterdum cjeruleus,mtcrdumftauus dicatur,eius rei ratio eft.Quod cum aftiuis calonbus eft foli? 
ro rcmijfior,ferfficu<£ funt a<ju<£ y receftdntaue in lucemfuam imagines nemorum in rifa exifttntiu: 
<[uo ft ut ccerulece uideantur.vbi uero imbmus excrefcit y aquif creta r«r!?icU/?<iHu fr<£ fe ferunt cos 
lorcm.Alicjuando uero Kumon eft dffc\Utus,<[udfirifds rumindns y <& execkns.Teremi etiam indliattd 
farte urbis obtinuit nomen, <[uod rifds ttrtrtt . T^tris ttim eft nuncufdtus ♦ Qkm cum Syracufani 



QJMNTVS. lOy 

ccepifent A* hemenfium hoftium ingentem numerum, iuftere eos muris auftisfofid intrinfecusfacere: 
ftotftumine admifio repleta,munitiorem reddidit urbem,hdnafcfofiam perhoftium contumeliamfacii 
Thybrin,<[uafi vfyiy , uocarunt.Profefti deinde Suuh adhanc Ltalia pamm,ubi Roma ej}, Albulam 
ad imagmemfofix Syracufance Tbybrim denominarunt . Alias autem huius nominis etymologias ab 
ah]S traditas faenter omittimus . Tiberimuero tandem d Tiberino Albanorum rege in eofummerfo 
appellatum efje commemorat Uuius.Qua autem d Plin. de hocflumme traduntur,nonab re efte oyit 
namur hic a^onere.Tiberis,in<juit y antea Thybris afpellatus,!? prius Albula : e mediaferelongituz 
dine Ayinimfnibus Aretinorum pro/foir, tenuis frimo, nec nifx fifcinis cornuatus y emifuf<[ue na? 
uigabdis,ficut Tinu>& Glanis infiuentes in eum y ncuenorum ita conceptu dierum,fi non adiuuent im? 
bres.SedTiberis propter afteru,i? confragofa nefic <[uidem,fr<£ter<juam trabibusuerius,<[udm rati? 
bus,longe meabilisfertur.per CLM.pafnon \)rocul a Tiferno,<& Ocriculo Hetrurum ab Vmbns,ac 
Sabinis,mox citra XU.l.milha paf. urbis,Veientem agrum d Cruftimino,deinde hdenate : httmm<[ue 
d Vaticano dirimens.Sed infra AretinumGUnim duobus , <& madrag\ntafiuuv\s auftus, praecipuis 
autem Nare,<& Aniene,<[ui <& ip/e nauigabilis.hitium mcludit a tergo:nec minus tamen afds^ac tot 
fontibus in urbem ferductis,& ideo cjuamlibet magnanm nauium exltalo mari capax; rerum in toto 
orbe nafcentium mercator placidiffimus\ Flunbus prope folus,<[udm caten inommbus tems amnes y 
accolitur,nulli<[ue fkuiorum minus licet inclufus utrin<[ue latenbus,nec tamen ip/e p ugnat, cjuanquam 
creber ab fubitis incrementis& nuf<[uamagis a<[uis,<[udm in iffa urbefiagnanubus . Qmnmmo u<? 
tes intelligitur poti«s, ac monitor auftu jemper rehgiofus uenus,<[uam fauus.Haec Plin.Diony. aute 
ait,huius pumims latitudinem cjuatuor lugerumefse-.attitudinem uero tantam,ut magnasnaues ferfer* 
rt foffit:ne<[ue fedibus tranfm,nifi per fontem.Reftagnantibus cutem huius fumims a<[uis,cum VaU? 
tium uerfus,ut diximus,finum effunderet,Tar<[uinius Vrifcus alueum direxit. Longo tempore foft M. 
Agriffa idemfecit , infuper<[ue magnis faxorum mohbus in utracsue ritya locatis ,fluminis imyetum 
compreffit.Auguftus deinde eundem completum olim ruderibus y <& adificiorum proUpfionibus coar? 
ttatum laxauit,ac refurgauit . Aurelianus tandem firmiffimo muro ad mare ufcjue extru&o coercuit: 
cuius oferis ueftigia multis in locis adhuc cernuntur.ln huius fluminis ripa , cy eftet numinifacra,non 
Ucebatalicui quidpiam tdificare.Ziusautem aluei,yrif>arum curatoresfuifiejUarqstitulis, <juos hodie 
Rom* cernimus,mtelligere foffumusiquorumunum hic a^ofuimus. 

EX AVCTORITATE 
IMP. CAESARIS. DIVI 

TRAIANI. PARTHICI. F. 

DIVI.NERVAE. NEPOTIS 

TRAIANI. HADRIANI 

AVG. PONTIF. MX^ TRIB.__ 

POTES. V. IMP. IIIl. COS.III 

MESSIVS. RVSTICVS. CVRATQR 

ALVEI. ET. RIPARVM. TIBERIS. ET 

CLOACARVM. VRBIS. R.R. RESTITVIT 

SECVNDVM. PRAECEDENTEM 

TERMINATIONEM. PROXIM.CIPP. 
PED. CXV.S. 
■Naualia autemfuere^o^ fontcm Hliciim y cd<\ueab Ancorege extru&a cffe ,afierit Ttiony . 
Ve\\s Lmuslibro <[ mi0 ckc.c[uint<£ meminit his uerbis.l.Aemilio Cofnaues, fue m Tiberi oarats, 
mfhuctec^efTabant,utfirex fofJetrefiftcrefm Wcedontammittcrentur,fubduci,V in Naualibus colfi 
locari Senatus iufjit, 

k itj 



106 LIBER. 

De Ponre S«cro,<r c S«tIic/o. Gcp. XIIII. 

CVm <r«rew Tibcns a<[uarualtitudine t4ntusfu,ut non,nifi per pontesjranftri foffit,ad hunc ufum 
pl«res ponres fuper ip/nm Roma exrrwftos e/Je «i<iemKs:de ^uitws /ocks po/T«I<ir ut loqu&mur. 
Aufticemur autem ab eo, <[ui omnium primns fofitus eft.fyicardus .n. frodidit ,Hercukm occijo Get 
rione cum uiftor per Italia armenta duxifftt, pontew/upw Trterim ad tempusftruxifie; quem $om 
tem Sacrum ttffdldtum efte,ait Dionyfius.fuitque ea f>arte,<[ua foftea S«o/ici«s: ab Anco rege perpe* 
tuo manjurus extru£ius,licet totus ligneus.Nam ftne ferreo clauo,fine fulturis ita diff>ofuus er<tr con* 
rtgn<trione,«t rntoes pertell* eximcrentur,ac reponerenrnr. Quodquidemficfacerereligiofumfuef 
rat,poft<[uam Coclite defendente dtgre reuulfus eft , au£tor Plin . Hunc ponrem SwWiciHwJdpideHW 
deinde Aemilium Lepicfom yr&toremfecifie, memorant ,<(sf abeo Aemilium ponrcm ,Lepi<Jwe deno? 
minatum.Vnde Antoninus imp.in itinerario.Poft irerKm,in<{Kir, unus ejfe<5h<s fer pontem Lepidi, <jui 
nucabufiue lapdeus dicitur. Hnnc tiberinisftu£tibus lafum reftituitTiberius.Cor.Tac.refert,Otkof 
ne imperante fubita inundatione fuifje diruptum . Quem longo rempore poft Antoninum pium refttu 
tuifie,Jcribit lulius C<tpiroIinHS.HKiKs pontis fupra Naualia extant ueftigia ex magnis,marmoreiJ<[ue 
faxis Neque .n.eft cur non credamus,hdecfuiffe huius fontisueftigia:<[uan<[uamde eius loco uaria trat 
duntur.conftat.n.ad Auentini radicesftetifte:<[uodetiam innuit A^ianus,hisuerbis.Auentimm afcet 
derat Qracchus, mox inde fugiens per ponrem Iignenm adaheramftuminis parrem euectus eft.Sublifi 
cius autem diclus eft,<juia ilex tyecies eft <[uercus,ex <[ua confcifolebat. Vel «r alv^ afublicibus lignis: 
lingua enim uolfca magnce trabes,ad perpendiculum dire£ice,fublices «octfnrnr : ^KcIes in fontiujubf 
ftruftiombusfere defiguntur.cnda pron<t nimiofui pondere mimsftrmiteriacerenr.itf ideo Cafar in 
ponris/Hpnr RrVnnm i«[rirKrjone,<iir,/e rign<t f>ofuifie,nonfublice modo dire£ta,fed prona. 

De Ponre Sen<rrorHm:£rClo<(c<< M«x. 
C«p. XV, 

SVpnf Pontem S«oIiciKm adftadiumftat pons Senatorum,* Sen<ttoribus:<& i PaUtino monte pro<* 
pin<jHo,P4iWmKS nHncHpdfHs.Nim auSta urbe cum Sublicius nonfatis efie uideretur,hunc , aui uia 
Aurelia in mantima,Thufciam<[ue mitteret,addidere.De <[uo intellexifie crediturLiuius, cumait,M. 
fuluium maions ufus locauifte f>ortum,V filas ponti in TirWi.Q«i!>Hs pilis fomices po/? <tIi<jKor an? 
nos P.Scipio,0" L.MnmiHS Cenftf.locauerunt imfonendos.Pos . S . Maria agyptiacce hodie dicitur. 
Infra hunc pontem ad teli ia£ium,C\oac& Maxima in Tiberim fefe exonerabat,mir<£ magnitudinis,et 
firmitatisXk hac Plin.htc fcribit.Sed tuncfenes aggeris uaftum ftatium , ty fubftruttiones infanas 
G»pirofy minjkdnrHr.Prce rere* Clo<rc<rs opernm omnium ditlu maximum fuffcffis montihus,atf<e urt 
be ^nfil'u\ubtcrc[ue nauigata a M . Agripfa in eedilitate foft confulatum perme<tr«s corriuati /eprem 
amws,curfu<[ue pr^cipiri rorrenriKm mo<jo r<rpere,<rr<jKe auferre omnia coaSti . In/«per mole iwtriK 
condr<tri uada,ac latera <[uauunt:ali<[uando Tibcris retro infuft recipiunt fluttus , fugnantque diuerft 
a<[uarum imyetus intus,<& tamen obmxa ftrmitas refiftit.Trahuntur moles interne tantdt non fuccumt 
bentibus caufis operum.Pulfant ruin& fyonte pr<ecipires,<tHr impact* incendijs.Quatiturfolum ter* 
ramotibus:durant tamen <r Tar<[uinio Prifco annis.D CCC.prope inexpKgndkiles.Er moxAmflitut 
dinem cauiseamfecifte proditur,utuehemftxni large onuftam tranfmitteret . Nos eam dimenfi inues 
nimus effe pedum.XVl.latitudine.Zrant <3 alice Cloacx minores ufbus priuatisferuientes, <[iuc in hac 
maximam fordes emittebant : earum ueftigia multis in locis adhuc cernuntur . De his Cloacis memb 
nit Uuius , his uerbis. Pofi incenfam urbem aGallis dum inftauraretur,feftinatio curam exemit uicos 
dirigendi , <iKm omiftofui , <tIieni<jHe difcrimine in uacuo adificant Xa eft caufa ut ueteres Cloacs, 
primo per fublicum du£t<£ , nunc prowtd faffmfubeant te£ta , fornU<[ue urbis fit occufata magis, 



QJTINTVS. «o 7 

<pam dtuifs fuhiUs.ln hanc maximamfUeb&t omnis aapaex: caficWis caduca : <pa inTiberim dittce 
jordes dcduccbatur.ftwc eft <{ubd Lupi pifces (ut refert Wacrobws ) ({ui inter hos pontes capiebantur, 
in maiori erant pretio,tan+uam pinguiorcs:<{uia fiercus , gr huikfmodi fordes feftari dicuntur . Ideo 
ImciUus pocta eum pifcem ftafiUguntorem,catil\ionem appeUat.^ Cloaca autem quidfit^oftendtt Sex. 
Pon.lft.n. locus cauus dittus d Cloacando ideft in<\uinando:ue\ a colando idefifluendo u Tuifie autem 
& Cloactru curatores fuperius ex titulo lkdr'uni } riuc uero exaltero patris eius oftedimns: 3 e hmoi 

EX AVCTORITATE 
IMP. CAESARIS DIVI 

NERVAE FIL. NERVAE 

TRAIANI AVG. GERM 

PONTIFICIS MAXIMI 

TRIBVNIC POTESTAT V 
COS.II1I.P.P 
TI. IVLIVS FEROX CVRATOR 

ALVEI ET RIPARVM TIBERIS 

ET CLOACARVM VRBIS TER 

MINAVIT RIPAM RR PROXIMO 
CIPPO PCCCLXXXVI.S. 

De lnfuUTfcriMrtcm$\is,KefcuUffl,loHis ) t$ Uuni 
Op. XVI. 

SVpra fontem PaUtinum ad pas.LXXX.iacet infuU Tiberina :cuius origo httc eft. T*r<{uinio Zufi 
perbo ob Lucreti<e ftuprum urbe pu\fo , Senatus ccetera eius bona popnlo auferenda concefjit : fed 
<fuod in campo Tiberino(<{uem ipfe T*r<{uinius feuerat)fuerat frumentum,a\iud in arcisadhuc iacens, 
aliud in cu\mis aufcm nemini p:rmifit,uerum ut execrabile iaciendum inftumen cfte,dccreuit . Quod 
cum dftiuis calonbus eftetfolito humdius,pa\ece fundo adharentes, limmfy fiuc\ibus adueRum excit 
pientes,infuUm hanc pauUtim effecere.Opera deinde hominu factum efie opmatur Liuius, «r eius area 
ftrma efict ctUrn ad deorum tempU fuftinendum. Habet autem hcec infuU formam biremis , ut inteUi? 
gamus ,ptrtem fuperiore proram,inferioremuero puppim efte.Loghudo eiusftadvjs paulo minusduof 
bus perficitur.latkudo uero pas.quinquaginta.be hac funt Ouidq hi uerfus. 
Scinditur in geminas partes circunfkus amnis . 
Infula nomen habct,Uterum<{ue a parte duorum 
Porrigit <t <{ua\es media teWure Idcerros. 

Tow er*r hefculapio facra^propter eiusfwtuUcrum ex Tipidauro in eam adueBum,ut refcrt Liuius . 
De eo PUn.etfic meminit.Atqui anguis AefcuUpius Komam aduccius cft,uu\gbt{ue pafcitur y ct in dos 
mibus.Vndc forma nauis,<{uafmuUcrum aduecium dicitur ,non modo infulce cft data:uerum mcmoria 
eius rei,caufa nauis etiam ex lapide thafio fculpta in eiufdem infuU puppi collocata fuit : <{u<c etiam 
hodie uifitur,<& in altero eius Utere ferpentisfimuUcrum. Acdes ciufdcm Dei pofita erat ubi nunc D. 
Bartholomei eft templum . De <{ua Sex. Pow. fic meminit . In infuU AcfcuUpiofa&a fuit <edes,<{uod 
eegroti a medicis a<{ua maxime fuftententur.Eiufdem efte tutcU draconem am ,]<{uod uigiUntifimum 
fa animakqndt rcs ad tuendam uaktudinem eegroti maxima efi.Ctnes adhibentureius templo , <{uia is 
uberibus canis fit nutritus.BaciUum habet nodofum,<{uod diffcukatemfignificat artis. Laurea coronat 
tur,qt(bd ea arbor phrimorumfu remediorum. Huic QaWindc immolabantur.AUqui uero uo\unt,£dem 
hinc in infuUfuiftc conftitutam,<{ubdfluxu,& motu aquarum aer fit fakbrior: aUoftin extra urbem 
col\ocarifolcbat:<{uod P\in.etiamaffirmat t his uerbis.ldeo Komani tempUm AcfcuUpi^ , etiam cum 



K>8 



IIBER, 



recberetur is deus,extrd urbem fecifie : itermepe in infuU trdunturMoc tentflum lucretium ?r*fi 
tortm tabulis piftis ex frada exornauifle y commemorat liuius tertio iec.quint* . Prope itfumfuit 
Nofocomion,ubi <egroti cv.nba.tur.Quo in loco cum quidam <egra,& dffe&a mancipa tedio medU 
di exfofuifentyCUudius imf.liberos efie fdnxit ♦ hd hefcuUfi dutem fuifte louis Tmflurn docen* 
Ouidvjkeec cdrmind. 
Quod tamen ex ipjis licuit mihi dicere faftis 

Sttcrauere fdtres kxc duo templ* die. 
Accefit phoebo 7 nymi[>ha<iue Coronide natum 

lnfu\a,diuidua<[uam premit dmmsd<jud t 
Iwpiter in parte e/r,ccepit locusunus utruneg. 

lun£la\ue funtmagno templa nefotis auo> 
Hoc autem louis temf&um C.SerKilws duumuir dedicauit,uotum fex dnnis dntea CdUicobello <r L. FkV 
rio Purpurione Yratoretf abeodemCos.locatu.Quodeo in locofuiffe nonnulli ofindntur,ubi nunc 
D.Io<mnis Bapift* eft <f des,Habuit frttered hxc infuld in pror* Tduni hedem-.cuius uefiigia quad* 
adhuc cermmtKr.HwKS VitrHwiHsJic me?winit.Prq/t)Ii exewpkr e/t in infuU Tiberind f in ctde Iows, 
Waunv.tyOuidius. 
Idibus agreftisfumant altdrid fauni y 

Hic,ubi difcretas infuU rumpit a<\uds. 
liuius autem ait,Cn.Domidum henobarbum,& Cn . Scriboniu adiles multos fecuarios dd fofuli iut 
ditium adduxife , tre\fc[ue ex hisdamnatosej$e:& ex eorum multdticid yecunia hanc <edem in infuh 
feciffe.ln eadem infuU fuit Statua D.lulvj,<jua fereno^ bnmoto die ab occidente in orientem comert 
fa ejx-.ficuti Cor.TaaCT Suetonius tejiantur. 

i De PoKtiks,fr&ricio,Ce/?io,<sr hurelio. 

Cdf. XVII. 

NfuUm autem urbi coniungit pons Yabricius di&us, a LTabricio:<[m eum faciendum curauit , ut tu 
tulus in arcubus pontis /cMlptHsJlgni/icdt.Qtti licet in utroquefornice fo , tamen in dXtero tdntum 

nomind Coffmi id opws probauere,kis uerbis fubietta funt. 

QJJEPIDVSM.F.M.LOLLIVS.M.F.COSS.S.C.PROBAVERVNT 



] 










QWNTVS* |09 

De hoc fonu Horatius ita mminit . 

Ar $ * F<ttric/o «o« rn/rem ponre rexerri. 

Hod/e po«5 ^«arMor capitum diatur,a cpatuorfwe lani,fiue TerminifmuUcris quadrifrotibus inadit 

tu pontis d fimfm coliocatis.Qui uero fons eandem infuUm Uniculo conec~lu,Ceftius o\im,nunc uero 

ponf.S.Bartholomei nucupatur.m <{uo hinc inde tabuU marmoreac funt,cotinemes titulos,<{ui jefiuL 

DOMINI NOSTRI IMPERATORES CAESARES . 
FL.VALENTINIANVS.PIVS.FELIX.MAXIMVS.VICTOR.ACTRIVMF.SEMPER.AVG.!=: 
PONTIF.MAXIMVS. 
GERMANICMAX.ALAMANN.MAX.FRANC.MAX.G0THIC.MAX.TR1B .POT. t= 
V1I.IMP.VI CONS.il P.P.P.ET 
FL.VAtENS.PIVS.FELIX.MAX.VICTOR.AC TRIVMF.SEMPER.AVG. PONTIF . MAXI. 
GERMANIC.MAX.ALAMANN.MAX.FRANC.MAX.GOTHIC.MAX.TRIB.POT.C= 
Vii.IMP.Vi.CONS.II.P.P.P. ET 
FL.GRATIANVS.PIVS.FELIX.MAX.VICTOR.AC TRIVMF.SEMPER.AVG.PONTIF. ss 
MAXIMVS. 
GERMANIC.MAX.ALAMANN.MAX.FRANC.MAX.GOTHIC.MAX.TRIBPOT.PS 

III. IMP. II .CONS.PR.MVM P.P.P. 
PONTEM FELICIS NOMINIS GRATIANI IN VSVM SENATVS AC POPVLI C= 
ROM.CONSTITVI DEDICARiQVE IVSSERVNT 
Vltimus pons intra urhem cntiqum dfroximo lanieulo Unicuienftsnomen ohtinuit . Tradunt autem 
hntoninum Pium hunc marmoreum feaffe , <& ciuilibus hellis demoliium ponrew ruptum uoatatum. 
Xj/rHsponr.IHI.nq/tVis temporibus eumreftituit,d<{uo nomen hodie obtinet. 

De FQntibus ) Triumphali,Hdelio,& Uilulo. 
Caf. XVIII. 

POnr/s autcm Triumphalis tiU in Ti&eri adhuc cemuntureregione boftitalis.S. Spritus.Triumf 
fhalis eft nuncufatus,<{uod per itfum triumphantcs tranfirent.S?<juitur fupa hunc ad teli k&um 
Pons nunc.S.hngeli dic~lus,olim uero H*lius:ab H<xlio Hadnano , <{ui eum prope/j» fepulcri molem 
excitauit.Soartiams,l!ecit,in<{uit,&fui nominis oontemtf fefulcrum iuxta Tibenw. Quem oontem 
nulla ala de caufa cofuifSe arbitramur, <{uam ut per iofum tranfeuntes propiws diciam moim \\e£tat 
rentycum Triumfhalis publico ufui fatisfacere «i^ererKr.MiIwiMS po«s,<ji<em nunc Molem uulgus uo? 
citat,in uia VUminiafitus,flus minus duohus millibus oas.diftat ah Mrke.Fenir autem huncfepius e*?r* 
fum,feo'mf<{ueinftauratunihilex ueteriftructura,praitcrfundamenta,retinere . De hoc pare meminit 
PUn.de uins illuftribus,<& Ammianus.ls.n.ait>d M..Scauro,<{uifuit repore SylU, in cefura extrufium. 

De Tranftiberina regione:& de Temolis^uenatium^ Fortis Forrtw* : 

ac de Thermis $eueri,& rXureliani: Naumachia,& Hortis Cxfaris; 

W non <k A<{ua Mfietina:Pratify Mkhj. 

C«p. XIX. 

TR^n^ioeriw regio orifcis temporibus laniculi etiam nomen accepit, d monte eiufdem nominis 
fibi eminenti . lUuenatium ctiam urbem nominatam inuenio . N<rm Auguftus uiftoria contra 
Antonium , & Cleofatram fotitus hinam inftituit cUfiem : unam apud Wfenium Lucaniae porrwm: 
alteramueroayud Ktucnam . Cm^Senatuiefietcura utnulU Romamfre<{uentam muhitudo , cui 
non cficthabitandi locus fubUccaffignatus : milhibusuuenatis claffis h<£cregio fuit affignata,f.£ 



i to LIBER. 

cxinde Rauenmum urhs ccepit tfppelUri . Qmo nomine dfpelldtum eft teplum, t$ Meritork taherna: 
quam uhi nmc eft cedes D . Mtrice fuifte legimus . Ex duo temflo Augufii tc mpore fons olei ex teru 
exund<tuit,dc per totum diem Urgifjimo riuoftuxitfignificdns ex gentibus gratiam Chrifti, ut fcribk 
ItUtropius.Sed h<tc regio propter feftiferosauftros d uilifjimis , fordidafaue artes exercentibus habit 
tabdtur : unde fauca memoratu dignd continet. Tdmen Sp<rrti<M«s in ea Seuenon im$. Thermasfui 
nomims:V Vopifcus Aurelianum Thermas hyemales fecifie> trddunt . Warum ueftigid ed efte uolunt, 
qtcefunt inter D.Yrancifci cedem^ menid urbisjn ctmpo mnc ludeorum. Suetonms ucro ait Ccefd? 
rem Hortos circa Tiberim hahuifte : <n<i haud proc«l ddicio campo erant : <& in iis Yortis Yortunct 
TewpI«»?,Tioenj teropore dicatum.Sunt <jui uelint,eundem Ccefarem Naumachiam inftituifk fub me* 
nihusurhis.eregione nunc.S.Cofmiti:ubi } frofc uiam quceddfommAureliam (fwcit, irtMenrHSe/t' U# 
fis cum hdc infcriftionc . 

SILVANO < 
SANCTO. SACRO 
LARVM. CAESARIS 
N ET COLLEGI. 
WAGNL CN. TVRPILIVS 
TROPH[MVS VOTO 
SVCCEPTO.ARAM 
DE SVO.D.D. 

Al;j Mcro enm Naumdchidm Augufto dttribmm^rofter uerbd Frontirti^Hrf/e^HKrttwr . Qu<t ratto 
mouerit Auguftum frouidentifjwtu frincifem producendi Alfietinam aqua^ux uocatur Augufta ,'«<$ 
fatis ferfticio nullius grdtice,immo fdrum fdlubrem,& nuffiam in ufus yopuliftuentem. Nififorte 
cum op«s N<*HW<tcfci^<tggre<ieretMr,rte ^Mui/ilHbriorifjKS tcfuh detraheret, hanc frofrio opere pert 
duxif.ty quod Naumachicc cocfcrat futcrcfte hortis fubidcentibus , & friuatorum ujibus ad imgU 
dum conceffit.Solet tamen ed exTrdnftiberind regione,<juoties wntesreficiuntur, &d citeriore n> 
fd aquce cejlant,in fubftdium fublicdrum falicntium dari.Cocifiebdtur hcec aqua ex lacu Alfietino Ui4 
Claudia,a milliario XIHUiHerticKlo dextrorfus faffuum VI mdlium D.lDuftus eius effciehat longifi 
tudinem faftuum XXII M.CLXXILConceptionis modus in cowentrfrJjs non erdt afcnftus. QwtmH 
A^Mdri) tewper<f«er«nt habebat non plns ^Hijwrijs II ntillibKS . At ^MMdrice CCCCXCII exrnr urbe 
confumcbantur.Nomine Cafaris tjuindrice CCCLIIII.D<ttdf«r priMdtis quinaria CXXXVIII, Hm^ 
ius autem aqucc uifitur in eadem Naumdchid duBus eleuatus vedesfere tres.mox occultatur^ fubtert 
raneo meatu a<\uam iffam adarea D.Hdricc trdftiberince deducit: ubi eftnte emerfa fublicotfriudtocfc 
ufui deferuit.Hdnc a<[ua Hadrianum frimu Pont. reftituiffe aiut . Frdtd aute Mutia fuere ad Naualia. 
DionyMutiumautemmorieligcntemfro fdtrid regionemtranftiherimdonduerede fublico : cjuilo? 
cus prata Mutia uf<\ue dd hanc «ctatem uocdntur . Alhiond ager in eddem regione dicehaturab allio* 
narum luco y (juo in loco bos alba immoUbdtur y dUC.$ex.?om t idbwfc dit y Ludos Piftdtorios in ripd Titf 
heris ad Naualid olim celelwtos ej?e. 

De SepKjcro N«w<f,«5rCeciIij Poetrf:Trio«ndIi A«reIio:Monte lanicuh: 
& de Hortiscuiufdam Mar. 
G*p. XX. 

. 

NVmd rex fuh Idniculo fefultus e/f,in^Kit SoIin«s.Dion)'« kcet dutem N«w<t in hniculo trdrtfiit 
herim . Et Caftius Hemind cjudrto dnndlium memorice prodidit y Cn.TerentiumScribam agrum 
fuum in lanicuh repaftinantem offendiffc drcdm,in <{ud Numafuus fuiffet, in cddemque lihros eius re* 
fertosex carthd.P.Cor.lflio Ccthego.M, Behio Q_.flio Fhdmfbilo Coff.dd <{uosd rtgno Numa 



QJTINTVS. iii 

colliguntur anni D.XXX. Liuius rnuUa defepvlcro Num<£ , eiuf<[ue lihris tradit : fed a dicto Caffio 
Hemina in aliquibus dijSentit. Tribunal AureUum in eadmfuife regione opinamur ityabeo uim 
eiufdem cognominis prinapium habuiffe.De hoc tnbunaU Cic.mentionemfacit, cum dicit,fe homis 
nes in TribunaU AureUo palam confcnbi,centuriarl<[ue uidife.Uniculus autem mons diEtus qubd U# 
nus,uel ibifit fepu\tus,uelhibitauerit.Qui participata potentia cum Camefe indigena ltaliami:aobt 
tinuit,ut regio Camefene,oppidum lanicuhmuocaretur,au£tor JAacrobius.Sex.uero Pom. fcribit,lat 
niculum di£tum,<[ubd per eum Popuks Romanus primitustranfierit in agrum Hetrufcorm , tyabeo 
tranfitu lanicuium dihumilams.n.tranfitus uocatur.ln hoc laniculo Hortos habuit MartiaUs <[uidam: 
<[uos Mar. epigrammatitns carmine celebrauit,ebf<[ue in longo laniculi iugo fuifie tradit . Qkos per 
lapfum ad eius radices in urbisfgura coUocauimus . Zufebius autem traditficecilikm Statium poetam 
in eodem laniculofepultum f/?e. 

De Mome,& Campo Vaticano : Templis , ApoUinis , # Martis : 13 dt 

Naumachia , Circo , & hortis Neronis : ac Obehfco, <jui 

eftineodemcirciloco. 

Cap. XXI. 

EXpofitis u[s,<[u£ <td laniculum pertinere uidebantur,in Vaticanum montem, W Campum tranfeas 
nus.Vaticaniautemetymologiam uariameffe inuenio.GeUius enimfcnbit,agrum Vaticamm, 0* 
eiufdem agri Deu prcefidem appeUatum a uatiam}s:<[uce ui,& infxindiu eius dei in eo agroferifolita 
efient.Varro autemin Ubris diuinarum a\iametymo\ogiamfic ponit.Naficut Aiusjn^uit^deus^Aracfc 
eiftatuta,<[uce efi in infma Noua uia:<[ubd eo in loco diuimtus uox edita erat,ita Vaticanus deus nomi* 
natus penes <[uem effent uocis humance initia.Quoniam pueri fwtu\at<[ue parti funt, eam pnmam uoce 
edunt,<[uce prima in Vaticano fyllaba eft. Sex. uero Pom . uulc,Collem huncVaticamm nuncupatum, 
<[ubd pulfis Hetrufcis eo potitusfit popuks Romanus uatum reftonfis.ln hoc monte uetuftiffimam fuifa 
je llicem,auc.e(x ?Un.<[uific in<[uit . Vetuftior urbe in Vaticano llex, in <[ua titulus cereis literis Hetru? 
fcis religione arborem iam tunc dignam fuifie figmficat . Ad eundem montem ApoUmis Tempkm 
fui]?;,ubi mncfacellum D.PetronilU.Martis uero ,ubi D.Marice de febnbus,in uia ohm Triumpha\i t 
<[uidam tradidere-.fedauctorem idoneum non adducunt.luhum Paulum poetam prcediolum in Vaticano 
pofiediffe,memorat Gellius . Cor . uero Tac.ait,Neronem claufifie in ualle Vaticani ftatium , in^uo 
e<[uos regeret , at<[ue permixtum pleti circenfe ludicrum habitu aurigce edidife, obtulificque Hortos 
fuos ad uaria in Chnftianos tormentorum gcnera.Et <[uia Plin . Obelifcum Vaticani in Neronis circo 
flare fcribit y arbitrantur nonnulli non tantumCircum ipfumfed £? naualeftagnum roin locofecus 
montem,<[ua ad portam itur nunc Pertufam appellatam : Hortbf<[ue eius a claufura circi ad Tiberim 
fuiffe . Hic Obelifcus , <[ui ex omnibusfolus ereStus uifuur ,apud D . Petri cedem in uia triumphali 
pofitus eft, in eiuf<[ue uertice fila auro fuperfufa : habetfte inanteriori partetitulum infcriptumjeunt 
dhrncpe in poftenori,<[uem fubieci. 
DIVO . CAESARI . DIVI . IVLII . F . AVGVSTO 
TI . CAESARI . DIVI . AVGVSTI . F . AVGVSTO 

SACRVM 
Huius autem meminit Plin.his uerbis.Tertius Obelifcus Romct inVatictno Cavj ,WNeronis princie 
pum Circo,ex omnibus unus omnino fraStus efi in mo\itione:<[umfecerat SefoftridisfUus Nucoreus. 
Emfdem remanet ty aXius centum cubitorum,<[uem po/f ccec itatem uifu reddito ex oraculo Solifacrat 
uit.ldem,ubi de arborummagnitudine trat~iat,fic in<[uit.Abies admirationis prcecipuce uifaefr in naui, 
<[tce ex Aegypto Ctfij principis iufiu obeUfcum in Vaticano circo fiatutum , <[uatubrc[ ; truncos lapidts 
etufdem ad fufiinendum eum adduxit . Qua naue nihd admirabiUus uifum in mari certu eft. CXX.M. 



Ift 



LIBER, 



modium lentis pro faburra ei fuere.Longitudoftatium ohtimit m&gn* 
ex p<trre Ofiienjis portus,Utere Iw.tbi nancjue dmerft eft aClaudio 
prmcipe .hrboris eius craftitudo quatuor hotnimm uinas comfleftent 
tium impkbat.Obehjci ejpgiem hic appofuimus , cuiusfmguU Uter*, 
aya mdxime fatent,Junt lat itudine fedum nouem.Honorv\ iwp.corpus, 
aucton Paulo Diacono , tuxta Beati Fetri Apo/to/i htrium in lAau* 
jolxofefuhum eft.Huic fobolesmUafuit . N<«m dutStilichomsfili* 
ideft lAarid,£r Hcrma>m&,und poftakeram ei coniugio foci&tee utra* 
3«e Dej tuditio inopnain morte prauetct ex hac luce uirgines migut 
uereMarice fane corpus m uia Tm^hali y ea f&rte , m<t tnfacris <td'v 
bus D.Perri facellum Regis Yr&ncorum hodie nuncup&tur , conditum 
fuifte,non dubium eft.Nam <[uo rempore h*c fcribebam, cum fil<*funfi 
damenu in e&<edefonderentur,iment& eftm&rmorea &rca,longitudif 
ne f>:dum oitomm cum dimidio,Utitudine (\uimm,fenum<^ &\titudine: 
in fu conditm eamfu\f.e,a$ertif\mis conftitit argumentis.ln ea arca 
corporeiamabfumpto aLicjuot tatummodo dentes /uperer<tr,c4pi//i^ue, 
ac tibiarum ojsa duo: prcetere&que ueftis,W fallium:<juibus t&ntum auri 
fuerat intextum,ut ex ijs combuftis auri pondo.XXXVI . colkfta fwr. 
Erat infuper Caffula &rger.tea,\onga pedem umm itffemifiem : Utic 
tudine digitorum. XlLin (jua u&fcula mult& ex criftallo , ninuUaque ex 
achat; perpu/cbre elaborata . Irem anmli aurei . XL . u&rvp gemmis 
adornati . Em tffmaragdus auro inclufus , in eoque fculpum c<jpur, 
<juod cr:di um cft iyjum Honorium referre.ls ay.ingetis aureis ncftr&fi 
tibu> aftimatus eft. Prcetena inaures , moni\i& alidaue muliebria orn&t 
menta : in quibus buila , earum <juds hodie Agms dei uocanr.fercuius 
ambituinfcriftuer&t. MARIA NOSTRA FLORENTISSIMA. W 
mia\ ex duro,W i ea hac nowr<f.MICHAEL.GABRIEL.RAPHAEL 
VRIEL .literis grcecis cceUta.lte ueluti r&cemus ex jmdrdgdis,d\ufcue 
gemmis cofertus,ty difcrimimle ex durolongitudine.Xli. digitorum t 
,n/cripru,kinc.DOMINO NOSTRO HONORIO.fcinc. DOMINA 
NOSTRA MARIA . hd hctc iner&t Sorex ex chelidonio Upl\o y 
cochl'daue ) t r fdtera ex chrifta\\o:ite fiU ex auro, luforia fmilis : fed 
aux in du&s fartes diuidi poterar. Innumcr* $ene ali<t inerant gema, 
auarum etfi flurim<£uetuftdt<t corrupt* ynonnuWdet&menrecentem^ 
admir&ndam<[ue p«IcJ3rir«<iinew rerinefcanr.In eodem V&ticano uifuns 
tur hodie in M&x.Pont.hortiscomplur&fmul&cr& &ntiqud,eo exu&rqs 
locis mnjl&t& : ^uornm eft Nili u&rv\s generibus anim&lium , <jui in eo 
nafcunturflumine,circunft&ntibus . Eft&Tiberisfunul&crum , cui 
Iup<f ,^r ad \u$<£ ubera Romuli,# Rewijign* pojir* funt . Sunt pnttes 
rea Apo/Iinis , Veneris,Cufidinis, Cleof>&tr<t:necnonl&ocoontis f de 
quofupra diximus.Omni& hcec ex c&ndidiftimo m&rmore. 

D<t Aflud Sabatind : <(3 de Sepulcro Scifionis , 

H&driani : ac de Pr&tis Quinrijs * 

Cao. XXII. 

Sh&htint , in<juir Sex . Pom ,« l&cu S&bate dift&:nmcuero iicitur 
Angui/I<(ri<< Ucus: cx ^uo<t<ju<iRom<impfr<iMccfc<rrMr:cui«sduftMS 

ueftigi* 




DIVO 



QVINTVS. ll} 

ueftigia <[u<tdamextare dicuntur extra portamPancratianam . Hanc «utmHadridnuS frimus Pont. 
refhtuiv.cuiusaquie fons inarea D.Perri adhuc manart cernitur.lnter huncfontem,& HadnanijepuU 
crum fuit ingens Mer<t, cuiusfundamenta nonnullis ab hincannis effodi uidmus . Sunt <[ui uelint fepte 
Epulomm fuifte SepHlcrHro,Hel Scipionis:de <po Acronfic inapit.Deuicta Carthagine uirtute Scipiot 
nis Africarii,cum Afri aduerfus Komanosdenuo rebe\larent y confu\to oraculo,nffonfmeft,ut Sepub 
crum Scipioms feret^uod Carthaginem refpiceret: tunc leucti cinercs funt de Pymide in V a ticat 
nogf humtti infepulcro eius in portu,ut C«rrtaginew rejjicerer. Genrile tamen Scipionum Sepuk 
crum in uia Appia fuifte moxoftendemus.Huius autem pyramidis&moUs Hadriani forma,fuiefmM 
Ucrum uifitur m porta ctnea ctdis D.Perrj.SepHlcrKw Ha driani iuxtafui nominis pontcm pofum effc 
adhuc uidetur,Ucet fuis omamentis expoliatum:in <[uo legitur titulus^uifecjuitur ♦ 
L.HAELLO CAES.DIVI HADRIANI 

AGV.F.COS.II. F. 
Sp«rrwnM> . Fecir,iw^Kir,^/Ki nowmis/epKlcnuHxr* Tiberim.ln hoc autem ipfe primus omniumfct 
pdtus dicitur.Lt deinde omnium Antoninorum cineres conditos efte ,ofted'ut epith.<[Uctdm in ipfojet 
pulcro incifa;<jua hic apponere fuperfiuumefte putauimus.Lampridius etiamrefer: t Commodum wj.u 
Perrirwcis in mommentum Hadriani tranflatum.lulius uero Capito\ims,Seuericadauer dlatum in Hat 
dnani fepuUrum: in <[uo & Cafar pater eius naturahsfuerat fepuhus . Idem aic ,Antoninum Pium 
Hadriani patris fepuicrum inftaurauifte,ei<[uc templum dedicafie.Hanc autem molem defcnbit Froco? 
pius his Herkis.Hadriani quondam imp.fepuUrum extra portam Aureliam iaftu lapidis impoftum.Prif 
mus eius ambitus cjuadrati figuram habet.Conftat.n.totus ex marmore pario,fumma artificum dilige? 
tia ttdiftcatus.ln medio uero huius cjuadrati rotunda moles afurgit,excelfa altitudine , <& tanta , hi in 
fuprema eius parte area jir,cKiHS duwerer uix iaBu lapidis tranfigitur . H<tc moles in arasformam 
redatia eft,Caftellum<[ue.S.Angeh uocitant. Prata autem Quintia ,aL. Qnntio Cincinato denot 
minata,tn campo Vatuanofuife,PUn.fic commemorat . Aranticfuatuor fua tugera inVaticano , <[u<£ 
prata Qwi«ri<t appellantur,Viator attulit diftaturam.Nuc hic locus Piata dicitur, nec longe diftat d 
dicla Hadriani mole . I» eodem campo cernuntur adhucucftigia ( ut uidetur) cuiufdam Circi,fiuc 
Hippodromi , 



De Vijs, Ffcwim"* , Aemili* , Clauiia , 

Caffut : ac de Vdla Caftarum. 

Cap. XXIU. 



CVM urbis ambitus maior,<[uam mnc,o\im ^uandotiifueri^nonnulU memoratu iigna,<[u£ prm 
intra menia continebantur,extra ea riuc relm^KHnrHr.Sed wnlr* pr<erere< oliw, nr hodie etiam, 
extra eandem urbem erant. Quorumetfi perpauca in noftram peruenere cognitionemjamenuidetur 
non efte alienum ab inftituto noftro de t]s <[uo<^ agere.Vias igit, quaru potiffima in v\s ratio eft habeda y 
M.Aewilio CofCenforesfternendasfilice in urbe, glarea cxtra fubfiruendas, marginandafa^ ommu 
primos \ocauiffe,auEtor eft Liuius.Poftea autem tam extra^uam intra urbem fdiceftratasfuiffe,ind'v 
cant plurimis in locis ueftigia .lafdem uias Cn.Gracchum certis regiombus direxijfe,<ff paffvn \apv 
ie ftrauifte^partm^muniuifte aggenbus,ini<[ua ad*<[uantcm,& <[uantum uallcs , torrenuf<[ue abrut 
febant pontibus iecpaU aititudine coniungcntem , rmdir Plnr. Idem Gracchus dimenfo uiarum fpatio 
finguiis interuailis cohmnas \apideas,ff>atti ftgnum praefe ferentes conftituit. Yuifte autem uiarum etu 
cxtra urbe Curatores,teftaturCic.ep.primaadAtticum,ubiait,Thermum Curatorm ui* Ylamini<x 
fuifte . H<tc uia initium habebat i porta Ylumentana . De ea Srntkojic lo^nitKr . Lodem in confula* 
tu M • Lepidws , ty C . flaminius col\eg<e fuere . Vi&ores autem Ugurum ftrauere , hic <[uidem 
Ylamiriiam , e Row<* per ThufcUm , 13 Vmbriam , ufaue Arimimm : alrer reli^naw porro ufauc 

L 



t, 4 IIBER. 

Banonim:&ex ea in A<{uileiam propc Alpinw radices,ch&o per gyrum circa palucles opere. Ikhts 
eiiam commemorat,eundem Aemdium Coj .fubaciis eijdem Ugunbus uiama Flacentia froduciam 
Ylamimce comiJ]ifte. QMbusuerbisetcon^cmus,uiamAemiliamimtiumhabuifieabArmino ifinem 
uero ad Trebu FUcentice urbis fiuuium .Frceter hanc,altera eiufdem nominis erat uia. Vi riufy Strabo 
fic memmit.Hic ifie Scaurus,<{ui per ?ifas,<& lunam uj\ue Sabbatios uiamftrauit Aemiliam,hinc per 
Dertomm .Alia uero eft Aemdta,<juce flaminiam excipir. YUminiam autem ab Augufto inftauratm 
cfte,Suetomusfic oftendu.Quofacdiusundify urbsadiretur,defumptafibi YUminia uia Arminotenui 
munienda,r.eiicjuas tmfhalibus uins ex mambiali fecuniafternendas diftnbuit. In hac flurma cerf 
nuntur Je%ulcra,fed quce feruetuftatem,anj~epulcra,nedum <{uorumfuerint,uixdigno(ci Ucct. In eade 
uia ad nomm Updemfuu Vdla Ccefarum,<juce ad Gallinas diccbatur aucior Flin . Qui eius nommis 
rationem jic ponir . Gallinam confticui candoris fedenti Uuice Drufdlce ex alto abiecit in gremium 
ilkfamjntrepidccfc miranti acaftit miracuhm. Quoniam tenentem roftro laureum ramum onufium 
fuis bacas conferuan aluem,& Jobolem iufiere aruftices,ramum<\ue euferi,ac rite cuftodiri . Quod% 
fatium eft in udla Ccefarumfluuio Titerj impofita,iuxta nomm Ufidem YUminia uia,<\uct ob id uocat 
tur ad Gallinas.ln eadem uia erant Clitellce y loca qucedam deuexa,ty acclwia.Ham ,ut Sex. Fom . att, 
non tam h& auibus farcince colligatce mulis fortantur Clitellce dicuntur , fcd etiam locus Komce per 
fimlitudinem,<& in uia lUminia loca cjucedam deuexa], accliuia. Tuit eriaw extra fortam flumenf 
tanam uia CUudia a^eliata , ay.ce YUminice iungebatur } ut teftatur Qidius hisuerfius, 
Nec ctuce pimferis pojiros in co//ii>HS borrps 

Sveciat Ilaminice cUudia iun&auice. 
Yuit extra eandem portam uia Caf\u,a Cafjio a\ui,ut refert Sex.Fom.camftramt, denommt* . H<cc 
Sutnumyetrallamyiterbiumc^W in Vuljmenjem mittebat regionem. 

Vc Vrjs , ColUtin* , CIT SalarU : Tewp/is , Vewem , Cereris , tf 

Uonoris : ac de Sepnlcris Licinjj , Mtfr») , C 

I/j<e ; de Fonte SaUrio . 

Gtp.XXIUI. 

EXrr* porww Collatinamerat eiufdem nominis uia ,quam Yron. Collatina afftllat , ejuod in Col^ 
Utiam duceret . Haec haud frocul ab iffa forta iungitur uiae SaUrice: <[uae initium habet a forta 
CoilinaiDe hac Strabofic meminit.Kerum fcnpor Yabius au&or eft , Rom*nos rxw priw«w diuitiv 
rumfenfum accefifte^cum Sdbmornw potitifunt genris.per ip/os «w SaUria,in <juam,apud Hererww 
SatinorHWnicHw/Mprtf Tifceriw idcenrew,NMwenr<in<t incidk,non magnce longitudmis firata eft:ex 
eadem Coliina oorta inchoans.ln hac uia fuit Tewp/nw Veneris Irycince, ubi reftagnante Tifceri lu* 
di ApoIIirttfres fiebant . De hoc tdem Straboftc incjuit.tft &Rom<e ante fortam Collinam dea huius 
adiftcium,c[uod Vener s Brycince rewplMW diciitant-.cui cum ctde facra infignis adiacet Forticus.Vot 
tum autemferunt a fabio Dicl:atore,dicttum uero a L.Fortio.De£ fmuUcrum dedicauit pudiciffma 
fucecetatisfaemina Si<Ipiri4.P/in. Pi«Jici/jiw<t,irt<jKir, fominafemclmatronarumfcntentiaiudicataeft 
Sulpitia Faterculifilia,uxorYul.Ylacciy cjucefmulacrumVcnerisex ftbyllinis carmimbusdcdicaret. 
SecMS eadem uimextant ueftigia qucedam templi,ut $uto,Ccreris.\bi.n.eius dcce,Bacchicptcc fifturct 
cum uttibus,<& hydrv\s cernuntur.Nam<luod hoc rewpkw fMerir exrr<t urbcm,confentaneumcft Vitr. 
f>rceceftis,f<i fcnbit,Cereri extra urbem &dem efte locandam loco y cjuo non/ewper homines nifi pcr 
facrifcium neceffe habeantac\irc.Cumre\igione,in<\uit y caftcfanSHffie moribusislocus debcttueri. 
lixtra ditiam portam Honoris tem$lumfiawtumfuific aix Cic.fccund o de lcgibus^cum inoy.it. No/?is 



m 



"5 

extra portam Collmam Acdem Honoris? & Aram \n eo loco hnffc memori<e froduum efi . Ad eam cltm 
Lamtajutjfet inucnta m cafcrtftum domma bonorts,ea cauffajiut <edis eius <edificand<e. Sed cum multa 
co locofcfulcrafiuffent , exaratafunt. Statuit emm coUegtum locum fubhcum non fotutffe frtuata rch; 
gtone obhgari. Via Salaria ad fecundum Ufidem ,mfigm mcnumento fefultus fitit LtantusT onfor Augw, 
jh,qutjuu duisfimus . Eadem uia ad .Ul.laptdem fufra Amenem extat fons eiusdem ncmtnis cum uta, <\ 
cuius dextra cst hcec infcripdo . 
IMPERA NTE. DN. PIISSIMO AC TRIVMPHALI SEMPER IVSTINIANO. TP. AVG.*= 

ANNI.XXXVIJII . 

NARSES.VIR.GLORIOSISSIMVS.EX.PRAEPOSITO SACRI TALATII. EX CONS. 
ATQVE PATRICIVS. POST. VICTORIAM. GOTHICAM irSIS ET EORVM REGIBVS 
CELERITATE MIRABILI CONFLICTV TVBLICOSVPERATIS ATQVE PROSTRATIS 
LIBERTATE VRBIS ROMAE AC TOTIVS ITALIAE RESTITVTA PONTEM = 

VIAE SALARIAE VS 
QVE AD AQVAM A NEFANDISSIMO TOTILA TYRANNO DISTRVCTVM* 

TVRGATO FLVMINIS ALVEO 
IN MELIOREM STATVM QVAM QVONDAM FVERAT RENOVAVIT 

Afintslra uero leguntur carmina qu<e fequuntur. 
iJjQVAM BENE CVRBATI DIRECTA EST SEMITA PONTIS 

ATQVE INTERRVrTVM CONTINVATVR ITER 
CALCAMVS RAPIDAS SVBIECTI GVRGITIS VNDAS 

ZT LIBET IRATAE CERNERE MVRMVR AQVAE 
ITE IGITVR FACILES TER GAVDIA VESTRA QVIRITES 

ET NARSIN RESONANS TLAVSVS VBIQVE CANAT 
QVI POTVIT RIGIDAS GOTHORVM SVBDERE MENTES 

HIC DOCVIT DVRVM FLVMJNA FERRE IVGVM 
Tarum infra hunc pontem Arito in Tibcrim fefe exonerat : dc quo T>tony.Jic inquit. An\o ex urbe Tibure 
tffufus fer excclfum fcofulum multus fer flanicicm Sabmorum , 'Rcmanorumque firtur , dijtcrmtnans 
utranque regionem, influttqi in Tibcrim parum infra fontem Salartum ,'afpetlu fulcher } 4? fotu dulas. 
In hoc Amene fepultam fuiffe \ham,fatbtt Acron. Et Cic.afud eundemfluutumfutffe iWartjfefulcrum. 
In eiusdemfluuu fonte Torauatusa GaUo m fugnam ptouocatus utftor cuafit.ln eiusdemq; gurgucfimuz 
lacrum S\byU<e Tiburtmee, au<e Tiburi ut dea colebatur, tnucntum es~l,tcnens in manuhbrum : cutusfacra 
Senatus in Cafitohum tranftulu. inter uiam Salariam,£r Ttberimfuit Lucus fcrmctgnus : in quo Romai 
tti Lucariafiffa celcbrabant , fro co quod uttlt a Galhs ,fugicntefque e frtelio tbtfe occultarunt , auftor 
eftScx.Tom. 



(je Via Nomtntana,Ncrit£faccUo,Tcmplo Bacchi^Suburban* 

Thanoti } & de Caslro cuftodix , 

Cap.XXV. 

AViminali porta ineipit uia Nomentana:qua iter erat Nomentii oppidum Sabinorum. DiRa cft hec uta 
etiam Ftgulnenfis, a loco extra ipfam portam,ubi fifhhafiebant . Liuius. v\a iSomcntana , cut tum 
Ttgulnenfis nomenfiu\t,frofit7ica?tra \n monte Sacro locaucre. hxtra candcm portam N««i« T)c<e Sacelt 
lum fuerat . Uac entm Dea cantu qucrulo Juncrtbus adcffe yutabatur , ut fcribtt Sex Tomp.TJcorum 
entmquos obeffe futabant tcmpla fecundum jlatiorits decorcm extra urbem foncbantur , AnimadueTz 
ttmus tamen frceceftum hoc ,utdixtmus , ncnfcmfcr fcruatum effe . Ndm in Talatio Fcbris fanum: 
in Exqutlus tAal* ¥ortunte,ad Auenhnum radiccs Socordia, £r ad Augusli Yorum Martts Vlteris tcmpla 

L ti 



116 

fitiffe jdemondratum esl. Qu<e } non ut opemftrrent } fedneobeffent } numtna colehantur .Via eadem ad 
fecundum lapidem uifitur Baccht templumfphencaforma cumcolumnisgemmatts, mgyritmcfueitadifpo 
fius } ut temph tesludmem fufimeant : ubi uermiculato cpere uaria ornamenta cernuntur : iblcfue porpbyc 
reticum fepulcrum uitibus } ac uuis infculptis exornatum:quod uuigusBaccht fcpulcrum appellat.tius tem 
pli defcnptiofubiacet . Apparcnt autem apud hoc templum magm cuiusdam cedtficij ruince, cfuct Hippot 
dromi uefitgia effe uidentur. Htnc uero adfiadta III Aniem impofitus ei~i ahus Vons } cfui prifcum adhuc no 
men retinens Ncmentanus } quemadmodum uia } nuncupatur. Huncficuti Salartum^eundem Narfeten eunw- 
chum in7taurauiffe } id'cfi marmcrh irfcrtptionemrfvce tamen hodie non extatfmdtcaffefirunt Anter dillam 
uiam } ir Salariam circa II II miUiarium ftnt Suburbanum Vhanoti hberti Neroms : cfub Nero ipfefigiens 
fe tpfum xnterfic\t } ut aulhr eft Suet. Extra Qucrquetulanam autem portam locus esl quadratus } pariettf 
bus circumfeptus t cfui dicebatur CaTirum cuftodlce, ubifiterant ohm m fiatione mihtes prcetoriani Dtoclez 
tiani } utquidam tettatur , Vrocopius fcnbit , Eregione Viuarij cxtramuros , ueteres alterum breuem mu 
rum modico mterudlo adieciffe } non ad tutelam, fed ad delmas } ut lecne;,&' aliasfiras xbxferuarent : quetn 
locum ohm V 'iuarium } nunc unb } cfui ibi prcndxa habent } Vxuariolum uocant . 




^ : iiwi 




q^vintvs: U 7 

De VfyPramfiina^Labicana^Campanafiabiw.yde Vontibus, Viamxo, # 

Lucaw.hniene Veten0Noua,ac de hcjua Appw. 

Grp. XXVI: 

AB Exquilina forta Labicanam,&Prcemfiinamuiam initium bahuifieficofieditStrabo . Porro 
itt unum caditLabicana d forta quidem ixquilina incifiens,d <{ua <& Pranefiina : dfmiftra «o 
13 hanc,ty Lxfulinum omittens camvum,ultra C . & XXfiadia pergit . Cum autem Labico uetufio 
farie oppido cocterum difiecto,<& in fublimi fito f>ro$ih<{uat,& hoc , <& Tufculum relin<{uit d dsxira . 
Prtneftinam autem ab Lxqudina yorta incipere relin<{ucrc<{ue dfinifra camyum Lx<{uilmum , haud 
dubie uere diEtum efi\cum etiam intra urbem in ipfa Prcenefiina Capitolinus priuatam Gordiam do? 
mum pofitam efie afierat.Sed Labicanam ab eadem forta initium habuifie,aduerfariuidetur ea, cjuce de 
uia Labicana intra urbemjupratradidimus. Nifiuelimus dicere Labicanammam,non tantum ab Lx? 
cjuiUna,fed etiam d Neuia,<{u<£ illt proxima efi,cjudcjue etiam froximum iter eft in Labicos , initim 
extra urbem fumpfifie.Non eriim alienum efi mas ceiebres fcr uaria capita in urbem perduci. Lxtra 
hanc portam,af>ud tedem D.Laurentv\,in uinetis iacet Qbelifcus c{uida cofrattus :de quo nihil efi cjuod 
prceterea poffmus affrmare .Haud ita multo pq/t uifuur fufra hniencm pos Mamceus,uulgo Mamolo 
appellatus,ab Antomno Pio cxtrucius : cjui d Mamcea matre hlexandn wfiauratus , ems nomen obti? 
nuit.Quartus ponsfupereundemfluuium Lucanus nuncufatur,<{ui Tiburi proximus efi. Ex Aniene at 
duo acjuarum duftus Romam fcrducebantur.Lorum alterhnio Nouus : alter uero hnio uctus nuncu? 
fabaturXk his Y-rontinus hcecjcnbitM . Curius Dentatus , cjui Cenjuram cum L . Papyrio gcfierat, 
hnionis ueteris cujunm perducendam in urbemex manubt\s dc Pirrho capris curauit, foftannos XL , 
(juant Appia fucrat $erdu£ta,anno ab urbe condita CCCCLXXXIX.Sp.Gma7/o,©* Papyrio Coff. 
pofi biennium deinde adum esl in Senatu de cius confumatione.Tum ex S.C . duumuiri acjua fcrdw 
cendce creati,Curius,£j ful.Yiaccus.Cunus mtra quintum dicm,cjudm erat duumuir creatus,deceffit. 
Gloria perd«c"U ferrinuu adluluium.Concifiebatur fufra TiburXX.milliario,cxtra fortam Rara? 
nam,ubi fartim in Tiburtinum diftnbuebatur ujum, fartim Komm dcducla cnr.quae minus falubns 
in hortorum imgationcm,atcjHe in ipjl«s urbisfordida exifieret miriifteria . VuBus eius habebat hnf 
gitudinem yafiuum XLIII mdlium.Ex eo riuuseratjubterraneus p<rs.XLII.S«tftr«ftiowe fupra terram 
p4S.DCCIII.HHWS acjut afcriftus erat modus in clmentarv\s quinariarum M.CCCCXXI. hd caput 
Yron.inueriu IIII M.CCCXCVIII.prtfter eum modum^ui in proprito« ductum tiburtinum deriuabat 
tur.Zxtra urbem erogabantur nomine Cafaris quinari* CLXIX.PnKdtzs CCCHII.RcfyK* diuidet 
banturintra urbem per regioMes,Priw<tm.IILIULV.VI.VII.VIII.XII.XII[I.in cahella XXXV . Pen* 
ueniebat autem inregioncm uiceNouae ad hortos hnfmianos, unde per illum traEtum diftnbuebatur. 
Re&us uero ductus , jecundum Jfeciew «ererem «eme«s, intra fortm Lxcjuilinam in altos riuos per 
urbem,eo modo <{uo diximus,deducebatur.hnio autem Nouus fublacenfi uia ad milliarium XLll.infto 
riuo exci$iebatur,exflumwe cjuicum terras cultas circu fe haberetfoli f>mguis,0 inde ripas folutios 
res,etiamfme p!H«i«rKW iniuna limofus , <& turbuXentusfiuebat '\deo\ue dfauabus duSius interyoftta 
eratfifcina limaria,vbi interamnem&ftccum confifierettf licjueretur acjua-.fic cpocjue, cfuotks im> 
bresfuferuenirent,turbida ferueniebat in urbem. lungcbatur ci riuus Hcrc«kne«s onens eadeuia ad 
milliariu XLIILDh#ks Amenis cfficiebat longitudmem pafsuu LXILM.Hrfc *<{ua in comcntar\\s hao 
bere fonebatur <{uinarias III miiha CCLXIIL Fronfi««s mcnfusad cafut referit ftinarias llilmille 
DCCXXXVIILEx quibus ncmine Cafaris extra urbe erogabantur DCCXXVIII.Re//^,«r di&U 
cfi,intra urbem cum Claudia confundebant.YL* aqu* d Pifcmis in altiores arcus recipiebant,ita utfu? ' 
ferioreffet hnio,fniebantur arcus earu po/t bortos PrflLwtwnos : inde in ufum urbisacjuafiflulisdes 
ducebat.Parte tamen fui ClaucUa priws in arcus,<{ui uocabani Neroniani,ad fyecie uetere transfirebat. 
li dire&i perCaliummontemiuxta temf[umD.C\aud]]terminabantur:modum,<{uemacce$?rant,aut 
circa ipfum Cotlium } aut in fakwm , A«e«tiM K w^e , & in Tranfiibcrincm regionem dimittebam. 

L jjj 



„8 LIBER, 

Anienis aquae minus permawbant \impida> 7 & fa>pe etiamfereno turhahamur.Qvonim quamuis pu? 
riffimo defiueret Ucu,mobihbus tame, ut diximus 7 cedetihusripisauferebnta\iquidquo,prius qy.dm de< 
ueniret m riuos,turbaretur.propterea uitiabat cceteras.Nam cu editifj\musueniret y <£T in prxmis abut 
dans,ahquando defe&ioni aliarumfuccurrebat. Inquinabatmaxime Claudiam. Vetusuero Amo cum 
plerumque libra eftet inftrior,incommodum infrafe tenehat . Aniene aute Noua Yrontinus d Ncrua 
Curator aquarum conftitutus reftituta forma in urbem perduxit.Aqua autem Appirf M . Valerio Mas 
ximoyP.Dccio Murena Cojj. anno XX po/? initiu Samnitici belli indufta eft ab Appio Claudio Craj? 
jo Cenjore , cui poftea Cccco fuit cognomen : qui & uiam Appiam d porta Capena ufque ad urbem 
Capuam mmwndam curauit.CoUegam habuit C.Plautium,cui 7 ob inquifitas eius aqu& uenas,Venocis 
cognomen datum eft.Sed is intra annum &fex menfes deceptus d coUegajanquam idem fafturo,abt 
dicauitfe a cenfura.Nomen aa.ua ad Appvj tantum honorem pertinuit : aui multis tergiuerfatiombus 
extraxifie cenfuram traditur,donec t_1 uiam,ty huiusaquat duBum confumaret.Concipiebatur autem 
in agro Lucu\lano 7 uia prteneftina,inter miWiariumVl.&Vlll. diuerticulo finiftrorfuspaffuumLCC. 
LXXX.Dm#hs eius habebat longitudinem d capite upjue ad Sa\inas,qui locus erat ad portam Triget 
minam,pffuum XI miUium CXC. Subterraneo riuo paftuum XlmiUium CXXX . Subftru&ione,& 
fupra terram opere arcuato proxime ad portam Capenam ptfiuum LX. Affia in Ccmetarys afcirpt 
tus erat modus quinanarum bCCCXLll.Vniufcuiufy ad caput inueniri menfura «o porer<tf, auonia 
ex duabus riuis confiabat.Ad Gemellas tamen,qui iocus erat intraft>eciemueterem,ubiiungebatur t« 
ramo Auguft<£,altitudo aquee erat pedumauinaue:\atitudouerounius y <& dodrantis: qv.<t effciebat qi /V 
nanas M.DCCCXXV,amp\iufqudm in C5menr<rrijs,f<imrr>jsDCCCCLXXXIII . Irogabat qu > 
nanas DCC III I. Mmhs audm tn Commentarv\s afcribebatur,quinarv\s CXXXVIII .Er adhuc mini s 
qudm adGemeUas menfura re^onderer^MWrfrijs M.C XXI. Intercidebat tamen aliauamum ex ducf 
tus uitio,qui cum efietdeprefjiornonfacile manationes cftendebat .Ex hac fluebant extra urbemaui? 
narice tantummodo quinque: reIi<jH<* DCXIX.i«rr<t urbem diuidebantur per regiones.ll.V . VIII. I X . 
XI. XII . XIILXIIII.m cafteUa XX.Ex ^HikHS nomine Ccefarisquinariae CU.Priuatis CXCIIIL ?ifi 
blicis ufib 9 CCCLIIII.Ex eo caftris unis,qnaria IIII.Operil> 9 pKblicis quatuordecim 7 qnari<t CXXII. 
MM»er/tMS^HiM<Jri* II.L4chI>hs nonaginta duobus,cj>nari<£ CCXXVI. Annoah urhe codita DCVIII. 
Ser.SM/pirio Ga\ba& UAureiio Cotta Cof]'.cum huius du&us , «# Anionis uetuftate e/?e«r quaffati t 
friuatorum etiamfraudibus interciperentur,datum eft dSenatu negotium M. Titio , qui tum Prator 
inter ciues,<& peregrinos ius cficet<tr,eorMW du&uum reficiendorum,Vuindicandorum.2ofdm autem 
cum yiartix du&u pene ddapfos \ongo tempore foft reftituit Agripfa. A CaUmontana autem fort 
ta inapit uia Campana y quce ftatim in duasfemitas dirimitur.fed pq/t pauca fladia utraque uia Latina 
lungitur.lnterCcelimontanam^tatinam portam,Gabiufam locatamefie diximus, dqua olim frint 
cipiumhabebatuiaGabina:de qua LiniHsiM wewmir.P.VdleriHsT.HemmiMW cum moclicis copvjs 
adll. lapidem Gabina uia occultum confidere iuhet.ldem .Ad.III . Upidem uer.ere uia Gabina . Banc 
uim breuemfuifie, incidifteque in Praeneftinam fignifcat Strabo,cum inea Gabiosfuifie , fic tradau 
Sunt eiT RowwMorHW oppiJ<J dfmiftra Latina,inteream & Vakriam Gahvj fane extant 7 in pranefti? 
nauiafiti. 

De Vif ,V<tIeri<t,L<trm<f,# Appi<t:Te>«p!is,FortMM<!e MMlie&ris,M<trris, Tempeftatis, 
Spei,Ri<iicHli:Irem<ie Sacrario Bona de<*:luco &aede Camoenarum: 
Circo Antonini.&de Aqua MercMrij. 
Orp. XX VII. 



L<tri«<t <tHfem porta initium hahet uk eiufdem nominisjn Utinos populos ducens .N<rw per lct 

_ , Mic<r«Mm,(]Mo<i hodie dicitur Valmontone , per<jwe C<tfm<rrem S<twc*ti Germani faltu appe\latum y 

in CampanUm ufque protenditur.de qua Itnboficfcnbit. PrtcUriffmcefuntuix Afpia t Wakria: 



A : 



QJTINTVS. 119 

una <{de ad mt-re Latin* fartes fufans ufaue Sinucfla jptendii-.ahcra J Sabinaufl{ue td Marfosuter has 
m?dia Latina cfl:<{ucc adCafinu offidu coiugii Aff ice, ab Caf ua XIX diflas fladv}s,ln Latinafuit Te 
flumTortun* Muliebris,eiufdem<{ ; dece Simulacrum,nefhas attingi nifi ab ea,<fua femel nuffu.ln cade 
uU fuit SuburbanumPhylidisnutricisDomitiani^n quo iffumfunerauit: fedre\i<{uias temflo Ylauioe 
Qentis cUmintu\it,cinenbuf<{; luliceflice Titi, <{uam &iffameducauerat,comifcuit,auc,Suet.A forta 
uero Cafem incifit uia Affia^<{uce ab Appio Claudio Cenfdcnominauonem accefit. Ia crat lautut 
dine ut flauflra duo exaduerfo inuicem occurrentia libere exciferet . De hacLimus ita mentionem 
facit.Memorice feiicitatis nomen Appjj,©" uiam mumuit,<& Aff Um a<{uam deduxit : et Cic . fro Mi> 
\one,his uerbis.Hoc.n.ftefe ab iflis diatur, ferinde cjuafi Aff ius ille Coccus uiam municrit . non <{ua 
fofulus uteretur,fed ubi imfune fui fofleri latrocinarentur . Verum ultra Cafuam , Appinw hanc uia 
muniuifle,non conflar.cjua tamen Brundufium uf<{uefuit(irata.Quisautem frceter Affium camflras 
uent,non mcmini me legere : nifi<{uod Plut,ait,C. Ccefarem , cum ilii huius uice cura efjet commifla, 
ingentes frodegifle fecunias.Nouiffime reflituit Traianus, deficcatifl{ue faludibus , exciffis collibus, 
aggcratis uallibus faxis conflratis,ac fontibus extrudiis fermeabilem fecit, auftor efl Dion . Hanc 
uiam omniumaliarumreginam eflfle dicit Statius.ln cafutt Martis Temfkm.Ouidius, 
Lux cadem martifefta eft,<{uem frofjpicit extu 

Ap fofuum reftce forta cafena uice . 
liuius.Viam Cenff. flerncndam 4 forta Cafcna ad Martis temflum locauere . Hpc temflum fufra 
columnas.C. fofuum SyUa Aedilis confecrauit . Afud iffumfuit Manalis Lipis.ijHo proprer mmiarft 
ficcitateminurbmrelato y fluuiafxatimfc<{uelatur:eum<{ iy <{uoda<{uasmanare faceret,Manc\cm!afi? 
dm dixere,ut fcribit Sex.Pom.Martis fignum in uia App la Cn.Seruilio,<& Vlaminio Coff. fudafiejet 
ftatur Uuius.ln cadem uia fuit Bonce dece Sacrarium,afud quod Clodius:&(ut teflatur Cic.)M. Pafif 
riusfuit intcrfeclus.Lucus etiam y <& cedesCamocnarum fuit extra fortam Cafenam: <{uct u ftd . No»? 
biliori condita cfr,ut fcribit Afconius.ln hac fuifle Statua Aclij poefce teflatur Phn.hs ucrbis . Nor^ 
dumab tuttoribus L. Aftium foetam in Camanarum cede maxima forma flatKam flbi fofuisfc t 
cum breuis admodum fuiffet . Hxtra eandem fortam fuere,Ara Apol/iwis, Lucus honoris,Aedesff>ei, 
ct tefeflatis.Wanc Marcellus,cum in Corflcam 7 Sardiniam<{ue nauigans grauiffimatemfcflatem fatet 
rctnr,uouit,& co naufragio feruatus extruxit,auc.efl Ouid . Extra eandem fortam ad II lafidemfuit 
Temflumridiculi:ideo excitatum,fiod ibi Anmbal caflrametatus retrocefierit illufus. Via frceterea 
Appw Hortos Terrenri<tnosfk:/Je legimus .XX. iKgenow.CircKS Antonim Caracailce is efl , ut flet 
ri<tue omnes confentiunt , cmiks ingentes ruince f & inter eas Obehfcus,metarum<[ue ucftigia non fro? 
<u\ ab cede D.Sebafliani: cernuntur ubi aiunt frius Prcetoria caflra a Tiberio Cceffwffe confhtuta. 
Nam Suet.fcribit,hunc Romce caftra conftituifie,<juibus frcetoriancc cohortes, uagce ante ea rewpow, 
«y per fco^iri^r (/i/j?er/i,conrinererKr.Prope fortam Cafenafuit locus Mcrcurio facer, <& a<{ua Mtrt 
curv^ di£ta:ad <juam cum fofulus conucniftet, unufauift}; Uuri ramo alterius cafut ea aftergebat a<ma, 
Mercurium imocans,utdelifi:a,frcefertim feriuria dtlucret: hinc Omdiusfic incjuit . 
E/? a<{M mcrcurvj fortce uicina cafenx y 

Si iKJMt exfcrtis credere y numen habet. 
Yucre in uia Affia Tabern<e Cceditice,Domini nominc uocataiutait Sex.Pom. Er Foniw eiufdem not 
minis cum uia-.Trefl^ Taberndt dc <{uibus Cie.ad Atticummeminit.item Lucus Ignia, auodCamo?* 
nisNma facrauh.Multacj; frceterea inhac uiafuifle fefulcra oftendunt illorum uefxhia : fgnflcat 
erCic.cum inquit .Antu egreftus forta Cafena cum Calatmi,Scifionum, Scruiliorum , Metrllorum 
fcfulcn uidcsmiferosfutas i\los f .r\cecfliisornamcntis,W titulis cumfmtftoliata^uoru fierint ignot 
ratur,uno exccfto,<{uod eft farum ultu circum, de <{uo modo lopfti fumuSjubi dicitur ad CapM bouis, 
in <{uo eft hic titulus. 



iio LIBER* 

CAECILIAE 
QJCRETICLF 
METELLAE.CRASSI 

N*w #fi ante fortam Cafenam SepxIcrMW fororis Uoratvj i\\ius,qui ex Trigeminis fuperftes ipfam 
interfecerat,ebque in loco ubi exanimis ceciderat,fuifte legamus, tamen propnjfirMS nullum extat int 
dicium.Ad cundem modum,tum QjC* cili\auunculi Fom.Attici feyulcrum , quod ad quintum lapide 
fofitum ef<e,in eo$ ipfum Atticum conditum fcnbit Cor.Nepos:rMW Iwp.Galheni, quod in uia Appid 
millibus ab urbe nouem Sex.Aurelius fuiffe teftatur.tum (j gentile ScipionMW monumentu , quod etia 
extra eandem portamfuijje,^; Archiatn poetam in eo conduum affirmat Cic .quibus in locis omnino 
fuerint praterea ignoratur.Quod autem dicebamus P. Afric^nMW in V<ttic<tno conditum fuifie , non 
omnibus frobatur.cumfmt qui uelint in boc gentdiciofepulcro illatum efte , £7no.Mm<I/i <ji<i ea de re 
aliquid affirmare omnino audeant.Quorumeft Uuius,quific inauit* Afncamm a\v\ Romce, alq Liters 
ni h mortuum ty fepultum-.utrobiq; monumenta oftenduntur,<& ftatuce. N<fw <3 Literni monumentu, 
monumentb^ftatua fuperimpofita fuit,quam tcmyeftate difettam nuper uidimus ipftreiT Row* extra 
portam Capenam in Scipionnw monumento tres ftatu<£ funt:duce F.ty L.Scipio«MW efte dicutur: tert 
tiapoetce QjLnnvj.Quintotamendecadis quintce afterere uidetur, Lirerni efte /epnlr um :^MOtiSrrato 
ctiam affimat,bis Merfcis.Prope mare foft Smuefiam Liternum eft oppicfow , ubi prioris Sapionis co? 
gnomenta Africanifefukrum iacet.lbi.n. extremam confumpfit cetatem. In Ewwij foetceftatux bafi } 
cuius ex Liuio modo meminimus, hcee fuerant carmina. 
ASPICITE.O.CIVES.SENIS.ENNILIMAGINIS.FORMAM 

HEIC.VOSTRVM.PANXIT.MAXVMA.FACTA.PATRVM 
NEMO.ME.LACRVMIS.DECORET.NEQJVNERA.FLETV 

FAXIT:CVRfVOLITO.VIVVS.PER.ORA.VIRVM 
Lemonia tribus interfortam Cayenam&uiam Latinafuit,d pago Lewonio dppeI/<ftrf,<tMc.Sex.Po»f. 
Vw dewMwLtMrenrind in Appww incidebatjineda^ermwaUafefta Termino deo facra ftebant. 

De Vijs,p^ien/i ? PorrMen/i, Aurelia& Vitcllia: &de Horiis Galba ♦ 
C*p. XXVIIL 

AB ultima urbis porta citu Ti&eriw initm habuit uia,cjua,quod Oftu duceret,Of\knfn eft di&a. 
ln aua ad XH.Ltpidew diMerricMlo miUiario VIII . in agro So/onio ?omona\fuifte fcnbit Sex. 
Pcw.de auo agro meminit Cic.ad AttMuha frceterea dicuntur ab auEtoribusfuifte extra hanc ,fors 
tam, quce hac cetate funt intra urbem,hoc eft in pUnicie Teftatvj: de quorum nonnuUis fuprd egimus. 
Cceterum in laniculo d porta,auam NauaUm apfeUatam effe diximus,uia incifiens ,?ortuenfis eftdis 
tia-.aubdad Oftiefem portum mitteret t AnteClaudvi uero tempora,<jui huncportum excitauit,incerta 
eft auo nomine nMncMptfrerMr.Vid autem AureUa d Trikwli AMre!io,Me/ d porw eiMffcw nominis inb 
tium habuit,qu<£ tendebat $er maritima Thufcia ?ifas uerfus:ab AureUo uiro confu\ariftrata& de; 
nominata.Wmus memmit Cic.in Cat.etiamlutropius,his uerbis.Hetrurice fer Aureham uftfcadalpes 
maritimasingentesagrifunt,hiq;fertiles, & fyhofi funt. In hacuia baud procul ab urbe,eode au£tot 
refiere Horri Ga\bce imp ?ubi ip/e/cpMlrMS eft . A porttf tandem TontinaU initium capiebat uia, 
quoe in Triumpbalem afud cedem.Sfyintus incidebat. Fmer bns , uia aliam ViteUiam mncufatam, 
alaniculodmareufaueferduxifiefiueUuRorefl. ■ • 

FINIS, 



LHCTORI. 152*1 

POslquam ex ordinatis magittr4tib.Confulu,Dittatoru,Cenforu'qi,et-cx uarijs tttuhs y ac triumphismarmonb. 
fcalptis nuper in ¥oro Romano reperiis y animaduertimuS, prtfcos tUos Romanos ,qui lanne Ivquebdtur^quiqi 
ortgines } acrationes uocabulorum exafie intchgebant , multorum nominu alia orthographta,atqi nunc m omnibus 
ccdiabus fcrtptum muentatur ,ufos ejfe : cperatpreciu duxifiuxta lUorum fcribendt rattone , hanc urbts dtfcnptio 
nem emendare. Sed in primis letlore monitu uelim,nos in atandii aufioribus{quod prius ut tpfum admoneremus m 
mentem non uenit ) paucis m locis ahqua uerba addtdtffe ,cmtjiffe nonnuUa ,pauca ettam mutaffe,finju tamcn ret 
remanente. \d'qi confultbficimus } quia aliter duobus } uel ettam tnbus in locis eadem uerba, multaqi extra rem,au 
clons ordinemfequendo, refirre,fruslra'qi laborem legentibus prcebere cogebamur . Ethcet ad fenfum dcdaratio 
ms locorumfatis effet, etiam uerbis omisjis,ipfos autfores citare,tamen etia tUis remanentibus ,umco aduerbto,fiz 
re,omma propemodum emendare foteris. ld admoneo ne per errorcm falium effe exttttmes ,quemadmodu Strcpjia 
dem quendam latrare accepimus. Qui etiam de quodamfuofi. Ko. contra omnium dothsfimorum uirorum opimo 
nem,fomnia qucedam balbutit,et eoru,quce non inteUigit,fe magistrii arroganter profitetur . Cui no eSi htc refion 
dendt locus. Et quan^huiufmodi nebulom reffondere pudet, tamen ne y, qui Top ographiz urbts parum erudui 
funt, ifitus nugis in errorem inducantur, pohccor propcdiem demosiraturii,qua a me defirofcnptafunt, Yytino 
oraculo effe ueriora. Uunc ad rem redeo . hduerte aute m cafligandis erronbus, qui uitio codtcu, imprcfforumqi 
incuria trrepfere , ut ex una dtEiione emcndata cctteras huiufmodi emendandas effe,int:Uigas,Et qub minusjit mi 
quirendi labor , quce prius fiterant corre£ia,huc collata, primumqi numerii pagind , fecundii ud ucrfum figmficare. 
Yagina. i.uerfu.2C.Yelopdnenfis,\6.Etrufcoru .2. i.Numuore.^.i g. Voitus cotedit, hnc qutd agcretur per 
ftlenttudiufieculatur.iy.maximeet.t.i. erat,quce poflea ex euentu lanuahsuocataefl 2'. muroiapideo 6.4. 
Ciforei.j.fzpte urbts . 1 o.Meffalia 1 ^.cauffa.7. 5 .SuUoz. g.7 -tranfiata jdele.Etftc. 1 y.prtnapts. 3 2.firuterunt. 
adde.Quod exiflimandd eslfittffe eita ecs,qui menta inflaurariit.y. 1 2.ctymolcgia. 29.AVCTOK. 1 o. 14. PAR 
THICI. 1 g.POTESTAT. 1 i.2o.Dtoclctiani.} ).p:dedtgitos. 14. 11. idemfic tetfatur. Itaproducia. 1 2. non 
effet. 1 ^.atra CoUattd. 1 ).^.ahqui.26.anjit. 29 uocaretur.^o.fineret- 1 6 . 2o.uocatur. 21. ¥erenttnii. 3 jk ow 
effe.^,' .profiafceretur ,adde.Quod innuit Dtony. qui traditipfos Trigemmos dilatione petijffc, utdc ccrtamin: pa 
trem ccJulcrent.Quan^ Liuius uultjtlofcedcrc iffosflatim certamen inijffcScdquo tteutri aducrfimur, dicimus. 
Trigcmtnos tunc prtmu,cum tn caTirafuntprcfitit, porta Vandana egreffcs effe } ctquia ob utcioriam fartd fclici 
aujptao exijffe uifierantjn laude ifforu huic forte nomc Trigeminord indttufiuffe : sicutt cdtra Carmcntaii Sce; 
lerat<£,quod ea infilta omtne Eabij exiiffent. 17.4.^0: in ¥ortunce,dele qucC in medtofunt. ).templa,adde,et Spei 
extraYortd.y.lSlaumachid. 1 o.demonfirau esf.dele qucefiquutur ufii dtatur,et hgedongo aiit temfore posl in eu 
locu ubt nuncjita esl,tranfiatajuu. Qvcc porta.S.Yaullt dtatur. Nd ex uerbts Eronttnt conijcimus hdcfortd, ufq; 
ad Neruce cetate,fub Auenttnofiuffe,nb longe a schola Grceca } f .Aeham. Ae/zo.4 1 ,d porta Eonttnali.^6.Yraxite 
les. 1 8.f . extabant. 2f .ab tot mcttbus. 3 %.tunc).cge,T>einde. 1 9. 1 .Q^F.CATVLVM.COS. t, ^.docet Gehus hts 
uerbts.^j.iuuandi potcTiate.^^.lucos esl, Asyla aperit eb ex finiumis populis omms turbafine difcriminc ltber } 
anferuuseffet.2o.T> 9 .dele,M. aitt Aemilw Cos.et lege.SY .Yoslumw Albino, Zr O^. Muao Saeuula Ccss. 37, 
fcutis. 2 1 .Tarpeia aquibusda.fracctfiuabantur. 1 s aj>pellari.adde,Quod innuut eiusde-Diony. uerba illa.in fuven 
jiante fiuro coUem.l j.S.Saturntni 2i.TuUio.2^.Yopllcola.^ 2. HORATIVS. 22.6 .Damaratt. 2 2.Sacclhs. 2R. 
fuiffe ait Liuiusfa T.Quinciw.Vrcenefle aducrtii.Sex.uo Vomf. ante ccllaMineruce.fic lege. ? 1 .Mj.Acihu. 1,6. 
Mix.ea parte qua. 3 j.Mineruce temvlo. 3 $.tnuentumfit. 2 3 .4.1« Arcem. 1 2. Damnatu Manliu Trtbuni de faz 
xo Tarpao daecerunt. 24,7^ T.Otaalius Craffus. 27. ubt de forta Stercoraria loquitur. zf» j 1 . Hercuhs duce 
quarii alterd Q^. Fabius Max.utciis Tarcnttnis dedicautt.alterd foJita,dedicatamqi effe a V. Sulpicio Sauertone. 
et T.Sempronto Sopho Coss.tefiatur Ltuius De fnore Strabojic inquit. Altqua.fic lege.zy. in Capitoho. Ij.ab 
Aedtiib.Cur.YX!audiOsetSer.Sulpiao.26.6.Hicettabula.l4.YERYERNA.i7,YAC.4o.quam tx. 2$. 9, 
cauffa. 29.1 9. AEDIL. 40. AFRICA. 30. f . iret ,adde.quibusdd Dtjs inuocatis,tu louem. 1 3> «ofit bclio Samni? 
ttco m fugna ad Lucerid.dele,bis.item,et, 1 <de aho louts Statoris templo,quod detnde pojttu fterit, «\2.dele,u( tn 
quit Nuruuius.^ 1. 1 2,Lupercal tn Circo.i ^.Hermondulos.26 .qua. 3 2.3.T«yco. 2C.unt uerjus. 27, artcus':u. 
3 f .inquu,operce CWi/. 34. 3 %.\oiufiftho Vophcolce, 3 < . 1 3 k M.Lit<JM5 Sahnator. 1 7.Vesfmunte. 3 fl. NVMIi 
RIAN0.36.37.Dow«i ettam. transfir ufq; ltem,m caputfupenus uerfu. 3 .pofi conslitutu ,et icge.huius mem 
nit Vltn. his uerbts.Confumpta eam,etqu<e, fequuntur. 37 .3 .V acci ducis ¥undanoru.2z. quod Yhn, hcec Vhv.ij 
autioruas tollenda es~l. quiafitu Etcus altera m ¥oro ante cedem Satumi,dc qua meminit hb, 1 f .cap. 1 g. 3 3 .admi 
rabihsqi Lam.^.i^et Ltutus ait ipfum Ancu fiaffe. 40. 6. dedicata. 27. fatu ficus.) i.dek.ct. 3 2. cxpent. 
41. 12. ctcprci. 42. 3 3.Popi!Iio. 3 9..r/i». commemorat primamomniumC.Maentoflatutameffe,quide 
uicerat. delc qucefunt in mcdio.^.Dutho.^.nauaiem.quoz ff? eita nunc, inquu,infiro , 4 3 . 4. rttf Atticii ilium 
eam ufuita L. YapmoCurfore.^).Vorctam.^.^.indcipfe.i i.M>. Yaiertum Max.MeffiRam .tf.C.Julij. 



122 

L.Rofcij.+j. 3 3 .dek. Rcgiafiue, etfequenti ucrfu kge,ad Captchu,Regiam'q;.4^' i 3«TI. Sempromus uouit.de 
le } ut L.Florus comemorat. 24. :n angiportu.]j.dde,ait Suet.idq; fijam.42.BMtM/co. 4}.auclorc } qutdii mtcUi; 
gunt de ca quce crat in Quinnah. c 0.54- TI. Sempronio .43.QW locus apudTac.efi deprauatus , fv$l auliorc 
dele ufq; Ahbi,et adde. \d'q; afjudfiru Ohtoriu jlruxtjfc } ac Spej ocdem h Germanico cjfefacratd. < 1 , 1 4. dele,k 
M .Athlio Glabrwne dcdicatu,ut ide eft auftor. 1 8-L. QHjji<5no,ef M>.Aaho. 2 1 ,Carccre } adde,Fuit altcrii Tieta 
tis templum in firo Ohtcrto ,qucd M>. Aciltus Glabriodedtcauit. idq; cius patrem bello Antiochino uouijfe fcribit 
Liuius. 41. hcscfunt,adde.T.Qmntlius FlamininusftM.Claudius Marcellus Cens.42.dele.Aedtles.41.cum tnfi 
rum dccumjfet,Tufco uico } atq; tnde.44.euafcrat,< 2. i.contatla.6.mauis. 1 o.^u<e pojka, ^C.nobihtata. 5-3.5. 
Georgij.y. PATRIAE. 29. L.Tafiirius Curfor } no Cens.ut eft afud Scx. To.< 2.z.M.VakrioMeffaUa,et C. Lj 
uio Sahnatorc. z%:dedtcauit ,dck quce fequuntur ufq; lcgimus } etfubfiuue. Trovc quam SY. Caruthus Cos . uitlts 
Ltrufcis eiusdcm Fortuncc altcra cedcm de manubijt fiaedam locauit. 3 %.Socordtce.cj. 1 6 .extat.De quo memmit 
Diony. altq; Ser.Tulhii cedificaffe td ad ripas Tibens } et altcrum tnfiro Boario, 3 6 ,Mummius,6 o. 2 3 .alta muU 
ta.z%.cu att.Tumprimu Circotfui niic Max.diatur, defignatus locus eji.4%,irrigandu,non replcndu, tdeodubii 
an ibi nauale certame comiterctur.Quan'^ Liuius feptimo de iffo Circo loques irrigatu, vro rep/efo fofuiffe uidetur 
C z^.fccptro, adde,in eoq; ocuh jpectem excrimentes, zj.dicant.6 3. 1 6.Cens.extra.6 c. 29. '«*»£/ *««oy. 37. 
Flamimu 66.3 2.M/opu.3 c.et cauas. }y.uefhgia,adde,SedTraiani thermcc fuerc in Carims } utex titulo quodam 
reperto in paruo nemore . D .Yetri in uincuhs nobts confiat, 44.Ttbcr1m.addc ,Ahqui tn Capitolio futffe uolunt. 
6 7. 8.tcmpef?<tJ coorw. 1 j.TI. Gracchi.Aelio Yaeto. 2 z.aquce ,adde , Quan^fuberat no in mo:e,fcdfub ipfo lucii } 
ctfintcfuiffc ofiendit. zj .duccret.6 y.j .negent. 2 z.hcec Var.fed utde m his uerbis ubtfit error. 70. 1 c. meminJf 
cfCic.71. 1 4.coHoc<tt<tm. 72. 2 8.<jHofmiIl!k.p<iJ^ 

40.rtppeUdfioniPu5.77. z.quorum operu. £.magis dts~tabat.46.ab Agrippinafed a Nerone prope Junditus deftrut 
tlum,a Vejj>afiano ejfe perfitlum refirt Suet.ita legendum.4S.Centumali.jS.i.Calpurnius.>2.dele,injlitutum. 
41 •opinio. Nos uero ex ucrbis Liuij extra urbemfiiffe conijamus.jy. 1 o. aucupibus. 1 j.fi re uera. 3 o. dracoz 
num^. 82. AVG. 8 3. 29.CVRAVIT. 3 o.PONT.42.Cdepio tt L.Casfius Longinus.BCXXVJn.44.Uipfxo 
%4.}9.exfijlulis.$c.z).cadauera.$6.i 1 .demonfiratu efi.Scquttur MamihaTurrts.huc transfir qucede yfa 
infirius ciiCMMfHr.i g.IVCVNDVS.L.F. 20. VIRIATVM.PVDENTEM. )i. CAVSSAE. 39, DAR 1.1« aho 
cxemp/o/e^Hifur.ACTVM.VI.R/.C^INTILES.L.BALBO.ET.Q^AVRELIOCOSS.(£rJ^nMi.DECV 
RIONES.TRANSTVDANI.HOCTESTAMENTVM.ORE.EIVS.EMISSVM.IN.LAPIDE.IVSSERE 
ADSCVLPI. 87« ' ^ .A^ui%.4C.CONSTANTI VS. g8.2g.Bn/nc* Yauh.^. 3 3 .Collatina.90. I o.MMcirf, 
ahter Mi«ucw Veflahs fal\o iudicio uiuafub terram ad fortam Collinam dextra uiajlratam defiffa fcelerato 
camvocrcdo.} 3.1u«iui BuiWcHSdVcZjcrtuif. adde, utquidam uolunt. Sunt qui intelligant de caquce cratarcafit 
rum .Fortunce Yrimigenice cedem in Qjtirinali dedicauit. Q^MdrciHi Ralla duumuir ad td icfum creatus.Voucrat 
eam decem annis ante bello ou. Y. Sempromus Sofhus : locauerat idem Cens.autlor Liuius.sic legcndum.j 1.30 
candidatis.} 2. urbemq; planam defcendamus.yz. 3 <;. ^«iy//<x*o« , eff in /dpi</e,44.0PTIM0.9 3«? 2.C. Duit 
/»0.94. 2 1 -dati ijs effent. 97.1 . Anfiocfcino,L. Aemihus Regillus. zi.ln eisdem SevtiS' z6.dde,Amphitheatrt Clau 
dij.y^.z.dekftde Amphitheatro Claudij Imp. 1 o. Q^Lucretio. 1 3 . CoH<tfjn<j. zj.duclus. 29. arcu . 3 2. 
POTEST.DESlG.ini. 43. dek amphitheatrum ufq; fcribtt } &lege . Suct . fcribit Neronem ludos . 87. 12. 
CCCLXXIX.i4.M<trfioef?pe<i.CXVI. etdodrantts.z2,.AEGVYTO.}j.quantumuarijsrationtbus. 98. 24. 
LXII.26 p<triefi.42,uer/t<j <ju<tm. 99. f.PefiZ/to. 2 8.</moc/ fc».P<t/<tfioyjf.4i. extruxij]'e,adde . Quan(codcxibi 
mutilus eft,ut in dubium trahatur iofe ne Cos. an Cenfores excitauerint.4}.faratos. et de Circo Max. oottus ins 
teUtgendum efi. 1 oo- 2 1 .M.Fuluium. 24, quifq; .101.40. Bquefns, quam YR. in Hifyania bclio Cclubertco. 
4z.in Bruttios cedem. 1 o2.34.Sef?erfium. iof . i^.rtcco/ifMr/j^icjfur^ui/w inc/u/?i.34.MAX. 3 < .POTEST. 
43 .hisfirc ucrbis. 106.1 %.ut alij uolunt. z4.circitcr fl.duo.zj.Fuluium flura et.Yontis in Tiberim. 1 og. 1 J. 
rMrpureone.i^.AfcenotVrtrpum^ef C.Scri/>omum.2g.Coj. 1 09.4^0^5 uenxjui. 1 i.TONTIF.MAXIMVS. ? 3 
SetJ Liuius anno urbis. C46 .meminit de hoc ponte, cx quo confiat multis anmsfuiffc ante Scaurum. 1 1 0.44.B* 
fcio.Q^. F.Tamohtlo , 1 I i.i.bXXXIN. 113. 12.AVG. 2 3.Qumc7i<t<i L.Quin^JoCiwcjnnrtfo.3 c. SP.Po? 
jiumio A/fcino,Q^. Mncio Sc<teMH/<f.Coii. Q^_. FM/Hiui.F/<tccMJ,A. PoffnmiuJ Albtnus Cens. uias jkrncndas Sh 
Ucc in urbc, glarca extra urbem fubfrucndas, fic lege. 1 1 4. 3 4. Vofum autem, ut ait Liuius } a L. Torcto Cos. 
Liguftino beUo } cjr dedtcatum <t L. Ycrcio. L ,F. Licino- tiMMmuiro. 3 7.(ie(/ic<iref .<tdc/e. Quan(non memtnitcuius 
Vcncriseffct. 1 i7.i9.M'.CuriHJ.2i.CBLXXXl. 42. con/u«<ieZ><i».fur. 1 1 g.P.DecioMwre Cos. annoXXX 
lj bCVIIII.i 19.1 %.Afpam uiam.izo.i 1 .omnino non audeant . 

FINIS, 



A.B.C.D.E.F.G.H.I.k.L. 

Omncsfunt ttmioncs y $r*tcr A.B. dncrnioncs. 

Xam* in tiihus Vdcrjj,iorici,& Aloi/ij frttris t t\ctiemi4 
Rpwwme impcforum ,Mc«/e Sctmbris, 
M. D. XLUII. 




I •